Yahyo ibn Xaldun
| Abu Zakariyyo Yahyo ibn Xaldun | |
|---|---|
| Tavalludi |
milodiy 1333 |
| Vafoti |
1378 (Ramazonda) Tilimsan, Zayyanid Sultanate (hozirgi Jazoir) |
| Taʼlimi | al-Abiliy qo'l ostida |
| Kasbi | tarixchi, kotib |
| Qarindoshlari | Abdurahman ibn Xaldun (uka) |
Abu Zakariyya Yahyo ibn Xaldun (tax. 1333 — 1378/1379) Shimoliy afrikalik musulmon tarixchi edi. U mashhurroq olim Abdurahmon ibn Xaldunning kichik ukasi edi[1].
Ibn Xaldun Tunisda, yaʼni oʻsha vaqtda Hafsiylar poytaxtida, ilmiy jihatdan nufuzli boʻlgan, asl kelib chiqishi Andalusiy oilada tugʻilgan. Uning hayoti haqida asosiy manba — akasining avtobiografiyasidir[1].
Ibn Xaldun davlat tomonidan taʼlimni monopollashtirishga qarshi boʻlgan ustoz al-Abiliydan taʼlim oldi va bu qarashni u bilan boʻlishdi. U akasi bilan tarixga boʻlgan qiziqishni baham koʻrgan, lekin, shuningdek, adabiyot (badiiy nasr va sheʼriyat)ga ham qiziqqan. 1356-yilga kelib, u akasiga ergashib, Mariniylar poytaxti Fosga borgan va u yerda saroy ichki kurashlarida qatnashgan. U bir muddat Bojayada yashagan va 1362-yildan keyin podshoh Tilimsanda hukmronlik qilayotgan Abu Hammu II xizmatiga kirib, u uchun sheʼriy madhiyalar yozgan[1].
1364-yilda Hafsiy amiri Abu al-Abbos Ahmad II Bojayani oʻz nazoratiga oldi[2]. Ibn Xaldun asirga olindi va uning mol-mulki musodara qilindi. U qochib, Zab amirligi poytaxti Biskrada panoh topdi. Shu davrda u Uqba ibn Nafi maqbarasiga ziyoratga bordi[1]. 1367-yilda[3]. yoki 1368-yilda[1]. U yana Tilimsanga qaytib, Abu Hammuning kotibi (katib al-insho) sifatida xizmat qildi. 1370-yilda u Mariniylar tomoniga oʻtdi, biroq 1373-yilda[1] yoki 1374-yilda[3] yana Abu Hammu II saroyiga qaytdi. Uning sadoqatsizligi natijasida Abu Hammuning oʻgʻli va vorisi, Abu Toshfin IIning buyrugʻi bilan oʻldirildi[1]. Uning oʻlimi 1378-yil dekabr — 1379-yil yanvar oylariga toʻgʻri keladigan ramazon oyida sodir boʻlgan[3].
Ibn Xaldunning asosiy asari Bugʻyat ar-ruvod fi zikr muluk min Bani Abdulvod boʻlib, u Zayyoniylar sulolasi tarixiga bagʻishlangan va 1376-yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi hamda Abu Hammu II ga bagʻishlangan. Akasi Zayyoniylarni berberlar sifatida tasvirlagan boʻlsa, Yahyo ularni yuksak darajadagi Alaviy nasabiga bogʻlaydi[3]. Bugʻyat XIV asr Shimoliy Afrika tarixiga doir eng muhim manbalardan biri hisoblanadi. U adabiy mahorat jihatidan akasining asarlaridan ustunroqdir. Unda, shuningdek, bir qancha sheʼrlarning matnlari ham saqlanib qolgan[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Allen J. Fromherz (2012), „Yahya Ibn Khaldun“, in Henry Louis Gates; Emmanuel Akyeampong; Steven J. Niven (muh.), Dictionary of African Biography, Oxford University Press, qaraldi: 21 June 2025.
- ↑ Robert Brunschwig (1940), La Berberie Orientale sous les Hafsides des origines a la fin du XVe siècle, 1-jild, Adrienne-Maisonneuve, 179–180-bet, qaraldi: 21 June 2025.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Nico J. G. Kaptein (1993), Muḥammad's Birthday Festival: Early History in the Central Muslim Lands and Development in the Muslim West until the 10th/16th Century, Brill, 141–142-bet.
Adabiyotlar
- أبو القاسم [Abu al-Qasim], سعد الله [Sa'd Allah]. تاريخ الجزائر الثقافي، من الفتح الإسلامي إلى نهاية القرن التاسع الهجري, 1st (ar), Algiers (Algeria): عالم المعرفة [Aalam al-Ma'rifah.] — 401–404-bet. ISBN 978-9947-912-70-6.
- محصر [Muhsar], وردة [Warda] (2011). "يحي ابن خلدون ومنهجه في كتابة التاريخ" (ar). مجلة أنثروبولوجية الأديان [Majallat Anthrobolujiyyat al-Adyan] 7 (2): 499-507. https://asjp.cerist.dz/en/article/91600.