Kontent qismiga oʻtish

Al-Mashvar saroyi

Koordinatalari: 34°52′53″N 1°18′32″W / 34.8815°N 01.3089°W / 34.8815; -01.3089
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Al-Mashvar saroyi
قصر المشور
Umumiy maʼlumot
Meʼmoriy uslubi islom meʼmorchiligi
Joylashuvi Tilimsan, Jazoir

Al-Mashvar saroyi (arabcha: قصر المشور‎‎) yoki Zayyoniylar qirollik saroyi — Jazoirning Tilimsan shahridagi Zayyoniylar sulolasining sobiq rasmiy qarorgohidir. Saroy shahar markazida joylashgan boʻlib, avval katta Mashvar qalʼasining (arabcha: قلعة المشور‎‎) bir qismi boʻlgan, undan hozirga qadar faqat tarixiy mudofaa devorlari saqlanib qolgan[1]. Zayyoniylar davrida saroy bir nechta binolar va hovlili qarorgohlardan iborat edi. Shu hovlili tuzilmalardan biri 2010–2011-yillarda avvalgi xarobalari oʻrnida butunlay qayta qurilib, bugungi kunda tashrif buyurish mumkin boʻlgan holda qayta tiklangan[2](pp138–144). Yaqindagi masjid — Mashvar masjidi ham oʻzining asl koʻrinishida saqlanib qolinmagan, faqat uning minorasi saqlangan[1]. 2011-yilda Tilimsan Islom madaniyati poytaxti sifatida tanlanganida, bu saroy asosiy diqqatga sazovor joylardan biri boʻlgan[3][4].

Etimologiyasi

Saroy nomi — „Mashvar“ — sulton Amir al-Muslimin tomonidan uning vazirlari va amaldorlari bilan maslahatlashuv asosida tanlangan[3]. Mashvar soʻzi umumiy maʼnoda anʼanaviy tarzda Magʻrib mintaqasida tashkil etilgan (arabcha: mushavara) maslahatlashuv joyini, yaʼni sulton ishlarining boshqaruvi olib boriladigan hukumat majlisini anglatishi mumkin[5].

Tarixi

Mashvar qalʼasining devorlari

Mashvarning bunyod etilishi Zayyoniylar sulolasi asoschisi Yagʻmurasan ibn Zayyon tomonidan boshlab berilgan[6][1][7][2](p138). Uni Tilimsanning Jome masjidi yaqinidagi eski saroyni tark etib, yangi saroy qurishga undagan sabablar aniq emas, biroq rivoyatlarga koʻra, u bu qarorga kelishiga ikki omil sabab boʻlgan boʻlishi mumkin: masjid uchun yonma-yon qurdirgan minorasi saroy ichki qismini yuqoridan koʻrib turishi bois haramiga begona nigohlar tushishidan qoʻrqqani, yoki oʻz qirollik shaʼnini yaqqol ifoda etadigan, shaxsiy qarorgohga ehtiyoj sezgani[8][2](p138). Mashvar joylashgan hudud avvalroq oʻsha paytda Tagrart (hozirgi Tilimsanning bir qismi) deb atalgan yerda Murobitlar yetakchisi Yusuf ibn Tashfin tomonidan barpo etilgan qasaba boʻlib, keyinchalik u yer Muvahhidlar tomonidan ham foydalanilgan[2](p137)[9].

Mashvar saroyi, 2010-yilgi rekonstruksiyadan soʻng

Saroy majmuasi bir necha qarorgohlar, pavilyonlar va bogʻlarni, shuningdek, masjid va hammom (suvxona) kabi boshqa inshootlarni oʻz ichiga olgan[3]. Asosiy qarorgohlar markazida favvora yoki hovuzi boʻlgan hovlili binolar shaklida qurilgan[2](pp137–144)[10](p108)[9]. Zayyoniylar davrida toʻrtta asosiy saroy mavjud edi: Dor al-malik (arabcha: دار الملك‎‎), Dor Abu Fahr (arabcha: دار ابي فهر‎‎), Dor as-Surur (arabcha: دار السرور‎‎) va Dor ar-Roha (arabcha: دار الراحة‎‎)[3]. Bu saroylarning uchtasi Abu Tashfin I (1318–1337-yillarda hukmronlik qilgan) tomonidan qurilgan[2](pp137–144)[10](p108). Baʼzi saroylar turli fasllarga moslashtirilgan edi. Yozgi qarorgoh haroratni salqin ushlab turuvchi xom gʻishtdan qurilgan, qishki qarorgoh esa sovuq oylarida issiqlikni saqlab turuvchi toshdan barpo etilgan[3]. Yozgi qarorgoh ichida hukmdor jamoat koʻzidan pinhon holda namoz vaqtida masjid va saroy oʻrtasida harakatlanishi uchun yonidagi masjidga eltuvchi maxfiy yoʻlak boʻlgan. Ushbu yoʻlakdan otlar ham oʻta olgan[3]. Saroy devorlari bezakli boʻlib, ularda zellij (keramik mozaika) va oʻyma shtukko kabi bezaklar ishlatilgan[2](pp137–144). Bezash uslublari orasida islomiy xattotlik naʼmunalari ham boʻlib, devorlarga takroran yozilgan „Alloh izni bilan aziz boʻlgan… Alloh qoyim qilgan podshoh“ („العزُّ القائم بالله.. الملك القائم بالله“) jumlasi ham uchragan[3]. Zamonaviy arxeologlar oʻrgangan saroylardan birida katta qabulxonasi orqa qismida markaziy taxmon joylashgan boʻlib, bu unsur avvalgi Ziriylar va Fotimiylar saroylarida ham uchragan, ammo u boshqa mintaqalardagi oʻsha davr saroy meʼmorchiligidan ajralib turgan[2](p146).

Keyinchalik Usmonlilar hukmronligi davrida Tilimsanda Usmonlilar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan. Shu qoʻzgʻolon paytida Usmonli Jazoirining beylari tomonidan Mashvar saroyining bir qancha xonalar vayron qilingan. 1836-yilda Marshal Clausel boshchiligidagi fransuzlar Mashvarda joylashgan, Mustafo bin Ismoil boshchiligidagi Kuloʻgʻli garnizoniga yordamga kelgan. Fransuzlar garnizonni shahardan evakuatsiya qilib olib chiqib ketgan[11]. 1843-yildan keyin fransuz bosqinchi kuchlari saroyni zoʻrlik bilan egallab, bu jarayon davomida uning qolgan baʼzi qismlarini ham vayron qilgan[12]. Jazoir diniy va harbiy yetakchisi Amir Abdulqodir Tafna shartnomasi boʻyicha fransuzlar bilan olib borgan muzokaralar davrida toʻrt yil toʻliq saroyda yashagan[manba kerak], ammo shartnoma fransuz qoʻshinlari tomonidan buzilgach, u bu yerni tark etgan. Fransuz istilosi davrida qalʼa harbiy kazarmaga, saroy esa harbiy gospitalga aylantirilgan boʻlib, bu jarayonda uning tarixiy merosining bir qismi vayron etilgan[3].

Fransuzlar tomonidan kazarma sifatida ishlatilgan saroy xarobalaridan biri 2008-yilda qazib oʻrganilgan. Keyin u 2010–2011-yillarda qolgan poydevorlar ustida deyarli toʻliq qayta qurildi. Bu ishlar ayrim olimlar va madaniy merosni saqlovchi shaxslar tomonidan tanqid qilindi[2](p140)[13][14]. Rekonstruksiyadan oldingi qazishmalar davomida asl saroy rejasining bir qismi va uning baʼzi saqlanib qolgan zallij bezaklari hujjatlashtirilgan[15]. Hozirgi bino qay darajada asl saroy loyihasini aks ettirishi aniq emas[9].

Galereya

  • Hozirgi Al-Mashvar saroyi
  • Saroy ayvoni
  • Interior
    Saroy ichidagi zal
  • Zallardan biridagi markaziy taxmon — asl saroy rejasining boshqa binolardan ajralib turuvchi xususiyati
  • Fountain
    Zallardan biridagi favvora
  • Saroy ichida saqlanib qolgan tarixiy zallij qoplamasining boʻlagi

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Lafer, Ali „Mosque and minaret of the Mechouar (citadel)“. Discover Islamic Art - Museum With No Frontiers. Qaraldi: 2022-yil 26-iyul.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Charpentier, Agnès. Tlemcen médiévale: urbanisme, architecture et arts (fr). Éditions de Boccard, 2018. ISBN 9782701805252. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 „قلعة المشور“ .. معلمٌ تاريخيٌّ يروي فصولا من حكم ملوك تلمسان (Wayback Machine saytida 2023-05-04 sanasida arxivlangan). Al-Watan. Retrieved January 7, 2018.
  4. ↑ Capitals is Islamic Culture 2011. ISESCO. Retrieved January 7, 2018.
  5. ↑ Abadie, Louis. Tlemcen, au passé retrouvé (fr). Editions J. Gandini, 1994-01-01. ISBN 9782906431027. 
  6. ↑ Chantal de La Véronne. Yaghmurasan: premier souverain de la dynastie berbère des Abd-Al-Wadides de Tlemcen, 633/1236-681/1283. Bouchène, 2002 — 48-bet. ISBN 9782912946294. 
  7. ↑ Medjahi, Mohammed. Un hommage à un grand homme (fr). Lulu.com. ISBN 978-1-291-41452-3. 
  8. ↑ Georges Marçais. Tlemcen. H. Laurens, 1950 — 38-bet. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Arnold, Felix. Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History. Oxford University Press, 2017 — 223–224-bet. ISBN 9780190624552. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Bourouiba, Rachid. L'art religieux musulman en Algérie (fr). Algiers: S.N.E.D., 1973. 
  11. ↑ Julien, Charles-André. Histoire de l'Algérie contemporaine (1). La conquête et les débuts de la colonisation (1827-1871) (fr). (Presses universitaires de France) réédition numérique FeniXX, 1986-01-01. ISBN 978-2-7059-0423-4. 
  12. ↑ محمد بن عمروالطمار الروابط الثقافية بين الجزائر والخارج، الشركة الوطنية للنشر والتوزيع الجزائر 1983، ص. p.243.
  13. ↑ „El Mechouar“. ArchNet. Qaraldi: 2022-yil 26-iyul.
  14. ↑ Seddiki, Zahira; Aiche, Massouad (2021). "Using Architectural Stratigraphic Surveys to Study Historical Buildings: An Illustration through El Mechouar-Tlemcen, Algeria". Journal of the International Society for the Study of Vernacular Settlements 8 (4). https://isvshome.com/pdf/ISVS_8-4/ISVS-8.4.1-Zahira.pdf. 
  15. ↑ Charpentier, Agnès; Terrasse, Michel; Bachir, Redouane; Ben Amara, Ayed (2019). "Palais du Meshouar (Tlemcen, Algérie) : couleurs des zellijs et tracés de décors du xive siècle" (fr). ArcheoSciences 43 (2): 265–274. doi:10.4000/archeosciences.6947. ISSN 1960-1360. https://journals.openedition.org/archeosciences/6947. 

Havolalar

Vikiomborda „Al-Mashvar saroyi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.
  • Bourouiba, R., Apports de l’Algérie à l’architecture arabo-islamique, Algiers, 1986.
  • Marçais, G., Tlemcen, 'Les villes d’art célèbres' (collection), Paris, 1950; Blida, 2004.

34°52′53″N 1°18′32″W / 34.8815°N 01.3089°W / 34.8815; -01.3089 


"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Al-Mashvar_saroyi&oldid=1037485" dan olindi