Anbasa ibn Isʼhoq ad-Dabbiy
| Anbasa ibn Isʼhoq ad-Dabbiy عنبسة بن إسحاق الضبي | |
|---|---|
| Sindning Abbosiy noibi | |
|
Mansab davri 840 – 840-yillar | |
| Oʻtmishdoshi | Imron ibn Musa al-Barmakiy |
| Vorisi | Horun ibn Abi Xolid al-Marvrudiy |
| Misrning Abbosiy noibi | |
|
Mansab davri 852 – 856 | |
| Oʻtmishdoshi | Xut Abdulvohid ibn Yahyo |
| Vorisi | Yazid ibn Abdulloh al-Hulvaniy |
| Shaxsiy maʼlumotlari | |
| Vafoti | 860 |
| Otasi | Isʼhoq |
Anbasa ibn Isʼhoq ad-Dabbiy (arabcha: عنبسة بن إسحاق الضبي; tax. 860-yilda vafot etgan[1]) 9-asrda Abbosiylar xalifaligining viloyat noibi lavozimida xizmat qilgan. Anbasa Raqqa (833-yil)[2], as-Sind (tax. 840-yillar) va Misr (852—856-yillar) noibi boʻlgan. Anbasa Abbosiy xalifalari hukmronligi davrida Misrni boshqargan soʻnggi arab noib boʻlib, undan keyingilarning barchasi turkiylar boʻlgan.
As-Sind noibligi davri
Basradan kelib chiqqan arab oilasining avlodi boʻlgan Anbasa[3] xalifa tomonidan viloyatni boshqarish huquqi berilgan turkiy zobit Itax nomidan as-Sindning doimiy noibi etib tayinlangan edi. Anbasa tayinlangan paytda Sind tartibsizlik holatida boʻlib, viloyatning oldingi noibi Imron ibn Musa al-Barmakiy mahalliy arablar oʻrtasidagi ichki nizolar tufayli oʻldirilgan edi. Anbasa viloyatga kelgach, aksariyat zodaginlar unga ixtiyoriy ravishda boʻysunishdi. Oxir-oqibat, viloyatda tinchlik oʻrnatishga muvaffaq boʻldi[4].
Anbasa as-Sind noibligi davrida Daybuldagi buddaviylar stupasini buzdirib, stupani qamoqxonaga aylantirdi. Buzishdan chiqqan toshlardan foydalanib, Daybulni qayta qurish loyihasini boshladi. Biroq, ish nihoyasiga yetmasdan noiblik lavozimidan boʻshatildi[5].
Anbasaning noiblik sanalari haqida tarixchilar Yaʼqubiy va al-Balazuriy asarlarida maʼlumot mavjud. Al-Ya’qubiyning ta’kidlashicha, Anbasa al-Vosiq xalifaligi davrida (h. 842–847) Itax tomonidan tayinlangan va toʻqqiz yil davomida noib lavozimini egallab turgan. 849-yilda Itax hokimiyatdan ketgach, Anbasa ham oʻz lavozimini tark etib, Iroqqa qaytgan[6]. Al-Balazuriy esa Anbasa al-Mu’tasim hukmronligi davrida (h. 833–842) noiblik qilganini ta’kidlagan[5].
Misr noibligi davri
852-yilda Anbasa Misrning doimiy noibi etib tayinlandi. U xavfsizlik va ibodatlar uchun mas’ul boʻldi. Shuningdek, mahalliy moliya amaldori bilan birgalikda soliqlar (xiroj) ustidan qoʻshma nazorat yuritish vakolatiga ham ega boʻldi. Anbasaga mazkur lavozim Abbosiy shahzoda al-Muntasir tomonidan berilgan edi. Al-Muntasir esa al-Mutavakkilning (h. 847–861) vorislik tartibi doirasida Misrni boshqarish vakolatini olgan edi[7].
Anbasa Misr noibi boʻlgach, soliq yigʻuvchilarning suiiste’molliklarini kamaytirish uchun harakat qilgan. Fustatda yangi musalla qurdirgan. Misrlik tarixchi al-Kindiy uni adolatli va taqvodor boshqaruvchi deya taʼriflagan[8]. Shuningdek, al-Mutavakkilning zimmiylarga qarshi farmonlarini ijro etishga mas’ul edi. Qoʻshimcha ravishda nasroniylik ramzlarini ochiq namoyish etish hamda sharob saqlashni taqiqlagan edi[9].
853-yilda vizantiyaliklar Damiettaga toʻsatdan hujum qilib, shaharni vayron etib, koʻp sonli asirlar olishdi. Anbasa arafa kunini nishonlash uchun mahalliy qoʻshinlarni Fustatga chaqirib olgani sababli Damietta oʻsha vaqtda himoyasiz qoldirilgan edi. Bosqindan soʻng, Anbasa al-Mutavakkildan Damiettani kelajakdagi hujumlardan himoya qilish uchun shahar atrofida istehkomlar qurish toʻgʻrisida buyruq olib, keyingi yildan qurilish ishlarini boshladi[10].
Janubdagi Beja qabilasi Misr hukumatiga odatda toʻlaydigan oʻlponni toʻlashni toʻxtatib, 855-yilda musulmonlar hududiga hujum qila boshladi. Bu hujumlar bir qancha qurbonlarga sabab boʻldi. Bu harakatlar al-Mutavakkilni jazo yurishi uyushtirishga undadi. Anbasaga yurish uchun oʻzining barcha mavjud qoʻshinlarini taqdim etish buyurildi. Hududning murakkab tabiatiga qaramay, musulmon qoʻshini bejalarni sulh soʻrashga majbur qila oldi. Bejalar sardori Samarraga borib, xalifaga shaxsan boʻysunishga rozilik bildirdi[11].
855-yilda Anbasaning soliq masalalari boʻyicha vakolati bekor qilinib, faqat xavfsizlik va ibodatlar uchun masʼul boʻlib qoldi. Keyingi yili noiblik lavozimidan ozod etilib, oʻrniga turkiy zobit Yazid ibn Abdulloh al-Hulvoniy tayinlandi. Anbasa taxminan 858-yil oxirlarida Iroqqa qaytib ketdi. Al-Kindiyning ta’kidlashicha, Anbasa ham noiblik qilgan, ham juma namozlarida xalqqa imomlik qilgan soʻnggi arab edi. Shundan soʻng noiblik turkiylarga berildi. Bu holat oxir-oqibat 868-yilda Tuluniylar sulolasining tashkil topishiga olib keldi[12].
Manbalar
- ↑ Al-Mas'udi 1873, s. 289.
- ↑ Al-Tabari 1985–2007, v. 32: p. 222.
- ↑ Ibn Hazm 1982, s. 204.
- ↑ Al-Ya'qubi 1883, s. 585.
- ↑ 5,0 5,1 Al-Baladhuri 1924, s. 218.
- ↑ Al-Ya'qubi 1883, s. 593.
- ↑ Al-Kindi 1912, s. 200; Al-Ya'qubi 1883, ss. 595, 596; Al-Tabari 1985–2007, v. 34: p. 96
- ↑ Al-Kindi 1912, ss. 200–202.
- ↑ Swanson 2010, s. 34.
- ↑ Al-Kindi 1912, ss. 201–202; Al-Ya'qubi 1883, ss. 596–97; Al-Tabari 1985–2007, v. 34: pp. 124-27
- ↑ Al-Tabari 1985–2007, v. 34: pp. 140-45. He remarks that the commander of this expedition was Muhammad ibn 'Abdallah al-Qummi, who is also mentioned by al-Kindi, p. 200, as being Anbasah's appointee to head the shurta of Egypt.
- ↑ Al-Kindi 1912, p. 202 & ff..
Adabiyotlar
- Al-Baladhuri, Ahmad ibn Jabir. The Origins of the Islamic State, Part II, Trans. Francis Clark Murgotten, New York: Columbia University, 1924.
- Bazmee Ansari, A.S. (1991). "Daybul". The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume II: C–G. Leiden and New York: BRILL. 188–189 b. ISBN 90-04-07026-5. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/daybul-SIM_1764.
- Ibn Hazm, Abu Muhammad Ali ibn Ahmad. Jamharat Ansab al-'Arab, Ed. 'Abd al-Salam Muhammad Harun, Fifth, Cairo: Dar al-Ma'arif, 1982.
- Al-Kindi, Muhammad ibn Yusuf. The Governors and Judges of Egypt (Arabic). Leyden and London: E. J. Brill, 1912.
- Al-Mas'udi, Ali ibn al-Husain. Les Prairies D'Or, Tome Septieme, Ed. and Trans. Charles Barbier de Meynard and Abel Pavet de Courteille, Paris: Imprimerie Nationale, 1873.
- Swanson, Mark N.. The Coptic Papacy in Islamic Egypt, 641-1517. Cairo: The American University in Cairo Press, 2010. ISBN 978-977-416-093-6.
- Al-Tabari, Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir. The History of Al-Ṭabarī.. Albany, NY: State University of New York Press, 1985–2007.
- Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. Historiae, Vol. 2. Leiden: E. J. Brill, 1883.