Zayyoniylarning Fosni egallashi
| Zayyoniylarning Fosni egallashi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Raqiblar | |||||||
| Mariniylar | Tilimsan qirolligi | ||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||
| Abumalik Abdulvahid | |||||||
| Kuchlar | |||||||
| Nomaʼlum | Nomaʼlum | ||||||
| Yoʻqotishlar | |||||||
| Nomaʼlum | Nomaʼlum | ||||||
Zayyoniy hukmdori Abumalik Abdulvahid, 1423-yilda Mariniylardan Fosni tortib oldi. U keyingi yili Tunisning Hafsiy sultoni tomonidan magʻlub etilishidan oldin, qisqa muddatga Fos taxtiga Mariniylar vassalini oʻtkazishga muvaffaq boʻlgandi.
Tarixi
Abumalik Abdulvahid Abu Hammu Muso IIning oʻgʻli boʻlib, 1411-yilda Tilimsan saltanati taxtiga Mariniy hukmdori Abu Said IIIning yordami bilan oʻtirdi[1](pp39–40). Abu Said vafotidan soʻng, Marokashdagi Mariniylar saltanati turli daʼvogarlar oʻrtasidagi taxt uchun kurashlar natijasida tartibsizlikka yuz tutdi va toʻrt yil davom etgan fuqarolar urushiga olib keldi[2][1](pp46, 48). Bu daʼvogarlardan biri Abu Inanning Muhammad ismli nabirasi boʻlib, u Pireney yarimorolida panoh topgan edi[2][1](p47).
Bu tartibsizlik davrida Granada amiri Muhammad IX bir vaqtlar bir necha yil oldin portugallar tomonidan bosib olinguncha Seutaning Mariniy hokimi boʻlgan Saloh ibn Salohni qoʻllab, mintaqada oʻz taʼsir doirasini kengaytirishga urindi. Saloh oʻzini Tanjerda hukmron deb eʼlon qilib, u yerdan boshlab Ksar al-Kabirgacha boʻlgan hududni nazoratiga oldi; u qisqa muddat Granada davlatiga xiroj toʻlab turdi, keyin esa amalda mustaqil boʻlib oldi[1](p48).
Zayyoniylarning yurishi
Muhammad taxtni egallash uchun Zayyoniy sultonidan yordam soʻradi[2][1](p47) Abumalik Abdulvahid bu vaziyatdan Mariniylarga qarshi chiqish va oʻz hukmronligini kengaytirish uchun foydalandI. U gʻarbga lashkar tortib, 1423-yilda Mariniylarning poytaxti Fosni egalladi[2]. U Muhammadni Tilimsanga tobe boʻlgan, unga xiroj toʻlashga vaʼda bergan Mariniy hukmdori sifatida taxtga oʻtqazdi[2].
Oqibatlari
Bu orada Salening Mariniy hokimi Abu Zakariyo Yahyo al-Vattosiy Abu Saidning yolgʻiz oʻgʻlini, hali goʻdakligidayoq oʻz vasiyligiga oldi va uni rasmiy tarzda sulton — yaʼni Abd al-Haqq II deb eʼlon qilib, oʻzi uning nomidan hukmronlik qila boshladi[2][1](p47). Zayyoniylarning gʻalabasi, shuningdek, Tunisdagi Hafsiy hukmdori Abu Faris Abdulaziz IIni ham xavotirga soldi[2][1](p49). Abumalik Abdulvahidning muvaffaqiyatini zaiflashtirish maqsadida u Abu Tashfin II ning boshqa bir oʻgʻli, Abu Abdulloh Muhammad IV ni qoʻllab-quvvatladi[3]. Abu Abdulloh avvaldan uning Tunis saroyida panoh topgan edi[2]. Abu Faris Abu Abdullohga lashkar berdi va bu qoʻshin Tilimsan sari yurib, Abumalik Abdulvahidni shaharni tashlab chiqishga va 1424-yil aprelida Fosga qochishga majbur qildi[2].
1425-yilga kelib, Abu Zakariyo Yahyo Saloh ibn Saloh bilan ittifoq tuzdi va Hafsiylardan yordam izlay boshladi[1](pp49–50). 1425-yil oxirida Abu Farisning oʻzi Tunisni tark etib, Tilimsandagi qoʻshinga qoʻshildi. U gʻarbga yurib, Fosga eltuvchi yoʻl ustida joylashgan Tazani egalladi. Bu xabarni eshitgan Fos shahri unga taslim boʻldi va katta miqdorda xiroj toʻladi[2][1](pp49–50). Mariniy daʼvogari Muhammad taxtdan agʻdarildi, Abumalik Abdulvahid esa oʻzini Abu Farisga topshirdi va unga sadoqat bilan xizmat qilishga vaʼda berdi[2]. 1426-yilga kelib, Abdulhaqq II Fosda rasmiy Mariniy sultoni sifatida va Hafsiylarning vassali maqomida taxtga oʻtqazildi[1](p50). Amalda hokimiyatni Abu Zakariyo Yahyo uning vaziri sifatida oʻz qoʻlida ushlab turdi va bu holat 1457-yilgacha davom etdi[1](p50)[4](pp114–115).
Abumalik Abdulvahid 1428-yilda Hafsiy sultonining qoʻllab-quvvatlashiga erishib, Hafsiylar qoʻshini yordamida Abu Abdullohni Tilimsandan quvib chiqardi va Tilimsan taxtini qayta egalladi. Abu Abdulloh esa Dahraga qochib bordi, yangi lashkar toʻpladi va bir necha janglarda Abumalik Abdulvahidni yana magʻlub etib, 1430-yilda Tilimsanni qayta zabt etdi. Oradan bir yil oʻtgach, u Hafsiy sultoni tomonidan tor-mor qilinib, qatl etildi va taxtga yangi tobe Zayyoniy hukmdor oʻtqazildi[2]. Tilimsandagi Zayyoniylar 15-asr oxirigacha Hafsiylar hukmronligi qoʻl ostida tobe boʻlishda davom etdilar[4](p141).
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 Cour, Auguste. La dynastie marocaine des Beni Wattas (1420-1554), Recueil des notices et mémoires de la Société archéologique de la province de Constantine (fr). Imprimerie D. Braham, 1920.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Garrot, Henri. Histoire générale de l'Algérie (fr). Alger, Impr. P. Crescenzo, 1910 — 287–288-bet.
- ↑ Bosworth, Clifford Edmund „The ‘Abd al-Wādids or Zayyānids or Ziyānids“, . The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual (en). Edinburgh University Press, 1996 — 43–44-bet. ISBN 9780748696482.
- ↑ 4,0 4,1 Abun-Nasr, Jamil. A history of the Maghrib in the Islamic period (en). Cambridge: Cambridge University Press, 1987. ISBN 0521337674.
