Musa ibn Isa ibn Musa al-Hoshimiy
| Musa ibn Isa ibn Musa al-Hoshimiy موسى بن عيسى بن موسى الهاشمي | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kufa noibi | |||||||
|
Mansab davri 783 – 785/786 | |||||||
| Monarx |
Al-Mahdiy Horun ar-Rashid hukmronligi davrida uch yoki toʻrt muddat hukmronlik | ||||||
| Vorisi | Maslama ibn Yahyo | ||||||
| Makka va Madina noibi | |||||||
|
Mansab davri 790-yillar – 790-yillar | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
| Oʻtmishdoshi | Muhammad ibn Abdulloh ar-Rabaiy | ||||||
| Vorisi | Ibrohim ibn Muhammad ibn Ibrohim | ||||||
| Amir al-haj | |||||||
|
Mansab davri 797 – 797 | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
|
Mansab davri 799 – 799 | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
| Misr noibi | |||||||
|
Mansab davri 787 – 789 (birinchi muddat) | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
| Oʻtmishdoshi | Ali ibn Sulaymon | ||||||
|
Mansab davri 791 – 792 (ikkinchi muddat) | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
| Oʻtmishdoshi | Dovud ibn Yazid | ||||||
| Vorisi | Ibrohim ibn Solih | ||||||
|
Mansab davri 795 – 796 (uchinchi muddat) | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
| Oʻtmishdoshi | Ubaydulloh ibn al-Mahdiy | ||||||
| Vorisi | Ubaydulloh ibn al-Mahdiy | ||||||
| Suriya noibi | |||||||
|
Mansab davri 792 – 793 | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
| Oʻtmishdoshi | Ibrohim ibn Solih | ||||||
| Vorisi | Musa ibn Yahyo | ||||||
| Arminiya noibi | |||||||
|
Mansab davri 794 – 795 | |||||||
| Monarx | Horun ar-Rashid | ||||||
| Oʻtmishdoshi | Al-Abbos ibn Jarir ibn Yazid al-Bajaliy[1] | ||||||
| Vorisi | Yahyo ibn Said al-Haroshiy | ||||||
| Shaxsiy maʼlumotlari | |||||||
| Tavalludi | Umaviylar xalifaligi | ||||||
| Vafoti | tax. 799, 803 yoki 805 | ||||||
| Turmush oʻrtogʻi | Ulayya bintu Al-Mahdiy | ||||||
| Munosabatlari | Abbosiylar sulolasi | ||||||
| Bolalari |
Al-Abbos Isʼhoq | ||||||
| Otasi | Isa ibn Musa ibn Muhammad ibn Ali ibn Abdulloh ibn al-Abbos | ||||||
| Qarindoshlari |
Ali (akasi) Ismoil (ukasi) Dovud (ukasi) | ||||||
| |||||||
Musa ibn Isa ibn Musa al-Hoshimiy (arabcha: موسى بن عيسى بن موسى بن محمد بن علي بن عبد الله بن العباس) Abbosiylar xalifaligining 8-asrda yashagan shahzodasi. Faoliyati davomida Kufa, Misr, Damashq, Makka, Madina va Arminiya kabi turli hududlar noibligiga tayinlangan hamda Faxx jangida asosiy qoʻmondon boʻlgan Isa ibn Musaning oʻgʻli.
Faoliyati
Kelib chiqishi va vorislik nizosi
Musa (bir ma’lumotga ko‘ra, tax. 746-yilda tugʻilgan[2]) Abbosiylar xalifaligining dastlabki yillarida Kufada uzoq muddat hokimlik qilgan Banu al-Abbos urug‘iga mansub Isa ibn Musaning xonadonida tugʻilgan[3]. Musa Abbosiylar sulolasiga uzoq qarindosh bo‘lgan, yaʼni sulolaning dastlabki ikki xalifasi as-Saffoh (h. 750–754) va al-Mansurning (h. 754–775) amakivachchasi edi[4]. Bundan tashqari, uchinchi xalifa al-Mahdiyning qizi Ulayya bilan nikohlangach, hukmron oila bilan yanada yaqinroq aloqa o‘rnatgan[5].
754-yilda as-Saffoh belgilab bergan vorislik tartibiga ko‘ra, Musaning otasi Isa dastlab as-Saffohning ukasi al-Mansurdan keyin xalifalikning ikkinchi merosxo‘ri etib tayinlangan. Biroq, 764/65-yilda al-Mansur Isani o‘z huquqlaridan voz kechishga va xalifaning o‘g‘li al-Mahdiyning taxt uchun da’vosini tan olishga majbur qilgan. Mazkur voqeaning ba’zi talqinlariga ko‘ra, Musa al-Mansur o‘z otasi vorislikdan voz kechishni rad etsa, uni o‘ldirishi mumkinligidan xavotirga tushgan. Shu sababli, xalifa bilan hamkorlik qilib, Isani taxt vorisligidan voz kechish uchun ko‘ndirishga yordam bergan[6][3].
Al-Mahdiy va al-Hodiy hukmronliklari davri
Al-Mahdiy hukmronligi davrida (h. 775–785) Isa ibn Musa vorislik huquqidan butunlay mahrum etilsa-da[3][7], Musa va uning oilasi oʻz mavqelarini saqlab qolgan boʻlishi mumkin. 780-yilda boʻlajak xalifa Horun ar-Rashid bilan birga Vizantiya imperiyasiga qarshi yurishga boshchilik qildi[8]. 783-yilda Isa vafot etgandan so‘ng, Musaga otasining hokimiyat markazi boʻlgan Kufa noibligi topshirildi[9].
786-yilda Musa Makkadagi Faxx jangida Aliylar tarafdorlarining qo‘zg‘olonini muvaffaqiyatli bostirgan Abbosiy qo‘mondonlaridan biri edi. Musa va al-Abbos ibn Muhammad ibn Ali jang paytida qo‘shinning chap qanotiga boshchilik qilishgan. Gʻalabada muhim rol oʻynagan boʻlsa-da, keyinchalik qoʻzgʻolonda qatnashgan Muhammad an-Nafs az-Zakiyyaning oʻgʻli al-Hasan ibn Muhammadni qatl etish qarori tufayli tanqidga uchragan. Al-Hasanni hukmgacha tirik saqlamagani uchun xalifa al-Hodiy (h. 785–786) Musaning barcha mol-mulkini musodara qilishni buyurdi. Bu mulklar o‘sha yil oxirida al-Hodiy vafot etgunga qadar davlat nazorati ostida qoldi[10].
Horun ar-Rashid hukmronligi davri
Musa ikkinchi amakivachchasi Horun ar-Rashid (h. 786–809) hukmronligining dastlabki davrida bir qator lavozimlarga tayinlangan. Bu davrda yana ikki yoki uch marotaba Kufa noibligiga[11], shuningdek Makka va Madina[12] (baʼzi manbalarga koʻra, Yaman) noibligiga tayinlangan[13]. 797- va 799-yillarda haj ziyoratiga boshchilik qilgan[14].
Horun davrida Musa Misr noibi lavozimida uch marta — 787—789, 791—792 va 795—796-yillarda faoliyat yuritgan. Birinchi noibligi davrida oʻzidan avvalgi noib Ali ibn Sulaymon al-Hoshimiyning nasroniylarga qarshi chiqargan farmonlarini bekor qilib, qibtiylarga Ali vayron etishni buyurgan cherkovlarni qayta qurish uchun ruxsat berdi. Musaning Misrdagi hukmronlik davri nisbatan osoyishta o‘tdi. Biroq, Horun viloyatdagi faoliyati boʻyicha shikoyatlar olgandan so‘ng, uning ikkinchi noiblik muddati tugallandi[15].
Musa 793-yilda Damashq noibligiga tayinlandi. Suriyaga kelgach, bir necha oy oldin qoʻzgʻolon boshlagan qaysiy Abu al-Hayzamni qoʻlga olish uchun Havronga bir oylik yurish uyushtirdi. Abu Hayzamni o‘ldirish yoki asirga olishga qaratilgan keyingi urinishlar ham muvaffaqiyatsizlikka uchragach, xalifa Musoni chaqirtirib oldi. Muso mintaqani tark etib, ishlarni boshqarish uchun oʻz oʻrnida Abdussalom ibn Humaydni qoldirdi[16].
794-yilda Muso Arminiya noibi etib tayinlandi. Bu viloyat yaqinda tinchlikka erishgan edi. Bunga markaziy hukumat amalga oshirgan keng ko‘lamli harbiy yurishlar sabab bo‘lib, ushbu yurishlar natijasida davom etayotgan bir nechta isyonchilik harakatlari bostirilgan edi. Musa viloyatni bir yil boshqargach, viloyatda yana tartibsizliklar boshlanib ketdi. Shundan soʻng, Musa lavozimidan olinib, oʻrniga Yahyo al-Haroshiy tayinlandi[17].
Vafoti
Musaning vafot sanalari boʻyicha turli maʼlumotlar mavjud. Ushbu maʼlumotlarda 799 (55 yoshda), 803 va 805-yillar keltirilgan[18].
Manbalar
- ↑ Nicol, s. 105.
- ↑ Ibn 'Asakir, s. 193 and Ibn Taghribirdi, s. 98 provide a claim that he died in 182/3 AH at the age of 55, placing his birth at 128 AH.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Sourdel, s. 88.
- ↑ 1989, s. xxv.
- ↑ Ibn Hazm, s. 22; Al-Isbahani, s. 185.
- ↑ Kennedy, ss. 21ff..
- ↑ Kennedy, ss. 177ff..
- ↑ Kennedy, s. 211.
- ↑ Gordon et al., s. 1141; Khalifah ibn Khayyat, s. 441. He retained the governorship during al-Hadi's reign; Bosworth, ss. 39–40; Khalifah ibn Khayyat, s. 446.
- ↑ Bosworth, ss. 25ff.; Al-Mas'udi, v. 6: pp. 266-67 (substituting al-Hasan for al-Husayn ibn Ali); Gordon et al., s. 1150; Khalifah ibn Khayyat, s. 445.
- ↑ Bosworth, ss. 100, 304–05; Khalifah ibn Khayyat, s. 462. His son al-Abbas additionally served several terms as governor during this same period.
- ↑ Bosworth, s. 304; Khalifah ibn Khayyat, s. 461; Wüstenfeld, s. 179.
- ↑ Ibn 'Asakir, ss. 190, 191. Ibn Taghribirdi, s. 66 claims that Musa was governor of the Holy Cities and the Yemen under al-Mansur and al-Mahdi.
- ↑ Bosworth, ss. 164, 169; Al-Mas'udi, v. 9: p. 67 (calling him Musa ibn Isa ibn Muhammad ibn Ali, and additionally assigning him the pilgrimage of 179 AH); Gordon et al., s. 1183 (who adds that Musa was also originally selected to lead the pilgrimage of 170 AH, but was intercepted en route by the caliph); Khalifah ibn Khayyat, ss. 451, 456.
- ↑ Al-Kindi, ss. 132, 134, 137; Ibn Taghribirdi, ss. 66, 78 ff., 100; Bosworth, ss. 134–35; Khalifah ibn Khayyat, s. 463 (referring to only one governorship). According to Yarshater and Ibn Taghribirdi, Musa's second governorship was terminated after he displayed an intent to throw off his allegiance to the caliph. Clifford Edmund Bosworth (Bosworth, ss. 134–35), following al-Jahshiyari, considers it more likely that Musa was dismissed for acting in an oppressive manner towards the Egyptians.
- ↑ Cobb, ss. 86–87, 138; Ibn 'Asakir, s. 190; Bosworth, s. 132.
- ↑ Gordon et al., s. 1179; Nicol, s. 105.
- ↑ Ibn 'Asakir, s. 193; Ibn Taghribirdi, s. 98.
Adabiyotlar
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXX: The ʿAbbāsid Caliphate in Equilibrium: The Caliphates of Mūsā al-Hādī and Hārūn al-Rashīd, A.D. 785–809/A.H. 169–192, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1989. ISBN 978-0-88706-564-4.
- Cobb, Paul M. White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750-880. Albany, NY: State University of New York Press, 2001. ISBN 0-7914-4879-7.
- The Works of Ibn Wadih al-Ya'qubi: An English Translation. Leiden and Boston: Brill, 2018. ISBN 978-90-04-35621-4.
- Ibn 'Asakir, Abu al-Qasim 'Ali ibn al-Hasan ibn Hibat Allah. Tarikh Madinat Dimashq (ar). Beirut: Dar al-Fikr, 1998.
- Ibn Hazm, Abu Muhammad ibn 'Ali ibn Ahmad ibn Sa'id al-Andalusi. Jamharat Ansab al-'Arab, 5th (ar), Cairo: Dar al-Ma'arif, 1982.
- Ibn Taghribirdi, Jamal al-Din Abu al-Mahasin Yusuf. Nujum al-zahira fi muluk Misr wa'l-Qahira, Volume II (ar). Cairo: Dar al-Kutub al-Misriyya, 1930.
- Al-Isbahani, Abu al-Faraj. Kitab al-Aghani (ar). Cairo: Dar al-Kutub al-Misriyya, 1938.
- Khalifah ibn Khayyat. Tarikh Khalifah ibn Khayyat, 3rd ed (ar). Al-Riyadh: Dar Taybah, 1985.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXIX: Al-Mansūr and al-Mahdī, A.D. 763–786/A.H. 146–169, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1990. ISBN 978-0-7914-0142-2.
- Al-Kindi, Muhammad ibn Yusuf. The Governors and Judges of Egypt (Arabic). Leyden and London: E. J. Brill, 1912.
- Al-Mas'udi, Ali ibn al-Husain. Les Prairies D'Or, Ed. and Trans. Charles Barbier de Meynard and Abel Pavet de Courteille (fr), Paris: Imprimerie Nationale, 1861–1877.
- Nicol, Norman Douglas (1979). Early 'Abbasid Administration in the Central and Eastern Provinces, 132-218 A.H./750-833 A.D. (PhD Dissertation). University of Washington.
- Sourdel, D. (1978). "ʿĪsā b. Mūsā". in van Donzel, E.. Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 88. OCLC 758278456. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/i-sa-b-mu-sa-SIM_3600.
- Wüstenfeld, Ferdinand. Die Chroniken der Stadt Mekka, Vierter Band: Geschichte der Stadt Mekka (de). Leipzig: F.A. Brockhaus, 1861.