Kontent qismiga oʻtish

Mashvar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Lalla Avda maydoni, Marokashdagi Miknas shahrida joylashgan sobiq mashvar (17–18-asr Mulla Ismoil qal’asining bir qismi)

Mashvar yoki meshvar (arabcha: مشور‎‎; ispancha: mexuar; fransuzcha: méchouar) — odatda saroy ichidagi hovli yoki saroy kirish qismidagi jamoat maydoni boʻlgan joy turi boʻlib, u Magʻribda (gʻarbiy Shimoliy Afrika) yoki tarixiy al-Andalusda (hozirgi Ispaniya va Portugaliya) uchraydi. U turli vazifalarni bajarishi mumkin, masalan, yigʻilish yoki maslahatlashuv (arabcha: mishavara) oʻtkaziladigan joy, hukumat ishlari yuritiladigan maʼmuriy hudud. Tarixan u sulton qabullari, marosimlar va rasmiy qabullarni oʻtkazadigan joy boʻlgan[1][2][3]. Baʼzan bu nom butun saroy kompleksini oʻz ichiga olgan kengroq hududga, masalan, shahar ichidagi qal’a yoki qirollik tumaniga nisbatan ham qoʻllaniladi[4][5].

Tarixi

Ispaniyadagi Kordova yaqinida joylashgan (X asr) Madinat az-Zahra shahrining eski jamoat kirish qismi yonidagi ulkan maydon chetida qad rostlagan portik qoldiqlari; bu maydon mashoarga oʻxshash boʻlgan boʻlishi mumkin[2].

Rasmiy jamoat maydoni yoki marosim maydoni koʻpincha al-Andalus va Shimoliy Afrikadagi dastlabki qirollik saroylarining bosh darvozasi yoki kirish qismi oldida joylashgan boʻlgan. Ammo ularni ifodalash uchun tarixiy manbalarda doim ham mashvar atamasi ishlatilmagan. Mashhur misollardan biri — Ispaniyaning Kordova shahridagi Ummaviylar saroylari (VIII–X asrlar)ning Bab as-Sudda darvozasi oldidagi maydon boʻlib, bu yerda ommaviy qatllar oʻtkazilgan va saroy darvozasi ustida qurilgan kuzatuv ayvonida xalifa tik turgan yoki oʻtirgan[6][7][2]. Shuningdek, Misrning Qohira shahrida joylashgan Fotimiylar saroylarining Oltin darvozasi (Bab az-Zahab) oldidagi marosimiy Bayn al-Qasrayn maydoni ham shunday edi. Bu yerda ham Fotimiy xalifasi marosimlarni tomosha qilish uchun darvoza ustida oʻz balkoniga ega boʻlgan[8][9]. Shunga oʻxshash maydon yoki ochiq joy X asrga oid Madinat az-Zahra saroy-shahrining kirish qismi oldida, Kordovadan keladigan yoʻl oxirida ham mavjud edi[2]:76. Bir necha asr oʻtib, XII asr oxirida Muvahhidlar tomonidan qurilgan Marokash qal’asi tarkibiga asaraq deb atalgan bosh jamoat maydoni ham kiritilgan. U qal’aning maʼmuriy va xizmat koʻrsatish qismida joylashgan boʻlib, sultonning shaxsiy saroylariga kirish imkonini ham bergan[10].

Jazoirning Tilimsan shahridagi Al-Mashvar saroyi hududida yaqinda qayta tiklangan yangi saroy[11].

Mashvar atamasi keyinchalik, xususan XIII–XIV asrlarda va undan keyin, saroylardagi qabulxonalar yoki kengash zallari uchun qoʻllaniladigan boʻladi. Masalan, XIV asrda Jazoirning Tilimsan shahri tashqarisida Mariniylar tomonidan qurilgan al-Mansura qal’asi tarkibida ham bir mashvar boʻlgan[4]. Bunga qadar, yana Tilimsanda, Zayyoniylar Qal’at al-Mashvar („Mashvar qal’asi“) nomi bilan mashhur qirollik qal’asini barpo etganlar; u hozir ham Al-Mashvar saroyi nomi bilan tanilgan. Bu qal’a avvalgi Muvahhidlar qal’asi oʻrnida joylashgan boʻlib, koʻp davrlarda shaharning qirollik qarorgohi va hokimiyat markazi vazifasini bajargan[2]:223.

Al-humro saroyidagi Nasriylar davriga oid Mexuar qoldiqlari (Granada, Ispaniya)

Mashvar qismi (ispancha manbalarda Mexuar deb ataladi) Ispaniyaning Granada shahridagi Al-humro saroyi majmuasidagi Nasriylar saroylari tarkibiga ham kirgan. U tashqi bosh darvozadan boshlanib, sharqiy qismida kengash zali joylashgan ketma-ket ikki hovli orqali davom etgan boʻlib, bularning barchasi sharq tomonda joylashgan amirning xususiy saroylaridan (yaʼni Komares saroyi va Sherlar hovlisi) alohida boʻlgan. Hovlilar atrofida boshqa koʻplab xonalar joylashtirilgan boʻlib, birinchi hovlidan davlat maʼmuriyati kotiblari va mansabdor shaxslari, jumladan kanselyariya yoki devon foydalangan, ikkinchi hovli esa amirning rasmiy qabullari uchun xizmat qilgan. Birinchi hovlining oʻzida alohida masjid ham boʻlgan[2]:269–272.

Fayl:Africa of to-day (1912) (14595240928).jpg
1912-yildagi surat: Marokashning Fos shahrida joylashgan Bab Dakkakin darvozasi oldidagi „Yangi Mashvar“da sulton qabuli.

Keyinchalik mashvarlar Marokashdagi aksar qirollik saroylarining (odatda dar al-maxzan deb ataladi) doimiy elementi boʻlib qolgan, ularning koʻpi hozirgi kunda ham saqlanib qolgan boʻlib, asosan keyingi Alaviylar davriga (XVII–XX asrlar) mansub. Bular odatda saroy darvozalari tashqarisida yoki saroyning tashqi bosh kirishi bilan sultonning shaxsiy qarorgohi joylashgan ichki saroylari orasidagi boʻshliqni egallagan katta ochiq maydonlar boʻlgan. Ular qabulxona sifatida, harbiy paradlar oʻtkaziladigan jamoat maydoni sifatida va sulton yoki shaharning bosh sud amaldori — qoiyd — tomonidan arizalar qabul qilinadigan joy sifatida ishlatilgan[12][10][2][13]. Saroy devorlari ichida joylashgan ayrim ichki mashvarlar esa saroyning maʼmuriy qismi boʻlib, bu yerda turli davlat amaldorlari ishlagan yoki oʻz qabulini oʻtkazgan[13][14]. Bunday mashvarlarga misol qilib Fos shahridagi Dorul Maxzan qirollik saroyidagi bir nechta mashvar maydonlarini[14], Marokashdagi Darul Maxzan va qal’a janubiy tomonidagi mashvarlarni[10], Miknas shahridagi Mulla Ismoil qal’asidagi Lalla Avda maydonini (shuningdek, maʼlum darajada yaqin atrofdagi al-Hadim maydonini) va Tangiyer qal’asidagi Mashvar maydonini keltirish mumkin[15][16][17]. Zamonaviy Rabot qirollik saroyi tarkibida ham Mashvar deb ataluvchi ulkan ochiq maydon mavjud boʻlib, baʼzan bu nom butun saroy tumani uchun ham qoʻllaniladi[18][19].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Abadie, Louis. Tlemcen, au passé retrouvé (fr). Editions J. Gandini, 1994-01-01. ISBN 9782906431027. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Arnold, Felix. Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History. Oxford University Press, 2017. ISBN 9780190624552. 
  3. ↑ A Dictionary of Moroccan Arabic. Georgetown University Press, 2004 — 88-bet. ISBN 9781589011038. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Bel, A.; Yalaoui, M. „Tilimsān“, . Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill, 2012. 
  5. ↑ „Architecture“, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. Oxford University Press, 2009. ISBN 9780195309911. 
  6. ↑ Marçais, Georges. L'architecture musulmane d'Occident. Paris: Arts et métiers graphiques, 1954 — 153–154-bet. 
  7. ↑ „The andalusi Alcazar“ (en-US). ArqueoCordoba. Qaraldi: 2020-yil 8-oktyabr.
  8. ↑ Brett, Michael. The Fatimid Empire. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2017. 
  9. ↑ Raymond, André. 1993. Le Caire. Fayard.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Deverdun, Gaston. Marrakech: Des origines à 1912. Rabat: Éditions Techniques Nord-Africaines, 1959. 
  11. ↑ Charpentier, Agnès. Tlemcen médiévale: urbanisme, architecture et arts (fr). Éditions de Boccard, 2018 — 140-bet. ISBN 9782701805252. 
  12. ↑ Bressolette, Henri. A la découverte de Fès. L'Harmattan, 2016. ISBN 978-2343090221. 
  13. ↑ 13,0 13,1 Buret, M. „Mak̲h̲zan“, . Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill, 2012. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Bressolette, Henri; Delaroziere, Jean (1983). "Fès-Jdid de sa fondation en 1276 au milieu du XXe siècle". Hespéris-Tamuda: 245–318. 
  15. ↑ El Khammar, Abdeltif (2017). "La mosquée de Lālla ʿAwda à Meknès: Histoire, architecture et mobilier en bois". Hespéris-Tamuda LII (3): 255–275. 
  16. ↑ „Qasaba of Mawlāy Ismā'īl“. www.qantara-med.org. Qaraldi: 2020-yil 7-iyun.
  17. ↑ „Qasba Tanja“. Archnet. Qaraldi: 2020-yil 26-oktyabr.
  18. ↑ „Rabat“, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. Oxford University Press, 2009. ISBN 9780195309911. 
  19. ↑ „Dar al Makhzen – Palais Royal de Rabat“ (fr-FR). Qaraldi: 2020-yil 26-oktyabr. 


"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Mashvar&oldid=1037697" dan olindi