Muzahim ibn Xoqon
Muzahim ibn Xoqon (arabcha: مزاحم بن خاقان; 868-yilda vafot etgan) — Abbosiylar xalifaligiga xizmat qilgan turkiy abbosiy harbiy qoʻmondon. Muzahim 867-yilda Misr noibi etib tayinlanib, keyingi yil vafotiga qadar shu lavozimda qoldi.
Faoliyati
Muzahim Xoqon Urtujning oʻgʻli va al-Fath ibn Xoqonning akasi edi. Ular mos ravishda al-Mu’tasim (h. 833–842) va al-Mutavakkil (h. 847–861) xalifaliklari davrida ta’sirli shaxslar boʻlishgan[1]. Muzahim birinchi marta 862-yilda, al-Muntasir (Andoza:Hukmronligi) davrida, Vosifning Vizantiyaga qarshi harbiy yurishiga qoʻmondon etib tayinlangani haqida ma’lumotlar uchraydi[2]. Muzahim Al-Muntasirning vorisi al-Musta’in (h. 862–866) magʻlub eta olmagan Iordaniyadagi qabila qoʻzgʻolonini bostirishg uchun turk qoʻshiniga boshchilik qilib, vaziyatni nazorat ostiga oldi[3].
865-yilda raqobatdosh xalifalar al-Musta’in (Bagʻdodda) va al-Mu’tazz (Samarrada) oʻrtasida fuqarolar urushi boshlanishi bilan, Muzahim dastlab al-Musta’inni qoʻllab-quvvatlab, Raqqadan Bagʻdodga yoʻl oldi. Shaharda Muzahimni hurmat va ehtirom bilan kutib olishdi[4].
865-yil yozida, fuqarolar urushi hali davom etayotgan bir paytda, al-Musta’in Aliy isyonchilar qoʻliga oʻtib ketgan al-Kufa shahrini qayta egallash uchun Muzahimni joʻnatdi[5]. Muzahim gʻalaba haqida xabar bergach, al-Muʼtazzdan maktub oldi. Unda al-Mutazz Muzahimni al-Mustaʼindan voz kechib, oʻz tomoniga oʻtishga undagan edi. Taklifni muhokama qilgach, Muzahim va bir qancha askarlar bayʼatni oʻzgartirishga rozi boʻlib, Samarraga yoʻl olishdi[6].
866-yilda fuqarolar urushi tugab, al-Mu’tazz yagona xalifa boʻlgach (h. 866–869), Muzahim Vizantiya chegarasidagi Malatyaga yuborildi. Maʼlumotlarga koʻra, u Vizantiyaga qarshi harbiy yurishda ishtirok etgan[7].
Misr noibligi davri
866-yil avgust oyida Muzahim Misr viloyatining bir qancha isyonlar, jumladan Jobir ibn al-Volid boshchiligidagi qoʻzgʻolonga qarshi kurashishda qiyinchilikka duch kelayotgan noibi Yazid ibn Abdulloh al-Hulvoniyga yordam berish uchun qoʻshin bilan yetib keldi. Muzahim kelgandan soʻng, Yazid va uning qoʻmondonlari isyonchilarga qarshi kurashda biroz muvaffaqiyatga erishgan boʻlishsa-da, ularni butunlay yenga olishmadi. Shu bois, 867-yilda al-Mu’tazz Yazidni noiblikdan chetlatib, oʻrniga Muzahimni tayinladi[8].
Muzahim lavozimga tayinlangandan soʻng, viloyatni tinchlantirish harakatlarini davom ettirdi. Quyi Misrdagi Havfda qoʻzgʻolonni bostirgandan soʻng, Muzahim va xavfsizlik xizmati boshligʻi (shurta) Azjur at-Turkiy bor eʼtiborlarini Jobirni magʻlub etishga qaratishdi. Keyingi bir necha oy isyonchiga qarshi harbiy yurishlar bilan oʻtgach, nihoyat 867-yil avgustda Jobir tinchlik soʻradi. Biroq, Muzahim uni al-Fustatda qamoqqa olib, keyingi yili Iroqqa yubordi[9].
Misrlik tarixchi al-Kindiyning ma’lumotlariga koʻra, Muzahimning boshqaruvi davrida uning qoʻl ostida xizmat qilgan Azjur Misr uchun ilgari notanish boʻlgan bir qator marosim amallarini joriy etgan[10]. Ayollarni hammom va qabristonlarga kiritish man etildi, aktyorlar va aza tutuvchilar qamoqqa tashlandi, dafn marosimlarida yigʻlash va aza tutish qat’iyan taqiqlandi. Namozga chaqiriq faqat masjidning orqa tomonidan aytilishi lozim edi. Masjidda namozxonlar tartibli saflarga tizilishlari kerak boʻlib, ular oʻzlari bilan yostiq olib kirishlariga ruxsat berilmagan edi. Masjidlarda namoz paytida bismilloh aytish taqiqlangan edi. Ramazon oyida odatdagi Misr an’anasi boʻyicha oltita namoz oʻrniga faqat beshta namozga ruxsat berilgan edi[11].
Muzahim 868-yilda kasallik tufayli vafot etdi. Uning vafotidan soʻng, oʻgʻli Ahmad Misr noibligi lavozimini qabul qilib oldi[12].
Manbalar
- ↑ Gordon 2001, ss. 236–41.
- ↑ Al-Tabari 1985–2007, v. 34: p. 205; Gordon 2001, s. 238
- ↑ Al-Ya'qubi 1883, s. 605; Gil 1997, s. 299
- ↑ Al-Tabari 1985–2007, v. 35: pp. 67, 68-69, 72, 80.
- ↑ Al-Tabari 1985–2007, v. 35: pp. 88-89. Muzahim reportedly burned down a thousand dwellings and seven markets in al-Kufah. Al-Tabari also includes an allegation that Muzahim manhandled the Alid's daughters and auctioned off a servant girl of the rebel, despite the fact that she was a free woman.
- ↑ Al-Tabari 1985–2007, v. 35: pp. 89-90.
- ↑ Al-Ya'qubi 1883, s. 612.
- ↑ Al-Kindi 1912, ss. 207–208; Al-Ya'qubi 1883, s. 612
- ↑ Al-Kindi 1912, ss. 208–10.
- ↑ Kennedy 1998, s. 85.
- ↑ Al-Kindi 1912, ss. 210–11; Wüstenfeld 1875, ss. 58–59
- ↑ Al-Kindi 1912, s. 211; Al-Tabari 1985–2007, v. 35: p. 150; Al-Ya'qubi 1883, s. 614
Adabiyotlar
- Andoza:A History of Palestine, 634-1099
- Gordon, Matthew S. (April–June 2001). "The Khāqānid Families of the Early ʿAbbasid Period". Journal of the American Oriental Society 121 (2): 236–255. doi:10.2307/606563. https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2001_121_2/page/236.
- Kennedy, Hugh „Egypt as a province in the Islamic caliphate, 641-868“, . The Cambridge History of Egypt, Volume 1: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press, 1998 — 62–85-bet. ISBN 0-521-47137-0.
- Al-Kindi, Muhammad ibn Yusuf. The Governors and Judges of Egypt (Arabic). Leyden and London: E. J. Brill, 1912.
- Al-Tabari, Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir. The History of Al-Ṭabarī.. Albany, NY: State University of New York Press, 1985–2007.
- Wüstenfeld, F. Die Statthalter von Ägypten zur Zeit der Chalifen, Erste Abtheilung. Göttingen: Dieterich'sche Verlags-Buchhandlung, 1875.
- Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. Historiae, Vol. 2. Leiden: E. J. Brill, 1883.