Ubaydulloh ibn as-Sariy
| Ubaydulloh ibn as-Sariy عبيد الله بن السري | |
|---|---|
.jpg) 823/24-yilda Misrda zarb qilingan oltin dinor. Tanga ustida xalifa al-Ma’mun va Ubaydulloh ibn as-Sariy ismlari oʻyib yozilgan. | |
| Misr noibi | |
|
Mansab davri 822 – 826 | |
| Monarx | al-Maʼmun |
| Oʻtmishdoshi | Abu Nasr ibn as-Sariy |
| Vorisi | Abdulloh ibn Tohir al-Xurosoniy |
| Shaxsiy maʼlumotlari | |
| Tavalludi | nomaʼlum |
| Vafoti |
865-yil aprel Samarra |
| Otasi | As-Sariy ibn al-Hakam az-Zutiy |
Ubaydulloh ibn as-Sariy (arabcha: عبيد الله بن السري) (865-yilda vafot etgan) 822-yildan 826-yilgacha Misr noibi boʻlgan. As-Sariy ibn al-Hakamning oʻgʻli boʻlgan Ubaydulloh Abbosiylar sulolasining yirik fuqarolar urushidan keyingi notinch davrda Misrning bir qismini mustaqil boshqargan oilasining uchinchi va soʻnggi a’zosi edi. 826-yilda Abdulloh ibn Tohirga taslim boʻlishi bilan mojaro boshlanganidan beri birinchi marta viloyat ustidan Abbosiylarning qat’iy nazorati qayta oʻrnatilishi taʼminlandi.
Faoliyati
Ubaydulloh abna ud-davlaning zutt guruhi a’zosi[1][2] hamda 816 va 817—820-yillarda Misr noibi lavozimida ishlagan as-Sariy ibn al-Hakamning oʻgʻli edi. 820-yilda as-Sariy vafotidan soʻng, Ubaydulla akasi Abu Nasr tomonidan sohib ash-shurta etib tayinlandi[3]. 822-yilda akasining vafotidan soʻng, noiblikni oʻz zimmasiga olib, uning vorisi sifatida e’tirof etilgach, qoʻshin sodiqlik qasamyodi qabul qildi. Biroq, otasining Misrni boʻlib yuborgani oqibatida, uning real hokimiyati faqat poytaxt Fustat va viloyatning janubiy qismigagina yoyilgan edi. Quyi Misrning katta qismi esa Ali ibn Abdulaziz al-Jaraviy hamda andalusiyalik bosqinchilar qoʻliga oʻtib ketgan edi[4].
Ubaydullohning Misr ustidan hukmronligi dastlab Abbosiylar markaziy hukumati tomonidan tan olinmadi. Bu vaqtda hukumat 811—813-yillarda raqib xalifalar al-Amin va al-Ma’mun oʻrtasidagi fuqarolar urushi tufayli yoʻqotilgan hokimiyatini qayta tiklashga urinayotgan edi. Ubaydulloh taxtga oʻtirganidan koʻp oʻtmay, mamlakat boshqaruvini qoʻlga olish uchun al-Ma’mun yuborgan Xolid ibn Yazid ash-Shayboniy bosqiniga qarshi kurashishga majbur boʻldi. Ubaydulloh qarshilik koʻrsatishga qaror qilib, hatto Ibn al-Jaraviy yordami bilan Fustat yaqinigacha yetib kelgan Xolidga qarshi jangda gʻalaba qozondi. Keyingi bir necha oy davomida ikkala tomon oʻrtasida bir nechta janglar boʻlib oʻtdi. Oxir-oqibat Ibn al-Jaraviy qoʻllab-quvvatlash fikridan qaytgach, Xolidning mavqeiga jiddiy zarar yetdi. 823-yilning boshlariga kelib Xolid nihoyat magʻlubiyatga uchradi va Ubaydulloh tomonidan asirga olindi. Ubaydulloh Fustat ustidan hukmronligini mustahkamlab, poytaxtga qaytgach, Xolidni qoʻyib yubordi va viloyatdan Makkaga chiqib ketishga ruxsat berdi[5].
Xolidning yurishi tugagandan soʻng, Ubaydulloh bor eʼtiborini Quyi Misrni oʻz taʼsirida ushlab turgan raqibi Ibn al-Jaraviy bilan kurashishga qaratdi. Al-Ma’mun ikkala raqibga ham oʻzlari nazorat qiladigan hududlardagi yer soliqlarini yigʻish huquqini berib, xat yozgan boʻlsa-da, ikkala tomon tezda bir-biri bilan ziddiyatga kirishish uchun bahona topib, tez orada urush boshlandi. Keyingi bir necha yil davomida Ubaydulloh qoʻshinlari Quyi Misrga bostirib kirib, Mahallat ash-Sharqiyonni talon-taroj qildilar, Tinnis va Dumyotni bir necha bor ishgʻol qildilar. Ibn al-Jaraviy ba’zan Shimoliy Sinay atrofidagi shaharlardan boshpana topishga majbur boʻldi. Shunga qaramay, Ubaydulloh raqibini toʻliq magʻlub eta olmadi. Ibn al-Jaraviy 825-yil oʻrtalarida mintaqaga qaytishga muvaffaq boʻldi[6].
Ubaydullohning noibligi 826-yilda tugadi. Al-Ma’mun Tohiriy general Abdulloh ibn Tohirni yuborib, mamlakat ustidan yanada qatʼiy nazorat oʻrnatishga intildi. Ibn al-Jaraviy darhol bo‘ysunishni taklif qilgan bo‘lsa-da, Ubaydulloh Abdullohga qarshi kurashishga harakat qildi, ammo uning kuchlari mag‘lubiyatga uchradi va oxir-oqibat u xavfsizlik kafolatini izlashga qaror qildi. Ibn al-Jaraviy darhol boʻysunishni taklif qilgan boʻlsa-da, Ubaydulloh Abdullohga qarshi kurashishga harakat qildi, ammo kuchlari magʻlubiyatga uchrab, oxir-oqibat xavfsizlik kafolati soʻrashga qaror qildi. Ubaydulloh Abdullohga boʻysungach, Bagʻdodga joʻnatildi[7]. Shundan soʻng, Ubaydulloh Misrga qaytmadi. Umrining oxirigacha Iroqda qolib, 865-yilda Samarrada vafot etdi[8].
As-Sayyida Nafisa masjidining qurilishi ham Ubaydulloh faoliyati bilan bogʻliq[9].
Manbalar
- ↑ Encyclopaedia of Islam (en) Lecomte: . Brill, 1998 — 138-bet. ISBN 978-90-04-09834-3. „Many of them [Zutt] are even said to have risen to high rank, e.g. al-Sarī b. al-Hakam b. Yūsuf al-Zuṭṭī, governor of Egypt (200 – 5/816 – 21).“
- ↑ Beg, Muhammad Abdul Jabbar. Social Mobility in Islamic Civilization: The Classical Period: Y Muhammad Abdul Jabbar Beg (en). University of Malaya Press, 1981 — 171-bet. „However, the people of Zuṭṭ origin were not totally obscure in the social life. Some of them climbed in the social scale during the 'Abbāsid period in 'Iraq. For instance, "al-Sari b. al-Hakam b. Yusuf al-Zutti" was a governor of Egypt in 200 – 205 H./815 – 820 A.D.“
- ↑ Al-Kindi 1912, s. 172; Ibn Taghribirdi 1930, s. 178.
- ↑ Kennedy 1998, ss. 80–81; Al-Kindi 1912, s. 173; Ibn Taghribirdi 1930, s. 181.
- ↑ Kennedy 1998, s. 81; Al-Kindi 1912, ss. 174–76; Al-Ya'qubi 1883, ss. 555–56.
- ↑ Kennedy 1998, s. 81; Al-Kindi 1912, ss. 176 ff.; Ibn Taghribirdi 1930, s. 181.
- ↑ Kennedy 1998, ss. 81–82; Al-Kindi 1912, ss. 180 ff.; Ibn Taghribirdi 1930, ss. 181–82; Bosworth 1987, ss. 159 ff., 168; Al-Ya'qubi 1883, s. 561.
- ↑ Kennedy 1998, s. 82; Al-Kindi 1912, s. 183.
- ↑ Williams 1985, s. 47.
Adabiyotlar
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXII: The Reunification of the ʿAbbāsid Caliphate: The Caliphate of al-Maʾmūn, A.D. 813–33/A.H. 198–213, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1987. ISBN 978-0-88706-058-8.
- Ibn Taghribirdi, Jamal al-Din Abu al-Mahasin Yusuf. Nujum al-zahira fi muluk Misr wa'l-Qahira, Volume II (ar). Cairo: Dar al-Kutub al-Misriyya, 1930.
- Kennedy, Hugh „Egypt as a province in the Islamic caliphate, 641–868“, . Cambridge History of Egypt, Volume One: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press, 1998 — 62–85-bet. ISBN 0-521-47137-0.
- Al-Kindi, Muhammad ibn Yusuf. The Governors and Judges of Egypt (Arabic). Leyden and London: E. J. Brill, 1912.
- Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. Historiae, Vol. 2 (ar). Leiden: E. J. Brill, 1883.
- Williams, Caroline (1985). "The Cult of ʿAlid Saints in the Fatimid Monuments of Cairo, Part II: The Mausolea". Muqarnas 3: 39–60. doi:10.2307/1523083.