Nubiya yodgorliklarini asrab qolish xalqaro kampaniyasi
| Nubiya yodgorliklarini asrab qolish xalqaro kampaniyasi | |
|---|---|
 Kampaniya yubileyiga bagʻishlangan UNESCO risolasi | |
 | |
| Joylashuvi | Asvon muhofazasi, Misr |
| Official name | Abu Simbaldan Filagacha boʻlgan Nubiya yodgorliklari |
| Type | Madaniy |
| Criteria | i, iii, vi |
| Designated | 1979 (3-sessiya) |
| Reference no. | 88 |
| Mintaqa | Arab davlatlari |
Nubiya yodgorliklarini asrab qolish xalqaro kampaniyasi — bu 1960—1980-yillar oraligʻida Janubiy Misr va Shimoliy Sudandagi Quyi Nubiyada joylashgan 22 ta yodgorlikni boshqa joyga koʻchirishga qaratilgan saʼy-harakat. Bu ish Iyul inqilobidan soʻng boshlangan loyiha — Nil daryosining birinchi ostonasi (sayoz oqimli qismi)da Asvon toʻgʻonini qurishga yoʻl ochish maqsadida amalga oshirilgan[1]. Loyiha UNESCO rahbarligida va ellikta davlatdan iborat koalitsiya tomonidan bajarilgan. Ushbu jarayon 1972-yilda Jahon merosi toʻgʻrisidagi konvensiyaning va shu tariqa UNESCOning Jahon merosi obyektlari tizimining yaratilishiga olib keldi[2].
Asvon toʻgʻonining qurilishi 1952-yildagi Erkin zobitlar harakati tomonidan oʻrnatilgan yangi tuzumning asosiy maqsadlaridan biri boʻlgan. Bu suv toshqinlarini yaxshiroq nazorat qilish, sugʻorish uchun suv zaxirasini koʻpaytirish va gidroelektr energiyasini ishlab chiqarishga xizmat qilishi koʻzda tutilgan boʻlib[1], bularning barchasi Misrni sanoatlashtirish uchun hal qiluvchi omillar deb hisoblangan.
Toʻgʻonning qurilishi Nosir koʻlining paydo boʻlishiga olib kelishi va buning natijasida Nil daryosining toʻgʻondan janubga tomon choʻzilgan 479 km (298 mil) uzunlikdagi qirgʻoqlari suv ostida qolishi — yaʼni tarixiy Quyi Nubiya hududi toʻliq suvga choʻkishi kutilayotgan edi. Ushbu mintaqada 22 ta muhim tarixiy obyekt, jumladan, Abu Simbal ibodatxonalari, shuningdek, Fila, Kalabsha va Amada ibodatxonalari joylashgan edi.
Kampaniya UNESCO Courier nashrida „barcha davrlardagi eng ulkan arxeologik qutqaruv amaliyoti“ deb taʼriflangan[3].
1979-yil aprel oyida ushbu yodgorliklar roʻyxatga kiritilgan ikkinchi guruhdagi obyektlar qatorida Abu Simbaldan Filagacha boʻlgan Nubiya yodgorliklari nomi bilan Jahon merosi roʻyxatiga kiritildi (birinchi 12 ta obyekt 1978-yilda qoʻshilgan)[4].
Jahon merosi obyekti
1979-yil aprel oyida ushbu yodgorliklar Abu Simbaldan Filagacha boʻlgan Nubiya yodgorliklari nomi bilan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Roʻyxatga kiritilgan hudud oʻnta obidani oʻz ichiga oladi; ulardan beshtasi boshqa joyga koʻchirilgan (barchasi Asvon shahridan janubda), qolgan beshtasi esa oʻzining asl oʻrnida (Asvon shahri yaqinida) saqlanib qolgan[5]:
Asvon quyi toʻgʻonidan janubda joylashgan va koʻchirilgan obidalar[5]
- Abu Simbal
- Yangi Amada
- Yangi Vodiy as-Sabua
- Yangi Kalabsha
- Fila ibodatxonalari majmuasi (Agilkia orolida)
Asvon quyi toʻgʻonidan shimolda, oʻzining asl joylashuvida saqlanib qolgan obidalar[5] — garchi bu beshta obida Abu Simbaldan Filagacha boʻlgan Nubiya yodgorliklari turkumiga kiritilgan boʻlsa-da, ular na Nubiyaga tegishli, na Abu-Simbel va Fila oraligʻida joylashgan.
- Qubbat al-Havo (Qadimgi va Oʻrta podsholik davri maqbaralari)
- Elefantina shahri xarobalari
- Tosh konlari va tugallanmagan obelisk (Asvon)
- Avliyo Simeon monastiri (Asvon)
- Asvondagi Fotimiylar qabristoni
Galereya
-
Misr hukumatining yodgorliklarni xorijga sovgʻa qilish taklifi (1960-yilgi UNESCO Courier nashrida) -
Misr va Sudan bayonotlari (1960-yilgi UNESCO Courier nashrida) -
Xavf ostidagi yodgorliklar roʻyxati (1960-yilgi UNESCO Courier nashrida) -
Koʻchirilgan yodgorliklar roʻyxati (1980-yilgi UNESCO Courier nashrida) -
Fila oroli (1961-yilgi UNESCO Courier nashrida) -
Koʻchirilgan yodgorliklardan tashqari qazishma ishlari olib borilgan joylar roʻyxati (1980-yilgi UNESCO Courier nashrida) -
Abu Simbal (1961-yilgi UNESCO Courier nashrida) -
1961-yilgi UNESCO Courier nashri -
Koʻchirilishi rejalashtirilgan yodgorliklar roʻyxati (1961-yilgi UNESCO Courier nashrida)
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Hassan, Fekri A. (28 November 2007). "The Aswan Dam and the International Rescue Nubia Campaign". The African Archaeological Review 24 (3/4): 73–94. doi:10.1007/s10437-007-9018-5. https://www.jstor.org/stable/40743449.
- ↑ The World Heritage Convention: „Xalqaro miqyosda alohida xavotir uygʻotgan voqea Misrda Asvon yuqori toʻgʻonini qurish qarori edi; ushbu loyiha amalga oshirilgan taqdirda, qadimgi Misr tamaddunining durdonasi hisoblangan Abu Simbal ibodatxonalari joylashgan vodiy suv ostida qolishi mumkin edi. 1959-yilda Misr va Sudan hukumatlarining murojaatidan soʻng, UNESCO madaniy merosni asrab-avaylash boʻyicha xalqaro kampaniyani boshladi. Suv ostida qolishi kutilayotgan hududlarda arxeologik tadqiqotlar jadallashtirildi. Eng muhimi, Abu Simbal va Fila ibodatxonalari qismlarga ajratilib, quruq hududga koʻchirildi va qayta tiklandi. Kampaniya taxminan 80 million AQSh dollariga tushdi; mablagʻning yarmi 50 ga yaqin mamlakat tomonidan xayriya qilindi, bu esa noyob madaniy obidalarni saqlab qolishda xalqlar oʻrtasidagi hamjihatlik va umumiy masʼuliyat naqadar muhimligini namoyish etdi. Ushbu tashabbusning muvaffaqiyati boshqa muhim saqlash kampaniyalariga, jumladan, Venetsiya va uning lagunasini (Italiya) hamda Mohenjo-daro arxeologik yodgorliklarini (Pokiston) asrab qolish, shuningdek, Borobudur ibodatxonasi majmuasini (Indoneziya) qayta tiklash ishlariga turtki bo‘ldi. Natijada, UNESCO Yodgorliklar va diqqatga sazovor joylar boʻyicha xalqaro kengash (ICOMOS) koʻmagida madaniy merosni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi konvensiya loyihasini tayyorlash ishlarini boshladi“.
- ↑ „Victory in Nubia: the greatest archaeological rescue operation of all time“ (en). unesdoc.unesco.org. Qaraldi: 2025-yil 13-dekabr.
- ↑ Meskell, L.. A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace. Oxford University Press, 2018 — 71–72-bet. ISBN 978-0-19-064834-3. Qaraldi: 2022-yil 4-noyabr.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Centre, UNESCO World Heritage „Nubian Monuments from Abu Simbel to Philae“. UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.
Adabiyotlar
UNESCO nashrlari
- A Common trust: the preservation of the ancient monuments of Nubia, 1960, UNESCO CUA.60/D.22/A
- Save the treasures of Nubia: UNESCO launches a world appeal, 1960, UNESCO Courier
- Abu Simbel: now or never, 1961, UNESCO Courier
- Nubia's sands reveal their last secrets, 1964, UNESCO Courier
- Victory in Nubia: the greatest archaeological rescue operation of all time, 1980, UNESCO Courier
- Säve-Söderbergh, Torgny. Temples and Tombs of Ancient Nubia: The International Rescue Campaign at Abu Simbel, Philae and Other Sites. Thames and Hudson, 1987. ISBN 978-92-3-102383-5. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr.
- Success stories, 2019, UNESCO.
Boshqa nashrlar
- Allais, Lucia „The Design of the Nubian Desert: Monuments, Mobility, and the Space of Global Culture“, . Governing by Design: Architecture, Economy, and Politics in the Twentieth Century, The Aggregate Architectural History Collaborative. University of Pittsburgh Press, 2012 — 179ff-bet. ISBN 978-0-8229-7789-6. Qaraldi: 2022-yil 12-oktyabr. See also: [1]
- Remembering the Nubia Campaign. Recollections and Evaluations of the 'International Campaign to Save the Monuments of Nubia' After Fifty Years, Culture and History of the Ancient Near East. Leiden, Boston: Brill, 2024. ISBN 978-90-04-71393-2.
- Desroches-Noblecourt, Christiane. La Grande Nubiade ou Le parcours d'une égyptologue, Le Livre de poche (fr). Stock, 1993. ISBN 978-2-253-06366-7. Qaraldi: 2022-yil 11-noyabr.
- Larson, J.A.. Lost Nubia: A Centennial Exhibit of Photographs from the 1905–1907 Egyptian Expedition of the University of Chicago, Oriental Institute Museum publications. Oriental Institute, 2006. ISBN 978-1-885923-45-5. Qaraldi: 2022-yil 11-noyabr.
- Olson, Lynne. Empress of the Nile: The Daredevil Archaeologist Who Saved Egypt's Ancient Temples from Destruction. New York: Random House, 2023. ISBN 978-0525509479.
- Zurinaga Fernández-Toribio, Salomé (2017-01-06). "Rescue Archaeology and Spanish Journalism: The Abu Simbel Operation". AP: Online Journal in Public Archaeology (JAS Arqueologia) 3: 46. doi:10.23914/ap.v3i0.29. ISSN 2171-6315. http://revistas.jasarqueologia.es/index.php/APJournal/article/view/29.
Havolalar
- The World Saves Abu Simbel. A 29 minute long film produced by UNESCO in 1972 on the relocation of Abu Simbel.
- Nubian Monuments from Abu Simbel to Philae. A short film produced by UNESCO on Abu Simbel.
- Believe it or not, it is possible to move a mountain... literally!. A short film produced by UNESCO on saving the monuments.
