Kontent qismiga oʻtish

Tashfiniya madrasasi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Madrasa peshtoqidagi zellij bezagining akvarel chizmasi (1873-yilda Édouard Danjoy tomonidan chizilgan)

Tashfiniya madrasasi (arabcha: المدرسة التاشفينية‎‎)[1][2][3][a] Jazoirning Tilimsan shahridagi sobiq madrasa edi. U 14-asr boshlarida Zayyoniylar hukmdori Abu Tashfin Abdurahmon I (1318–1337-yillarda hukmronlik qilgan) tomonidan qurilgan boʻlib, shahar ahli uchun yirik yodgorlik sanalgan va boy meʼmoriy bezaklari bilan mashhur boʻlgan. Madrasa 1876-yilda fransuz mustamlakachi maʼmuriyati tomonidan buzib tashlangan[6](pp124-131).

Tarixi

19-asrda, buzib tashlanishidan avval madrasaning kirish qismi fotosurati

Zayyoniylar (yoki Abdulvadiylar) sulolasi oʻzlarining markaziy Magʻribdagi (taxminan hozirgi Jazoir hududi) davlati nazorati ostida boʻlgan yerlarda madrasalar qurilishiga homiylik qilgan birinchi hukmdorlar boʻlgan. Xuddi shuningdek, ularning zamondoshi boʻlgan qoʻshni sulolalar — Hafsiylar va Mariniylar sharqiy va gʻarbiy Magʻribda ilk madrasalar barpo etishni joriy qilgan edilar[7](pp284-285). Tilimsandagi birinchi madrasa — Avlod al-Imom madrasasi (al-Madrasa al-Qadima yoki „Eski madrasa“ deb ham atalgan) — Zayyoniylar sultoni Abu Hammu Muso I tomonidan 1310-yilda bunyod etilgan, biroq u hozirgi kungacha saqlanib qolmagan[b][7](p290)[6](pp121–122).

Tilimsandagi ikkinchi madrasa boʻlgan Tashfiniya madrasasi Abu Hammuning oʻgʻli va vorisi, Abu Tashfin Abdurahmon I tomonidan 1318–1337-yillardagi hukmronligi davrida barpo etilgan[6](p124). U al-Madrasa al-Jadida yoki „Yangi madrasa“ nomi bilan ham maʼlum edi[1][8]. Abu Tashfin otasini taxtdan agʻdarib, unga qarshi suiqasd uyushtirgani sababli, diniy vaqf tashkil etilishi uning tavbasi va taqvodorligini namoyish etish maqsadida amalga oshirilgan boʻlishi mumkin[6](p124). Yana bir madrasaga asos solish Abu Tashfin tomonidan Zayyoniylar davlati maʼmuriyati va byurokratiyasining kengaytirilganligi bilan ham bogʻliq boʻlishi mumkin. U islomiy ilm-fanni qoʻllab-quvvatlovchi hukmdor sifatida tanilgan boʻlib, yangi madrasada taʼlim berishga molikiy fiqhi boʻyicha mutaxassis Abu Imron al-Meshdaliyni tayinlagan. Bu esa davlat ishlariga malakali amaldorlarni tayyorlash va ishga olish imkonini mustahkamlashga xizmat qilgan boʻlar edi[6](p124). Tilimsandagi uchinchi Zayyoniylar madrasasi 1363–1364-yillarda Abu Hammu Muso II tomonidan tashkil etilgan boʻlib, keyinchalik Usmonlilar davrida xarobaga aylangan[8](p136)[6](p133).

Madrasa 11-asrga oid asosga ega boʻlgan Tilimsan jome masjidining bevosita janubida joylashgan edi. Masjidning gʻarbiy va janubiy devorlari boʻylab Zayyoniylar sultonlari dafn etilgan maqbaralar majmuasi mavjud boʻlgan. Madrasaning bu qabrlarga yaqin joylashgani uni maʼlum darajada dafn va ziyorat bilan bogʻliq maskanga aylantirgan boʻlishi mumkin[6](pp124, 131). Zayyoniylar davrida madrasa asosan talabalarning yashashi uchun moʻljallangan boʻlib, darslar, odatda, madrasa bilan yonma-yon joylashgan masjidda oʻtilgan[6](p124). Madrasa 15-asr oʻrtalarida keyingi Zayyoniylar sultoni, Abu al-Abbos Ahmad ibn Muso (1430–1462-yillarda hukmronlik qilgan) tomonidan taʼmirlangan; oʻsha paytga kelib u yaqin atrofdagi mashhur musulmon diniy arbobi va avliyosi boʻlgan, 1453-yilda vafot etib, shu joydagi zaviyada dafn etilgan Sayyid Lahsan al-Maziliy (yoki Sidi Lahsen) zaviyasining qoʻshimcha inshootiga aylangan edi[8](p135)[6](p124). 19-asr manbalariga koʻra, madrasaning janubi-gʻarbiy tomoniga tutash holda shaharlardagi karvonsaroy turi boʻlgan funduq mavjud boʻlgan[6](p125).

Madrasadan saqlanib qolgan zellij bezak boʻlaklari Jazoirdagi qadimshunoslik va islomiy sanʼat milliy muzeyida namoyish etilmoqda

Tilimsanning 1842-yildagi fransuzlar tomonidan bosib olinishidan soʻng madrasa avval harbiy ombor sifatida, keyinchalik esa tarixiy yodgorlik sifatida foydalanilgan[6](p125). Fransuz mustamlakachi maʼmuriyati, xususan Service du génie („Muhandislik xizmati“) allaqachon 1845-yilda shaharning bu qismini qayta rejalashtirish hamda harbiy harakatlar va logistika uchun sharoitni yaxshilash maqsadida, madrasaning ikkala tomonidagi ikkita maydonni birlashtirish yoki tutashtirish uchun uning ayrim qismlarini buzib tashlash masalasini muhokama qilgan edi[6](p125)[9]. 1848-yildan boshlab fransuz shahar maʼmuriyati madrasaning hududini buzish maqsadida oʻz tasarrufiga oʻtkazishga urina boshladi. Turli shahar komissiyalari 1853, 1855 va 1856-yillarda uning buzilishini takror-takror talab qilib chiqdilar[6](p125). 1870-yilda armiya madrasani shahar maʼmuriyatiga topshirgach, 1873-yilda buzish ishlari nihoyat maʼqullandi va 1876-yilda buzish amalga oshirildi[8](p135)[9][6](p125).

Buzib tashlash arafasida fransuz meʼmori Edmond Duthoit madrasaning mashhur koshin-mozaika bezagi (zellij)ning bir qismini Fransiyadagi muzeyda saqlab qolish uchun olib ketishga ruhsat soʻradi. Madrasaning peshtoqidagi, hovuzidagi va ayrim xonalaridagi koshin ishlari qismlari Edmond Duthoit va boshqa fransuz meʼmori Édovar Danjoy tomonidan ajratib olindi. Bu ikki meʼmor, shuningdek, madrasaning rejasi (plani)ni chizib, peshtoq va uning asl koshin bezagi koʻrinishini rangli va batafsil chizmalar orqali qayd etgan. Saqlab qolingan boʻlaklar dastlab Parijdagi Cluny muzeyida 20-asr boshlarigacha saqlangan, soʻngra ular Jazoirdagi qadimshunoslik va islomiy sanʼat milliy muzeyiga qaytarilgan. Ushbu boʻlaklar hozir Jazoirdagi muzeyda, shuningdek Tilimsandagi mahalliy muzeyda saqlanmoqda[9][6](pp125–126)[4].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Madrasa al-Tashfiniya“. ArchNet. Qaraldi: 2022-yil 21-iyul.
  2. ↑ Hill, Derek; Golvin, Lucien. Islamic Architecture in North Africa: A Photographic Survey (en). Archon Books, 1976 — 114-bet. ISBN 978-0-208-01599-0. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Bloom, Jonathan M.. Architecture of the Islamic West: North Africa and the Iberian Peninsula, 700–1800. Yale University Press, 2020 — 187-bet. ISBN 9780300218701. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Maroc médiéval: Un empire de l'Afrique à l'Espagne. Paris: Louvre éditions, 2014 — 523, 526-bet. ISBN 9782350314907. 
  5. ↑ Medjahdi, Mohamed. Tlemcen, autrefois dans toute sa splendeur (fr). Les Éditions du Net, 2020. ISBN 978-2-312-07459-7. 
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 Charpentier, Agnès. Tlemcen médiévale: urbanisme, architecture et arts (fr). Éditions de Boccard, 2018. ISBN 9782701805252. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Marçais, Georges. L'architecture musulmane d'Occident. Paris: Arts et métiers graphiques, 1954. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Bourouiba, Rachid. L'art religieux musulman en Algérie (fr). Algiers: S.N.E.D., 1973. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Oulebsir, Nabila. Les Usages du patrimoine: Monuments, musées et politique coloniale en Algérie, 1830–1930 (fr). Les Editions de la MSH, 2004 — 152-bet. ISBN 978-2-7351-1006-3. 


Manba xatosi: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found 

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Tashfiniya_madrasasi&oldid=1059074" dan olindi