Yahyo ibn Said al-Haroshiy
Yahyo ibn Said al-Haroshiy (arabcha: يحيى بن سعيد الحرشي) Abbosiylar xalifaligining sakkizinchi asrdagi harbiy qoʻmondoni va amaldori. Oʻz faoliyati davomida Misr, Arminiya va Mosul kabi bir nechta viloyatlar noibi vazifalarida ishlagan.
Kelib chiqishi
Manbalarda Yahyoning ismi va kelib chiqishi haqida turli maʼlumotlar mavjud. Al-Yaʼqubiy va al-Azdiy kabi tarixchilar ismini „Yahyo ibn Said al-Haroshiy“ degan boʻlsa[1], at-Tabariy otasining ismini tushirib, shunchaki „Yahyo al-Haroshiy“ degan[2][3]. Al-Kindiy va Ibn Tagʻribirdi singari misrlik mualliflar, aksincha, „Yahyo ibn Dovud al-Xarsiy“ ismini yozib qoldirishgan[4]. Biroq, Eduard von Zambaur va Patricia Crone kabi sharqshunoslar so‘nggi shaklni asl ismining noto‘g‘ri talqini bo‘lishi mumkin deb hisoblaydilar[5].
Crone Yahyoni Umaviylar xalifaligi davrida arab lashkarboshisi va Xuroson noibi bo‘lgan Said ibn Amr al-Haroshiyning avlodi boʻlgan, deb hisoblaydi[6]. Al-Kindiy boshqacha ma’lumot keltirgan holda, Yahyoning otasi chet ellik, onasi esa Tabariston shohining ammasi bo‘lganini ta’kidlagan. Shuningdek, Yahyo va aka-ukalari bir paytlar Xuroson qo‘mondoni Ziyod ibn Abdurahmon al-Qushayriyning qullari bo‘lganini ham aytgan[7]. Ancha keyinroq yashagan Ibn Tag‘ribirdi, Yahyoni „Xuroson xalqi“ yoki Nishopur aholisiga mansub deb hisoblashganini qayd etgan[8].
Faoliyati
Yahyo al-Mahdiy (h. 775–785) va Horun ar-Rashid (h. 786–809) xalifaliklari davrida faoliyat yuritgani ma’lum. Bu davrda bir nechta viloyatlar, jumladan Isfahon (780-yil)[9], Tabariston, Ruyon va Jurjon (781—784-yillar)[10] hamda Jibal (tax. 800-yil) noibligiga tayinlangan[11].
779-yilda al-Mahdiy Yahyoni Misr noibi etib tayinlab, unga ham namoz/xavfsizlik (saloh), ham soliq (xiroj) masalalarida vakolat berdi. Viloyatga kelgan Yahyo hududda qonunsizlik hukm surayotganini ko‘rgani bois tartibni tiklash uchun choralar ko‘rishga kirishdi. Yo‘ldagi qaroqchilarni yo‘q qilish va jamoat joylarida xavfsizlikni taʼminlash maqsadida faoliyat boshladi. Yahyo qoʻllagan choralar omma orasida mashhur bo‘lmasa-da, samarali edi. Ibn Tag‘ribirdi keyinchalik shunday ta’kidlagan: „Agar qattiqqo‘lligi bo‘lmaganida, Misr hukmdorlari orasida eng yaxshilaridan biri bo‘lardi“. Viloyatni oʻn uch oy boshqarganidan soʻng, Salim ibn Savadah at-Tamimiy foydasiga lavozimidan chetlatildi[12].
tax. 794-yilda xalifa Horun ar-Rashid Yahyo va Yazid ibn Mazyad ash-Shayboniyni qo‘zg‘olonchilar qo‘liga o‘tgan Arminiya va Ozarbayjon viloyatlariga qarshi yirik harbiy yurishga boshchilik qilish uchun tanladi. Yahyo qo‘mondonligi ostidagi 12 ming kishilik qo‘shin bilan Ozarbayjonga yurish qildi. U yerda mahalliy isyonchilarni mag‘lub etib, mintaqada tinchlik o‘rnatdi. So‘ngra Baylaqonga hujum qilib, oʻziga qarshi yuborilgan isyonchi qo‘shin ustidan yana bir jangda g‘alaba qozondi. Shundan soʻng, shahar taslim bo‘lib, shahar qal’asini vayron qilishni buyurdi. 795-yilda Arminiyada yangi tartibsizliklar avj olgan vaziyatda Horun Yahyoni hududga noib etib tayinlab, vaziyatni hal qilishni topshirdi. Yahyo yetib kelgach, xalqqa qarshi shafqatsiz choralar ko‘rishi natijasida g‘alayonlar bostirildi[13].
796-yilda Yahyo Mosul noibi etib tayinlanib, viloyat xavfsizligi (harb) va moliyasi ustidan nazorat vakolati berildi. Noiblik davrida bir qator keskin choralar amalga oshirdi. Jumladan, aholidan bir necha yillik soliqlarni oldindan yigʻib oldi. Viloyat aholisining katta qismi Ozarbayjonga qochib ketgan yoki koʻchmanchi hayot tarziga oʻtgan. Buning natijasida bir qancha qishloqlar aholisiz qolib, vayronaga aylangan. Viloyatning chekka hududlari yoʻltoʻsarlar tahdid ostida qolgan edi. Bu holat noib qaroqchilar faoliyatini cheklash choralarini koʻrmaguncha soliqlar yigʻishda toʻsqinlik qildi. Taxminan ikki yillik hukmronlikdan soʻng, oʻrniga Harsama ibn Ayon tayinlangan[14].
Al-Maqriziy yozishicha, Yahyo 809-yilda boʻlajak xalifa al-Maʼmun Marvga borganda, unga hamrohlik qilgan boʻlishi mumkin[15].
Manbalar
- ↑ Gordon et al. 2018, ss. 1178–79; Forand 1969, ss. 97–98.
- ↑ Kennedy 1990, ss. 207, 215, 219, 235, 238.
- ↑ Bosworth 1989, ss. 173–74.
- ↑ Al-Kindi 1912, ss. 122; Ibn Taghribirdi 1930, s. 44
- ↑ de Zambaur 1927, s. 26; Crone 1980, s. 145.
- ↑ Crone 1980, ss. 144–45, who separately notes that another Sa'id [ibn ? ibn Sa'id] al-Harashi was active during the time of al-Mahdi. Forand 1969, ss. 97–98, identifies Yahya as a son of the Umayyad general, and speculates that the later mentions of Sa'id al-Harashi in al-Mahdi's reign should actually be read as references to Yahya. Hugh N. Kennedy (Kennedy 1990, ss. 196–97 n. 637, 207 n. 671), calls Yahya and the later Sa'id brothers but casts doubt on their connection to Sa'id ibn Amr, relying instead on al-Kindi's version of their background.
- ↑ Al-Kindi 1912, s. 122.
- ↑ Ibn Taghribirdi 1930, s. 44.
- ↑ Kennedy 1990, s. 215.
- ↑ Kennedy 1990, ss. 219, 235, 238.
- ↑ Bosworth 1989, ss. 173–74; Nicol 1979, s. 151.
- ↑ Al-Kindi 1912, ss. 122–23; Ibn Taghribirdi 1930, ss. 44–45. Kennedy 1990, s. 207, provides a link between the Yahya ibn Dawud al-Kharsi mentioned in Egyptian sources and the Yahya al-Harashi mentioned elsewhere.
- ↑ Gordon et al. 2018, ss. 1178–79; Nicol 1979, ss. 105–06.
- ↑ Forand 1969, ss. 97–98.
- ↑ Bosworth 1989, s. 297 n. 1003.
Adabiyotlar
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXX: The ʿAbbāsid Caliphate in Equilibrium: The Caliphates of Mūsā al-Hādī and Hārūn al-Rashīd, A.D. 785–809/A.H. 169–192, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1989. ISBN 978-0-88706-564-4.
- Crone, Patricia. Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity. Cambridge: Cambridge University Press, 1980. ISBN 0-521-52940-9.
- de Zambaur, E.. Manuel de généalogie et de chronologie pour l'histoire de l'Islam (fr). Hanovre: Heinz Lafaire, 1927.
- Forand, Paul G. (January–March 1969). "The Governors of Mosul According to al-Azdi's Ta'rikh al-Maw?il". Journal of the American Oriental Society 89 (1): 88–105. doi:10.2307/598281. https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1969_89_1/page/88.
- The Works of Ibn Wadih al-Ya'qubi: An English Translation. Leiden and Boston: Brill, 2018. ISBN 978-90-04-35621-4.
- Ibn Taghribirdi, Jamal al-Din Abu al-Mahasin Yusuf. Nujum al-zahira fi muluk Misr wa'l-Qahira, Volume II (ar). Cairo: Dar al-Kutub al-Misriyya, 1930.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXIX: Al-Mansūr and al-Mahdī, A.D. 763–786/A.H. 146–169, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1990. ISBN 978-0-7914-0142-2.
- Al-Kindi, Muhammad ibn Yusuf. The Governors and Judges of Egypt (Arabic). Leyden and London: E. J. Brill, 1912.
- Nicol, Norman Douglas (1979). Early 'Abbasid Administration in the Central and Eastern Provinces, 132-218 A.H./750-833 A.D. (PhD Dissertation). University of Washington.