Kontent qismiga oʻtish

Vodiy al-Kiton

Koordinatalari: 29°20′N 30°11′E / 29.333°N 30.183°E / 29.333; 30.183
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Vodiy al-Kiton
UNESCO Jahon madaniy merosi

Vodiy al-Kitondagi basilosaurid kiti skeleti
Location Fayyum muhofazasi, Misr
Manba 1186
Kiritilgan vaqti 2005 (29- sessiya)
Maydon 200.15 km2 (49,458 akr)
Bufer zonasi 58.85 km2 (14,542 akr)
Coordinates 29°20′N 30°11′E / 29.333°N 30.183°E / 29.333; 30.183

Vodiy al-Kiton (arabcha: وادي الحيتان‎‎, Wādī al-Ḥītān maʼnosi: Kitlar vodiysi)) — Misrning Fayyum muhofazasida, Qohiradan taxminan 150 kilometr (93 mi) janubi-gʻarbda joylashgan paleontologik hudud[1]. 2005-yil iyul oyida[2] kitlarning eng qadimgi turlaridan biri boʻlgan archaeocetiga (hozirda yoʻqolib ketgan kitlar kenja turkumi)ga oid yuzlab qoldiqlar mavjudligi sababli UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan[3]. Ushbu hudud kitlar evolyutsiyasidagi eng katta sirlardan birini — kitlarning quruqlikdagi hayvondan okeanda yashovchi sut emizuvchiga aylanish jarayonini tushuntirib beruvchi dalillarni taqdim etadi.

Dunyoning boshqa hech bir joyida bunday turdagi qoldiqlar bunchalik koʻp miqdorda, zichlikda va sifatda uchramaydi; shuningdek, ularning ochiq va qulay joylashuvi hamda goʻzal va muhofaza qilinadigan landshaftda ekanligi ham alohida ahamiyatga ega[4]. Shu sababli, mazkur vodiy 2005-yilda UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan[2].

Tarixi

Hududga kirish qismidagi belgi

Bu yerda topilgan qoldiqlar eng qadimgilari boʻlmasligi mumkin, ammo ularning hududda juda zich joylashuvi va saqlanish darajasi shunchalik yuqoriki, hatto ayrimlarining oshqozonidagi ozuqa qoldiqlari ham buzilmagan holda saqlanib qolgan. Vodiy al-Kitonda akulalar, timsohlar, arratumshuq baliqlar, toshbaqalar va skatlar kabi boshqa qadimgi hayvonlar qoldiqlarining mavjudligi oʻsha davrdagi atrof-muhit va ekologik sharoitlarni qayta tiklash imkonini beradi, bu esa hududning Jahon merosi obyekti sifatida eʼtirof etilishini yanada asoslaydi[5].

Kitlarning ilk qazilma skeletlari 1902—1903-yillar qishida topilgan[1]. Keyingi 80 yil davomida ushbu hududga borish qiyinligi sababli ularga nisbatan qiziqish nisbatan past boʻlgan. 1980-yillarda yoʻltanlamas transport vositalarining keng tarqalishi bilan ushbu joyga qiziqish qayta tiklandi. Qiziqishning ortishi qazilma kolleksionerlarining tashrifi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi va koʻplab suyaklar olib ketildi; bu esa hududni muhofaza qilishga chaqiriqlarni keltirib chiqardi.

Topilgan qoldiqlar zamonaviy kitlarga xos boʻlgan choʻzinchoq va ravon tana tuzilishiga ega boʻlsa-da, bosh suyagi va tish tuzilishida ayrim ibtidoiy xususiyatlarni saqlab qolgan. Topilgan eng katta skelet uzunligi 21 metrgacha yetgan[6]; uning oldingi suzgich oyoqlari yaxshi rivojlangan besh barmoqli tuzilishga ega boʻlib, hech qaysi archaeoceti vakilida avval kuzatilmagan orqa oyoqlar, panjalar va barmoqlarning mavjudligi aniqlangan. Ular ilonsimon shaklga ega boʻlib, yirtqich hayvonlar hisoblangan. Ushbu skelet qoldiqlarining ayrimlari ochiq holda joylashgan boʻlsa-da, aksariyati choʻkindi jinslar ostida sayoz koʻmilgan va eroziya taʼsirida asta-sekin ochilib qolmoqda. Vodiy al-Kiton (Wādī al-Ḥītān) millionlab yillar davomidagi qirgʻoqboʻyi dengiz hayotiga oid dalillarni taqdim etadi[5].

Fossillar

Hududdan dorudon (rasmdagi) kabi bazilozavr kitlarining skeletlari topilgan

Vodiy al-Kiton dunyodagi Yer yuzidagi hayot yozuvlarini tashkil etuvchi ramziy oʻzgarishlardan birini — kitlarning evolyutsiyasini namoyish etuvchi eng muhim joy hisoblanadi. Hudud ularning quruqlikdagi hayvonlardan dengiz hayotiga oʻtish davridagi shakli va hayot tarzini yorqin tasvirlaydi. Qazilmalarining soni, konsentratsiyasi va sifati, shuningdek, ularning jozibali va himoyalangan landshaftda mavjudligi va joylashishi jihatidan boshqa oʻxshash joylarning qiymatlaridan ustundir. Archaeocetilarning (dengiz hayotiga kitlarning oʻtishini hujjatlashtiruvchi ibtidoiy kitlar), sirenlar va sudralib yuruvchilarning, shuningdek, Gehannam shakllanishidan (40–41 million yil oldin) akula tishlarining qazilma skeletlarining ramziy toʻplami[7]. Vodiy al-Kitondagi qatlamlar Oʻrta Eotsen davriga tegishli boʻlib, unda 200 km2 (77 kv mi) maydonda keng umurtqali hayvonlar qoldiqlari mavjud. Qazilma qoldiqlar koʻp miqdorda mavjud va koʻpincha ajoyib saqlanish sifatini koʻrsatadi. Eng koʻzga koʻringan qoldiqlar kitlar va dengiz sigirlarining skeletlari va suyaklari boʻlib, ularning bir necha yuzdan ortiq qoldiqlari hujjatlashtirilgan[8]. Vodiy al-Kiton nisbatan kichik hududda bunday katta miqdordagi qazilma kitlarning (1500 ta dengiz umurtqali hayvonlarning qoldiq skeletlari) konsentratsiyasiga ega boʻlishi bilan gʻayrioddiydir.

Kitlarning qoldiqlari yakka suyaklardan tortib butun skeletlarigacha turlicha boʻlib, hozirda parkning jamoat qismida bir qator qisman skeletlar namoyish etilmoqda. Ikkita keng tarqalgan kit — katta basilosaurus va kichikroq (3 dan 5 metrgacha) dorudon[9]. Kamdan-kam hollarda yana ikkita tur noyob qoldiqlardan maʼlum. Kitlarning zamonaviy kitlarda uchramaydigan kichik orqa oyoqlari va yirtqich quruqlikdagi sut emizuvchilarnikiga oʻxshash tishlari boʻlgan kuchli bosh suyagi mavjud[8]. Boshqa sut emizuvchilar siren yoki dengiz sigirlarining uch turining skeletlari bilan ifodalanadi. Ular kitlar kabi toʻliq dengizda yashovchi boʻlgan, shuningdek, zamonaviy turlarda uchramaydigan ibtidoiy xususiyatlarni koʻrsatadi va dengiz oʻtlari va boshqa dengiz oʻsimliklarida oʻtlaganliklarini koʻrsatadigan tishlarga ega[10]. Ibtidoiy fil moeritheriumning suyaklari ham qayd etilgan[11].

Vodiy al-Kitonda topilgan basilosaurusning qisman saqlanib qolgan skeleti

Qazilma sudralib yuruvchilar orasida timsohlar va dengiz toshbaqalarining qoldiqlari mavjud; shuningdek, dengiz ilonlarining suyaklari ham qayd etilgan. Bu yerda suyakli baliqlar, akulalar va skatlarning koʻplab turlari uchraydi, biroq qoldiqlarning aksariyati alohida-alohida joylashgan mayda tishlardan iborat boʻlib, ular koʻpincha koʻzga yaqqol tashlanmaydi. Yirik baliq qoldiqlari orasida arratumshuq baliqlarning tumshugʻi va tishsimon oʻsimtalari mavjud; bogʻ hududida uzunligi 1,8 metr keladigan arratumshuq baliq tumshugʻi namoyishga qoʻyilgan. Kit qoldiqlari uchraydigan asosiy togʻ jinslarida chigʻanoq qoldiqlari kam uchrasa-da, boshqa jinslarda ular juda keng tarqalgan; koʻplab qulagan toshlarda turli xil chigʻanoq qoldiqlari moʻl-koʻl ekanligini koʻrish mumkin. Ayrim joylarda disk shaklidagi nummulit qoldiqlari keng tarqalgan boʻlib, ular koʻpincha choʻl yuzasini qoplab yotadi. Bogʻda katta hajmdagi yogʻoch boʻlagi (yogʻoch tanasi) mavjud boʻlib, u naychasimon kema qurti qoldiqlari bilan toʻla. Shuningdek, dengiz oʻtlarining ayrim qoldiqlari ham aniqlangan[manba kerak].

2021-yilda Vodiy al-Kitonda saqoqushlarga oid eng qadimiy qoldiq (Eotsen davrining oxiriga mansub) aniqlangan[12].

Geologiyasi

Vodiy al-Kitondagi eroziyaga uchragan qatlamli qumtosh jinslari

Vodiyning geologik tuzilishi uning manzaralarini belgilab beradi; shamol va suv eroziyasi taʼsirida ajoyib qoyalar va tik yonbagʻirli tepaliklar hosil boʻlgan. Vodiy al-Kitondagi jinslar Eotsen davrining oʻrta va soʻnggi bosqichlariga mansub boʻlib, uchta asosiy geologik qatlamdan iborat. Gehannam shakllanishi ochiq dengiz sharoitida hosil boʻlgan loytoshlardan tashkil topgan boʻlib, ular asosan dam olish hududining sharqiy qismidagi tekisroq yerlarda uchraydi. Kit qoldiqlari eng koʻp topilgan qatlam — bu Birket Qorun shakllanishidir. U asosan qoyalar va tik tepaliklarni hosil qiluvchi sargʻish rangli, ochiq dengiz qumtoshlaridan iborat[5].

Bu qumtoshlarning bir xil tuzilishi hayvonlarning yaxshi saqlanib qolgan inlari (ilgari mangrove ildizlari deb hisoblangan) bilan toʻla oq qatlam va uning ustidagi qora loytosh qatlami orqali ajralib turadi[9]. Birket Qorun shakllanishi qoyalari boʻylab sharqqa qarab yurilganda, ular Gehannam shakllanishi loytoshlari bilan almashadi; bu esa mazkur yoʻnalishda suv chuqurligi sayozdan chuqurga oʻzgarganidan dalolat beradi[5]. Baland qoyalarning choʻqqilari Qasr as-Sagʻa shakllanishiga kiradi; bu qatlam chigʻanoqlarga boy ohaktoshlar bilan almashinib keladigan toʻq rangli loytoshlardan iborat boʻlib, laguna muhitini ifodalaydi[5].

Yovvoyi tabiat

Vodiy al-Kitondagi fenek tulkisi

Vodiy al-Kiton choʻl oʻsimliklarining 15 turi, qumtepalar va taxminan 15 xil yovvoyi sut emizuvchilar (jumladan, Misr boʻrisi, qizil tulki, Afrika qoploni, Misr mungusi, Afrika yovvoyi mushugi, Kap quyoni, qoraquloq, sirtlon va dorcas ohusi) uchun makon hisoblanadi. Fenek tulkilari eng koʻp uchraydigan sut emizuvchilar boʻlib, ular tunda tez-tez lager hududiga tashrif buyurishadi. Shuningdek, Vodiy ar-Rayyondagi koʻllar sudralib yuruvchilarning 19 turi va koʻpayadigan qushlarning 36 turini oʻziga jalb qiladi[manba kerak].

Turizm

Vodiy al-Kiton hududiga yiliga atigi 1000 ga yaqin tashrif buyuruvchi toʻrt gʻildiragi tortuvchi avtomobillarda keladi, chunki bu yerdagi yoʻl qoplamasiz boʻlib, belgisiz choʻl qumlari orqali oʻtadi. Vodiy al-Kitonga tashrif buyuruvchilarning aksariyati xorijliklar boʻlib, ular odatda qishki dam olish kunlari vodiyda chodir qurib tunab qolishadi. Vodiy al-Kiton Vodiy ar-Rayyon qoʻriqxonasi tarkibiga kirgani sababli, qoʻriqlash rejasi tashrif buyuruvchilarning harakatini maxsus belgilangan yoʻnalish boʻylab, oldindan kelishilgan gid hamrohligidagi turlar bilan cheklaydi. Hududda barqaror turizm rivojlana boshladi va 4WD avtomobillari oʻrnini piyoda yoki tuyada yurish kabi usullar egallamoqda[6].

Vodiy al-Kiton hududining bir qismi sayyohlik maskaniga aylantirilgandan soʻng, asosiy qoldiqlar oʻrtasida piyodalar yoʻlaklari yotqizildi va kichik boshpanalar qurildi. Hozirda ushbu jamoat bogʻiga sayyohlik guruhlari muntazam tashrif buyuradi va u yerda kichik lager maydonchasi mavjud.

Vodiy Garet Gohannam („Doʻzax togʻi“) nomi bilan tanilgan togʻ ortida joylashgan. Botayotgan quyosh nuri ostida togʻ vahimali qizil nur bilan yonayotgandek koʻrinadi[13].

Misr hukumati maʼlum qilishicha, 2007-yil iyul oyida Belgiya diplomatlari boshqaruvidagi ikkita avtomobil ushbu hududdagi qoʻriqlanadigan zonaga kirib, kit qoldiqlarining bir qismini shikastlagan va 10 million AQSh dollari miqdorida zarar yetkazgan. Belgiya hukumati esa oʻz diplomatlari tomonidan hech qanday zarar yetkazilmaganini daʼvo qilgan[14]. Masala hozirgacha hal etilmagan.

Galereya

Vodiy al-Kiton hududining panoramik koʻrinishi


Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 „Wadi El Hitan (Whale Valley)“. Jahon merosi for World Heritage Travellers. Qaraldi: 2022-yil 20-mart.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Wadi Al-Hitan (Whale Valley)“. UNESCO World Heritage Centre. United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization. Qaraldi: 2006-yil 20-iyul.
  3. ↑ „Africa World Heritage sites named“. BBC News. BBC (2005-yil 15-iyul). Qaraldi: 2022-yil 20-mart.
  4. ↑ United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre (Content Partner); McGinley, Mark (25 October 2007). Cleveland, Cutler J.. ed. "Wadi Al-Hitan (Whale Valley), Egypt". Encyclopedia of Earth (Environmental Information Coalition, National Council for Science and the Environment). http://www.eoearth.org/article/Wadi_Al-Hitan_(Whale_Valley),_Egypt. Qaraldi: 20 March 2022. Vodiy al-Kiton]]
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 King, Chris; Underwood, Charlie; Steurbaut, Etienne (2014). "Eocene stratigraphy of the Wadi Al-Hitan World Heritage Site and adjacent areas (Fayum, Egypt)". Stratigraphy 11 (3): 185–235. doi:10.29041/strat.11.3.01. http://www.eurobis.org/imis?module=ref&refid=295935. 
  6. ↑ 6,0 6,1 UNEP-WCMC Protected Areas Programme - Wadi Al-Hitan (Whale Valley) (Wayback Machine saytida 2007-06-10 sanasida arxivlangan)
  7. ↑ Mahdy, A.; El-Kheir, G. Abu; Gohar, Abdullah S.; El-Soughier, Maher I. (4 March 2021). "Palaeobiological assessment of some basilosauridarchaeocetes (mammalia, cetacea) and its affinity with recent odontocetes: new insights from Wadi El-Hitan, Fayoum, Egypt". Historical Biology 33 (3): 313–322. doi:10.1080/08912963.2019.1616292. ISSN 0891-2963. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Andrews, Charles W.. A descriptive catalogue of the Tertiary Vertebrata of the Fayûm, Egypt.. London.: British Museum (Natural History), 1906. DOI:10.5962/bhl.title.55134. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Carole T. Gee; P. Martin Sander; Shanan E. Peters; Mohamed Talaat El-Hennawy; Mohammed Sameh M. Antar; Iyad S. Zalmout; Philip D. Gingerich (9 August 2018). "Fossil burrow assemblage, not mangrove roots: reinterpretation of the main whale-bearing layer in the late Eocene of Wadi Al-Hitan, Egypt". Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments 99 (2): 143–158. doi:10.1007/s12549-018-0337-0. https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs12549-018-0337-0. Qaraldi: 9 September 2021. Vodiy al-Kiton]]
  10. ↑ Gingerich, P. D.; Domning, D. P.; Blane, C. E.; Uhen, M. D. (1994). "Late Eocene sea cows (Mammalia, Sirenia) from Wadi Al Hitan in the Fayum Basin, Egypt". Contributions from the Museum of Paleontology (University of Michigan) 29 (2): 41–67. 
  11. ↑ Liu, A. G. S. C.; Seiffert, E. R.; Simons, E. L. (15 April 2008). "Stable isotope evidence for an amphibious phase in early proboscidean evolution". Proceedings of the National Academy of Sciences 105 (15): 5786–5791. doi:10.1073/pnas.0800884105. PMID 18413605. PMC 2311368. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2311368. 
  12. ↑ El Adli, Joseph J.; Wilson Mantilla, Jeffrey A.; Antar, Mohammed Sameh M.; Gingerich, Philip D. (2 June 2021). "The earliest recorded fossil pelican, recovered from the late Eocene of Wadi Al-Hitan, Egypt". Journal of Vertebrate Paleontology 41 (1). doi:10.1080/02724634.2021.1903910. 
  13. ↑ „Egypt State Information Service - Environmental Tourism“. 2008-yil 6-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 9-iyul.
  14. ↑ „Blundering diplomats destroy $US10m whale fossil“. AFP. Qaraldi: 2007-yil 27-avgust.

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Vodiy_al-Kiton&oldid=1207506" dan olindi