Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Бодҳисаттва

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Бодҳисаттва
Plaosan Bodhisattva 02
Плаосан ибодатхонасида Авалокитеśвара Бодҳисаттва тасвирланган релеф, 9-аср Марказий Жава, Индонезия.
Маълумотнома
Санскрит बोधिसत्त्व (бодҳисаттва)
Пали बोधिसत्त (бодҳисатта)
Бенгалча বোধিসত্ত্ব (бодҳисотто)
Бирмача ဗောဓိသတ် (бɔ́дḭθаʔ)
Хитойча 菩薩/菩提薩埵, (пинйин: пúсà/пúтíсàдуǒ), (Жютпинг: поу4 саат3/поу4 таи4 саат3 до3), (Wаде–Гилес: п'у2-са4)
Японча 菩薩/菩提薩埵 (ромажи: босацу/бодаисатта)
Корейсча 보살, 菩薩 / 보리살타, 菩提薩埵 (романлаштириш: босал / борисалта)
Монголча တြုံလၟောဝ်ကျာ် (краоҳ кəмо cаик)
Сингалча බෝධි සත්ත්ව (бодҳисатва)
Тагалча Бодисатта
ᜊᜓᜇ᜔ᜑᜒᜐᜆ
Тайча โพธิสัตว์ (пҳотҳисат)
Тибетча བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ (жанг чуп сем па)
Ветнамча Бồ Тáт 菩薩/Бồ-đề-тáт-đóа 菩提薩埵
Ҳурмат кўрсатилиши Тҳеравāда, Маҳаяна, Важраяна, Наваяна

Бодҳисаттва[а] – буддалик (бутунлай уйғониш) даражасига эришган ёки унга интилаётган шахс[1][2]. Кўпинча бу атама бошқаларга ҳам Буддаликка эришишда раҳнамолик қилиш мақсадида Нирвана ёки бошқа роҳат ва ҳаловат берувчи барча нарсалардан воз кечган ёки уларни кечиктираётган шахсларга нисбатан қўлланилади.

Дастлабки буддавийлик мактабларида ҳамда замонавий Тҳеравāда буддавийлигида бодҳисаттва (ёки бодҳисатта) атамаси Буддага айланиш ниятини билдирган ва тирик Будда томонидан бу ниятининг рўёбга чиқиши тасдиқланган шахсларга нисбатан ишлатилади[3].

Маҳāйāна буддавийлигида эса бодҳисаттва атамаси бодҳичиттани (барча жонли мавжудотлар фойдаси учун Буддаликка эришишга қаратилган самимий истак) уйғотадиган ҳар қандай шахсни англатади. Маҳаяна бодҳисаттвалари руҳий уйғонишга эришиш учун курашадиган ва улкан раҳм-шафқат (маҳāкаруṇā) билан ҳаракат қиладиган руҳий қаҳрамонлардир. Улар „тўртта илоҳий макон“ (браҳмавиҳāра) – меҳр-муҳаббат (маитрī), раҳм-шафқат (каруṇā), ҳамдардлик қувончи (мудитā) ва тенгқурлик (упекṣā), шунингдек турли хил бодҳисаттва „мукаммалликлари“ (пāрамитāлар), жумладан пражñāпāрамитā („чексиз ақл-заковат“ ёки „мукаммал идрок“) ва маҳорат (упāя) каби муҳим руҳий фазилатлар билан тавсифланади[4][5][6].

Тҳеравāда буддавийлигида бодҳисаттва асосан ғайриоддий ва нодир шахс сифатида қаралади. Фақат бир нечта танланган шахслар, масалан Маитрея, охир-оқибат бодҳисаттвага айланиши мумкин. Маҳāйāна буддавийлиги эса бодҳисаттва йўлини ҳар бир инсон учун очиқ деб билади ва барчани бодҳисаттва бўлишга ундайди[7][8]. Авалокитешвара, Маитрея ва Манжушри каби руҳий жиҳатдан ривожланган бодҳисаттвалар Маҳāйāна буддавийлик дунёсида кенг эҳтиромга сазовор бўлиб, улар барча жонли мавжудотларга ёрдам бериш учун улуғ сеҳрли кучга эга, деб ҳисобланади[9].

Этимологияси

Бодҳисаттва сўзи иккита санскритча сўзнинг бирикмасидан ташкил топган: Бодҳи (बोधि) – „уйғониш“ ёки „маърифат“ деган маънони англатади ва Саттва (सत्त्व) – „борлиқ“ ёки „шахс“ деган маънони билдиради. Бу атама бодҳи (яъни „уйғониш“) ёки Буддалик сари интилаётган ёки Будда даражасига эришган шахсни англатади[10][11].

Дасталабки буддизм таълимоти

DevoteeDetail
Бодҳисаттванинг дастлабки тасвирларидан бири бўлиши мумкин. (Бимаран сандиғи, милодий 50-йил)[12]
Gandhara, rilievo col buddha shakyamuni che medita nella grotta indrashala e il buddha dipankara, II-III secolo
Гандҳара ҳайкалтарошлик асари, бодҳисаттва (келажакдаги Сидҳарта Гаутама)ни Дипанкара олдида қасамёд қилаётгани тасвирланган, Чикаго санъат университети

Мазҳабларга бўлинишга қадар, буддавийликда бодҳисатта атамаси фақатгина Сидҳарта Гаутаманинг марифий етукликка эришиш учун курашаётган сўнгги ҳаётидаги ёшлик йиллари учунгина қўлланилган[13]. Дастлабки буддавийлик матнларида Будда тез-тез „мен ҳали уйғонмаган Бодҳисатта бўлганимда“ иборасидан ўзининг руҳий уйғонишидан олдинги тажрибаларини тасвирлаш учун фойдаланган[14]. Уйғонишдан олдинги даврни муҳокама қилувчи дастлабки матнлар асосан унинг руҳий ривожланишига эътибор қаратади. Бҳиккҳу Аналаё фикрига кўра, бу матнларнинг кўпчилиги учта асосий мавзуга қаратилган: „бодҳисаттванинг зарарли бўлган руҳий ҳолатларни енгиб ўтиши, қалб хотиржамлигини ривожлантириши ва идрокининг ўсиши.“[15]

Бошқа илк манбалар, масалан Аcчарияббҳутадҳамма-сутта (МН 123 ва унинг Мадҳяма-āгама 32даги хитойча параллели) бодҳисаттва Гаутаманинг Тушита жаннатидаги ўтган аввалги ҳаётида содир бўлган ажойиб фазилатларини муҳокама қилади. Пали матни бодҳисаттванинг Туṣҳитада яшаган пайтда хушмуомалалик ва аниқ тушунчаларга қандай қилиб эга бўлганлигига эътибор қаратади, хитойча манба эса унинг умр давомийлиги, ташқи кўриниши ва шон-шуҳрати барча девалар (худолар)дан устун эканлигини таъкидлайди. Бу манбалар, шунингдек, бодҳисаттванинг ҳомиладор бўлиши ва туғилиши билан боғлиқ турли мўжизаларни муҳокама қилади. Уларнинг орасида энг машҳури, Будданинг етти қадам ташлаб, бу унинг сўнгги ҳаёти эканлигини эълон қилгани ҳақидагисидир[16]. Хитойча манбада, Будда Кāśяпа ҳукмронлиги даврида роҳиб сифатида яшаган пайтда у „муқаддас ҳаётида яшар экан, [Буддаликка эришиш] учун илк қасамёдини қилганлигини“ таъкидлайди[17].

Бодҳисаттваларнинг фазилатларини муҳокама қилувчи яна бир дастлабки манба Маҳāпадāна суттадир. Бу матн Будда Випассī каби қадим замонларда яшаган олтита олдинги Буддалар контекстида бодҳисаттва фазилатларини муҳокама қилади[18]. Бодҳисаттва таълимотининг яна бир муҳим элементи, бирор кишининг келажакдаги Буддалигини башорат қилиш, бошқа хитойча дастлабки буддавийлик матни (Ўтмиш ҳақида тушунтириш бўйича нутқ; МĀ 66)да учрайди. Бу нутқда Маитрея исмли роҳиб келажакда Будда бўлишни орзу қилади ва Будда Маитреяни келажакда Будда бўлишини башорат қилади[19]. Экоттарика-āгамада топилган бошқа нутқлар „бодҳисаттва Маитрея“ни намунавий шахс сифатида тавсифлайди (ЭĀ 20.6 ва ЭĀ 42.6) ва бу тўпламдаги бир сутра шунингдек, Будда қандай қилиб Маитреяга олтита мукаммаллик (пāрамитā)нинг бодҳисаттва йўлида ўрганганлигини кўрсатиб беради (ЭĀ 27.5)[20].

Шунингдек, бодҳисатва атамаси „маърифатга интилаётган“ мавжудотни англатиши мумкин, бошқача қилиб айтганда, тўлиқ маърифатга эришишни мақсад қилган шахс. Шунингдек, Пāли канонида Бодҳисатта (бодҳисаттва) ҳали ҳам туғилиш, касаллик, ўлим, қайғу, ифлосланиш ва адашишга дучор бўлган шахс сифатида тасвирланган. Тҳеравāда роҳиби Бҳиккҳу Бодҳи фикрига кўра, барча буддавийлик анъаналари Буддаликка эришиш учун „ўз ихтиёри билан қарор қабул қилиш“ ва бодҳисаттва сифатида руҳий мукаммалликларга (пāрамīлар ёки пāрамитāлар) эришиш кераклиги ҳақида келишадилар, аммо ҳақиқий бодҳисаттва йўли Пали Никаяларидаги (ва уларнинг хитойча Āгамалар) энг қадимги қатламларда ўргатилмаган, бунинг ўрнига улар араҳант идеалига эътибор қаратади[21].

Сидҳарта Гаутама қандай қилиб бодҳисаттвага айланганлиги ҳақидаги энг қадимги ҳикоя унинг олдинги Будда Дīпанкара билан учрашуви ҳақидаги ҳикоядир. Бу учрашув пайтида Гаутаманинг олдинги инкарнацияси, турли хил номлар билан аталган Сумедҳа, Мегҳа ёки Сумати бешта кўк нилуфар таклиф қилади ва Дīпанкара унинг устидан юриши учун сочларини ёяди, кейин эса бир кун Будда бўлиш ниятини билдиради. Дīпанкара кейин уларнинг Буддаликка эришишларини тасдиқлайди[3]. Дастлабки буддавийлик муаллифлари бу ҳикояни тирик Будда олдида қасамёд қилиш (абҳинīҳāра) ва унинг келажакдаги Буддалигини башорат қилиши/ёки тасдиқлаши (вйāкараṇа) бодҳисаттвага айланиш учун зарур эканлигини кўрсатади деб билишган. Дреwеснинг фикрига кўра, „Буддалик сари йўлнинг мавжуд барча модели шу муҳим тушунчанинг табиий ривожи сифатида вужудга келган.“[3]

Бодҳисаттва ғоясига оид ҳикоялар ва таълимотлар турли Жатака ҳикоялари манбаларида учрайди. Бу ҳикоялар асосан Сакямунининг аввалги ҳаётлари ҳақидаги воқеаларга асосланган. Маҳаяна бўлмаган Никая мактаблари орасида бодҳисаттва таълимотларини ўз ичига олган асосий жанр айнан Жатака адабиёти бўлган бўлиши мумкин[22]. Милоддан аввалги тахминан 125–100-йилларда барпо этилган Бҳарҳут ступаси панжараларида тахминан ўттизта Жатака ҳикояси тасвирланганини ҳисобга олинса, бу ҳикоялар халқ орасида машҳур буддизмнинг муҳим қисмига айланганини кўриш мумкин. Шундай қилиб, бодҳисаттва ғояси Жатака ҳикоялари орқали оммалашган бўлиши мумкин[23]. Жатака ҳикоялари орасида Сакямуни аввалги ҳаётларида бодҳисаттва бўлган вақтлари ҳақидаги кўплаб воқеалар мавжуд. Ушбу воқеалар одатда бодҳисаттвага хос сифатлар ва амалиётларни (масалан, раҳм-шафқат, олтита комиллик тури, ғайритабиий кучлар) драматик тарзда ифодалайди ҳамда кўплаб фидокорлик ҳаракатларини ўз ичига олади[24].

Сакямунига оид Жатака ҳикояларидан ташқари, ҳозирда Тушита осмонда яшаётган Меттея (Маитрея) келажакда Буддага айланиши ва бу ҳақда Сакямуни томонидан башорат қилингани ҳақидаги ғоя ҳам бодҳисаттва мафкурасига оид дастлабки таълимотлардан биридир. Бу фикр илк бор Cаккаваттисиҳанадасуттада учрайди[25]. А. Л. Башамнинг фикрига кўра, айрим Ашока фармонлари ҳам бодҳисаттва ғоясини ўзида намойиш этиши мумкин. Башамнинг фикрича, Ашока ўзини бодҳисаттва деб ҳисоблаган бўлиши эҳтимолдан холи эмас, чунки бир фармонда у „самбодҳи сари йўл олганини“ баён қилади[26].

Никāя мактаблари

Cave 224, Maitreya (entrance lunette)
6-асрга оид Маитрея тасвири, Қизил ғорлари, 224-ғор

Буддист анъаналари турли рақиб мазҳабларга бўлиниб кетган даврда, бодҳисаттва йўли (санскритча: бодҳисаттваяна) тушунчаси арҳат ва ёлғиз будда йўлидан фарқли (ва устун) йўл сифатида барча асосий Никāя мактаблари орасида, жумладан Тҳеравāда, Сарвāстивāда ва Маҳāсāṃгҳикада кенг тарқалган эди[27]. Бу таълимот, масалан, милодий 2-аср манбаларида, Авадāнаśатака ва Дивйāвадāнада учрайди[28]. Бодҳисаттваяна „камолот йўли“ (пāрамитāйāна), „бодҳисаттва дҳармаси“, „бодҳисаттва тайёргарлиги“ ва „мукаммал Буддалик йўли“ каби номлар билан ҳам аталган[29].

Турли манбаларга кўра, баъзи Никāя мактаблари (масалан, Дҳармагуптака ва баъзи Маҳāсāṃгҳика мазҳаблари) Трипитака билан бирга „Бодҳисаттва Пиṭака“ ёки „Кенг қамровли (Вайпуля) Пиṭака“ деб атаган бодҳисаттваларга оид матнлар тўпламини ўз авлодларига етказиб боришган[30][31][32]. Улардан ҳеч бири тўлалигича сақланиб қолмаган[31]. Дар Ҳаял бодҳисаттва идеалининг тарихий ривожланишини „бҳакти (садоқат, ишонч, муҳаббат)нинг ўсиши ва Будданинг комиликка эришиши ва ўлганлар билан алоқа қилиши“га боғлайди[33].

Шимолий Ҳиндистондаги Сарвāстивāда мактаби фикрича, Сидҳарта Гаутамага Буддаликка эришиш учун учта „ҳисобланмас давр“ (асаṃкҳея) ва тўқсон бир давр (калпа) керак бўлган. Биринчи ҳисобланмас даврда у 75,000 Буддага дуч келган ва хизмат қилган, иккинчисида 76,000 Буддага, шундан сўнг Дīпанкарадан келажакда Буддаликка эришиши ҳақидаги биринчи башоратини (вйāкараṇа) олган, яъни энди у Буддалик йўлидан қайта олмаслигини аниқ бўлган[3]. Сарвāстивāда учун биринчи иккита ҳисобланмас давр бодҳисаттва ҳали ҳам йўлдан қайтиши ва орқага чекиниши мумкин бўлган вақт давридир. Иккинчи ҳисобланмас давр охирида улар Буддага дуч келишади ва башорат олишади, шу пайтдан бошлаб улар Буддаликка эришишлари аниқ бўлади[34].

Демак, Сарвāстивāда мактаби учун ҳам тирик Будданинг мавжудлиги зарур ҳисобланади. Маҳāвибҳāṣā асарида бодҳисаттва йўли ҳақидаги мунозара қисман „аслида бодҳисаттва бўлмаган кишиларнинг ўзларини бодҳисаттва деб ўйлаб, кибрга берилишининг олдини олиш“ мақсадида олиб борилганлиги тушунтирилади[3]. Бироқ, Сарвāстивāда таълимотига кўра, техник жиҳатдан инсон учинчи беқиёс калпа (чексиз давр) якунигача бодҳисаттва ҳисобланмайди; шундан кейингина у буюк шахснинг аломатлари (яъни, Будданинг жисмоний белгилари)ни намоён этишга олиб келувчи амалларни бажара бошлайди[3].

Тҳеравāда

Avalokiteshvara, Dambulla 0413
Дамбулла ғор ибодатхонасидаги сингхалча Авалокитеśвара (Натҳа, Локешвара Натҳа, Натҳа Девиё номлари билан ҳам танилган) ҳайкали
British Museum Asia 45 (cropped)
Таранинг олтин билан қопланган бронза ҳайкали, Шри-Ланка, милодий 8-аср
Bodhisattva Avalokitesvara-BMA
Авалокитеśвара бодҳисаттвасининг бронза ҳайкали. Шри-Ланка, тахминан милодий 750-йил

Бодҳисаттва идеали жанубий буддист манбаларида ҳам учрайди, масалан, Тҳеравāда мактабига мансуб Буддҳаваṃса (милоддан аввалги 1–2-асрлар)да Гаутама қандай қилиб ният қилгани (абҳинīҳāра) ва аввалги Будда Дīпаṃкара томонидан келажакда Буддаликка эришиш башорати (вйāкараṇа) олинганидан сўнг Буддаликка эришишига қатъий ишонч (дҳува) ҳосил қилгани баён этилади. Гаутама Буддаликка эришиш учун тўртта беқиёс давр ва юз мингта қисқароқ калпа (давр) ни бошидан ўтказади[3][34].

Пали канонидаги бир нечта манбаларда кўплаб Буддалар мавжудлиги ва келажакда ҳам кўп Буддалар бўлиши, уларнинг барчаси бодҳисаттва сифатида тарбияланиши зарурлиги айтилади[35]. Канондан ташқари Тҳеравāда Жатака адабиётида ҳам бодҳисаттвалар ва бодҳисаттва йўли ҳақида таълимотлар мавжуд[35].

Тҳеравāда буддизмида Маитрея, Саман ва Натҳа (Авалокитеśвара) каби бодҳисаттваларга сиғиниш ҳам учрайди[35].

Буюк олим Буддҳагҳоса (милодий 5-аср) даврига келиб, ортодоксал Тҳеравāда буддизмда уч асосий руҳий йўл мавжуд деган ҳинд буддист қараши ҳукмрон бўлган: Буддалар йўли (буддҳайāна), яъни бодҳисаттва йўли; алоҳида Буддалар йўли (паccекабуддҳайāна); ва шогирдлар йўли (сāвакайāна)[36].

Mount Popa 003
Бирмалик буддист wеиззаъларни тасвирловчи қурбонгоҳ. Бу эзотерик анъанада wеиззалар ўзларини бодҳисаттва деб билишади

Шри-Ланкалик шарҳловчи Дҳаммапāла (милодий 6-аср) Cарийāпиṭака асарига шарҳ ёзган, у бодҳисаттва йўли ва бодҳисаттванинг ўнта камолоти ҳақида сўз юритади[35].

Дҳаммапāланинг шарҳида бодҳисаттва бўлиш учун тирик Будда қаршисида ҳақиқий ният қилиш кераклиги таъкидланади[3]. Шундан сўнг Будда башорат (вйāкараṇа) беради, бу эса инсоннинг Буддаликка эришишидан қайтмас (аниваттана) эканлигини билдиради. Нидāнакатҳāда, шунингдек Буддҳаваṃса ва Cарийāпиṭака шарҳларида бу фикр аниқ баён қилинади: тирик Будданинг ўрнини Бодҳи дарахти, Будда ҳайкали ёки Ступа каби нарсалар боса олмайди, чунки фақат Будда ишончли башорат бериш билимига эга. Бу – ҳозирги ортодоксал Тҳеравāдада сақланиб қолган кенг тарқалган қарашдир[3].

Замонавий Тҳеравада муаллифлари фикрига кўра, кимнидир ҳақиқий бодҳисаттвага айлантириш учун тирик Будда билан учрашиш керак, чунки шундай қилинмаса, келажакда Буддага эришиш ҳақидаги ният унутбўлиб кетиши мумкин. Бирма роҳиби Леди Саядаw (1846–1923) таъкидлаганидек, келажакдаги Буддаликка эришиш учун ўз-ўзидан ният қилиш осон, аммо дунёда Дҳарма йўқ бўлиб кетган даврларда бу ниятни ва керакли хулқ-атворни сақлаб қолиш жуда қийин. Ана шунинг учун ҳам, фақатгина тирик Буддадан башорат олганидан кейингина, бу шахс ҳақиқий бодҳисаттва ҳисобланади[3].

Шу сабабли, Тҳеравада анъаналарида келажакдаги Будда Маитрея билан учрашиб, ундан башорат олишга интилиш кенг тарқалган. Ўрта аср Тҳеравада адабиётларида ва ёзувларда роҳиблар, қироллар ва вазирларнинг Маитрея билан учрашишга ва шундай башорат олишга умид қилганликлари қайд этилган. Анагарика Дҳармапала (1864–1933) ва У Ну (1907–1995) каби замонавий шахслар ҳам келажакда Буддадан башорат олишга интилган ва Буддизм фойдасига қилинган савобли амаллар уларнинг келажакдаги бодҳисаттва бўлиш йўлидаги саъй-ҳаракатларини қўллаб-қувватлайди, деб ишонишган[3].

Вақт ўтиши билан бу атама Тҳеравада юртларида Сидҳарта Гаутамадан ташқари бошқа шахсларга ҳам нисбатан ишлатиладиган бўлди, эҳтимол бу Маҳаяна таъсири натижасидир. Шри Ланкадаги Тҳеравада Абҳаягири анъанаси Маҳаяна Буддизмини амалда қўллаган ва 12-асргача жуда катта таъсирга эга бўлган[37]. Шри Ланка қироллари, камида Сирисангҳабодҳи (247–249-йиллар ҳукмронлик қилган) давридан бошлаб, кўпинча бодҳисаттва сифатида тасвирланган. У раҳмдиллиги билан машҳур бўлиб, фуқаролар фаровонлиги учун дуо қилган ва маҳāсатта (Санскритча: маҳāсаттва) сифатида кўрилган, бу эпитҳет асосан Маҳаяна Буддизмига хос[38]. 3-асрдан 15-асргача бўлган бошқа кўплаб Шри Ланка қироллари ҳам бодҳисаттва сифатида тасвирланган ва уларнинг қироллик бурчлари баъзан очиқ равишда ўн пāрамитā амалиётлари билан боғланган[39]. Баъзи ҳолларда улар ўзларининг ўтган ҳаётларида Буддалик башоратини олганликларини аниқ айтишган[3].

Тҳеравада таълимоти тарқалган юртлардаги машҳур буддист шахслар ҳам бодҳисаттва сифатида кўрилган. Шанта Ратнаяка Анагарика Дҳармапала, Асарапасарана Саранарикара Сангҳаража ва Ҳиккадуве Сри Сумангала кўпинча „бодҳисаттвалар“ деб аталишини қайд этади[35]. Буддҳагҳоса анъанавий равишда Маитреянинг реэнкарнацияси деб қаралган[35]. Паул Wиллиамснинг ёзишича, Таиланддаги айрим замонавий Тҳеравада медитация устозлари халқ орасида бодҳисаттва сифатида эъзозланади[40]. Жанубий эзотерик Тҳеравададаги (масалан, Бирмадаги веиззалар) турли замонавий шахслар ҳам ўзларини бодҳисаттва деб даъво қилганлар[34].

Тҳеравада роҳиби ва олими Wалпола Раҳула бодҳисаттва идеалини нафақат Маҳаяна, балки анъанавий равишда Тҳеравада доирасида ҳам энг олий мақом деб ҳисобланганини ёзади. Раҳуланинг сўзларига кўра: „Тҳеравада ҳам, Маҳаяна ҳам бир овоздан Бодҳисаттва идеалини энг юксак шахс сифатида қабул қилади… Тҳеравада ҳар ким Бодҳисаттва бўлиши мумкинлигини тан олса-да, барчага бодҳисаттва бўлишликни мажбурий қилмайди, чунки бу амалий эмас, деб қаралади.“[41] У, шунингдек, „Шри Ланка қироллари бодҳисаттва бўладилар“ деган ёзувни ҳам келтириб ўтади[42].

Жеффрей Самуэлс ҳам бу қарашни қўллаб-қувватлайди ва Маҳаяна Буддизмида бодҳисаттва йўли универсал ва барча учун мўлжалланган бўлса, Тҳеравада анъаналарида эса у „фақат айрим алоҳида шахслар учун ажратилган“лигини таъкидлайди[43].

Маҳāйāна

Standing Bodhisattva Maitreya (Buddha of the Future)
Греко-буддавий услубдаги тик турган Маитрея ҳайкали (3-аср), Метрополитан санъат музейи, Ню-Ёрк
Buddha-Vajrapani-Herakles
Греко-буддавий Важрапāни (Будданинг ҳимоячиси), Геркулесга ўхшаб тасвирланган, 2-аср

Маҳāйāна буддизми (кўпинча Бодҳисаттвайāна, яъни „Бодҳисаттва йўли“ деб ҳам аталади) асосан бодҳисаттва йўлига асосланади[44]. Бу йўл арҳат ёки ёлғиз Будда бўлишдан кўра юксакроқ ва шарафлироқ деб қаралади. Ҳаялнинг қайд этишича, санскрит манбаларида бодҳисаттва йўли одатда „шогирдлар“ (śрāвакалар) йўлидан юқорироқ мақсад – яъни ануттара-самяк-самбодҳи (энг олий, тўлиқ маърифат) сари йўл деб тасвирланади. Шогирдлар йўли эса нирванага, яъни арҳатчилик даражасига олиб боради[45].

Петер Скиллингнинг таъкидлашича, Маҳāйāна ҳаракати „аниқ бўлмаган бир вақтда, масалан, милоддан аввалги 1-асрда, бир гуруҳ роҳиблар, роҳиба аёллар ва оддий издошлардан иборат жамоалар ўзларини бутунлай Бодҳисаттва йўлига бағишлаганларида“ бошланган[29].

Бу Маҳāйāначилар бодҳисаттвайāна йўлини ҳамма учун очиқ бўлган, барча мавжудотлар амал қилиши лозим бўлган йўл сифатида умумлаштирдилар. Бу ёндашув Никāя мактабларига қарама-қарши бўлиб, уларда бодҳисаттва йўли фақат нодир шахслар учунгина мўлжалланган, деган эътиқод мавжуд эди[7][8][29].

Ҳиндистонлик Маҳāйāначилар Ваипуля („Кенг“) сутралари деб аталувчи матнлар тўпламини сақлаб қолган ва тарғиб қилганлар (бу матнлар кейинчалик Маҳāйāна сутралари деб аталган)[46].

Лотус сūтраси каби Маҳāйāна манбаларида, нирванага эришган арҳатчилар аслида ўзларининг маънавий изланишларини тўлиқ якунламаганликлари айтилади, чунки улар ҳали юқори даражадаги мақсад – самбодҳи (Буддалик)га эришмаганлар. Шу сабабли, улар ушбу олий мақсад сари интилишни давом эттиришлари керак бўлади[47].

Бодҳисаттва йўлига кириш

Hermitage hall 342 - 03
Маñжуśрī ҳайкали, Cанди Жаго (14-аср), Ява, Индонезия

Давид Дреwес сўзларига кўра, „Маҳаяна сутралари бир овоздан йўлнинг бошланишини Будда бўлиш ниятининг биринчи пайдо бўлиши (пратҳамаcиттотпāда) ёки бодҳичиттанинг илк уйғониши билан боғлайди. Бу одатда Будда башоратидан анча олдин, бир неча йиллар ва калпалардан ҳам аввал юз беради ва бодҳисаттва атамаси шу босқичдан қўлланила бошлайди.“[3] Масалан, Ўн босқич сутраси (Дасабҳūмика Сūтра) бодҳичиттанинг юзага келишини бодҳисаттва фаолиятининг биринчи қадамидир, деб тушунтиради[48]. Демак, бодҳичиттанинг пайдо бўлиши, барча мавжудотлар манфаати учун уйғонишга қаратилган раҳмдил онг – бодҳисаттва йўлининг марказий ва аниқловчи унсури ҳисобланади[49].

Бодҳисаттва йўлининг яна бир асосий элементи бу бодҳисаттванинг праṇидҳāнаси тушунчасидир. Бу сўз қарор, ният, қасам, дуо, тилак, орзу ва қатъий интилиш маъноларини билдиради[50]. Бу умумий тушунча – чин юракдан орзу қилиш ёки тантанали ният – бодҳичитта билан чамбарчас боғлиқ (ва бодҳичиттанинг ҳам сабаби, ҳам натижаси ҳисобланади) ва охир-оқибат, бодҳисаттвалар маълум бир шаклланган „бодҳисаттва қасамёди“ни қабул қилиш ғоясига айланади[51].

Бошқа сутраларда эса янада узунроқ ва мураккаброқ қасамлар рўйхати ҳам мавжуд, масалан, Ўн босқич сутрасида келтирилган ўн қасам бунга мисол бўла олади[52].

Шунингдек Маҳаяна манбаларида, Будданинг бодҳисаттвага келажакда Будда бўлиш башоратини (вйāкараṇа) беришининг аҳамияти ҳам алоҳида таъкидланади. Бу бодҳисаттва йўлидаги муҳим босқичлардан бири сифатида кўрилади[53].

Кейинчалик Маҳаяна буддистлари бодҳичиттанинг юзага келишига ёрдам берувчи махсус маросимлар ва бағишлов амалларини ҳам ривожлантиришган. Буларнинг ичига ишонч, сиғиниш, дуо, тавба каби турли бошланғич сифатларни шакллантиришга хизмат қиладиган амаллар киради[48]. Бу амаллар, бодҳичиттага тайёргарлик вазифасини ўтайдиган бир турдаги дастлабки амалиёт сифатида қаралади ва улар „етти қисмли сиғиниш“ (саптāṅгавидҳи, саптāṅгапūжā ёки саптавидҳā ануттарапūжā) сифатида машҳур бўлган[54]

Маҳāйāна бодҳисаттвалари

Ksitigarbha Statue Mural Vietnam
Кṣитигарбҳа ҳайкали, орқа фонида унинг пок юрти ва ҳамроҳ бодҳисаттвалар тасвирланган. Ҳо Чи Минҳ шаҳридаги будда ибодатхонасидан, Ветнам

Будда издошлари (айниқса Маҳāйāна тарафдорлари) бир неча бодҳисаттваларни – масалан, Маитрея, Маñжуśрī ва Авалокитеśварани – ниҳоятда маънавий етук мавжудотлар (ўнинчи бҳуми босқичига етганлар) деб улуғлайдилар. Улар беқиёс муяссар кучга эга деб ҳисобланадилар. Леwис Ланcастернинг ёзишича, бу „осмоний“ ёки „самовий“ бодҳисаттвалар „ёки Будданинг зоҳирлари“ „ёки буюк мўжизавий ўзгаришлар орқали кўплаб жасадларни тирилтириш қувватига эга мавжудотлар“ деб қаралади[55].

Бу бодҳисаттваларга эътиқод қилиш диний одати, эҳтимол, илк бор Шимолий Ҳиндистонда шаклланган бўлиб, улар асосан Гандҳара ва Кашмир санъатида тасвирланган. Осиё санъатида улар одатда шаҳзода ёки малика каби, қироллик либослари ва тақинчоқлари билан тасвирланади (зеро, улар „Дҳарма шаҳзодалари“ деб ҳисобланадилар)[9].

Буддавийлик санъатида бодҳисаттва одатда гўзал, сокин ифодали ва нозик ҳолатда тасвирланади. Бу Сиддҳартҳа Гаутаманинг бодҳисаттва давридаги тасвирларига мос келади. Дунё бўйлаб буддавий санъатидаги бодҳисаттвалар тасвири улар ифодаловчи юксак фазилатларни – меҳр (метта), раҳм-шафқат (каруṇā), хушнудлик (мудитā) ва хотиржамлик (упекхā) кабиларни ўзида акс эттиришга ҳаракат қилади[4].

Бу каби бодҳисаттваларни мадҳ этувчи ва уларнинг мўжизавий ҳаракатларини ҳикоя қилувчи адабиётлар Осиёда ҳануз машҳурдир. Шундай асарлардан бири – Лу Као (459–532) томонидан ёзилган Гуаншийиннинг тезкор муносабат билдиришининг намоён бўлиши ҳақидаги ёзувлар тўплами (Море Реcордс оф Куан-шиҳ-йинъс Респонсиве Манифестатионс) бўлиб, Хитойда жуда катта таъсирга эга бўлган[56].

Тибет буддизмида эса Маṇи Камбум шунга ўхшаш машҳур матндир (бу махфий равишда ошкор қилинган матн – терма ҳисобланади). У Ченрезиг (яъни Авалокитеśвара, Тибетнинг муқаддас ҳомийси ҳисобланган бодҳисаттва) ва унинг Тибетдаги мўжизавий фаолиятига бағишланган[57][58].

Аёл бодҳисаттвалар

『妙法蓮華経』「提婆達多品第十二」の内-“Devadatta,” Chapter 12 of the Lotus Sutra MET DT5210
12-аср Япония тасвири: Лотус сутрасидан нага маликаси Буддага марварид тақдим этмоқда
騎龍弁財天-Benzaiten (Goddess of Music and Good Fortune) Seated on a White Dragon MET DP135895
Оқ аждаҳо устида ўтирган Бензаитен тасвири. Баъзи япон манбаларида бу образ Лотус сутрасидаги нага маликаси билан боғланади[59].

Пражñāпāрамитā-девī – донишмандлик мукаммаллигининг аёл тимсоли бўлиб, Пражñāпāрамитā сутраларида муҳим образ сифатида намоён бўлади. У Ҳинд буддист санъатида кенг тасвирланган.

Гуанйин (японча: Каннон) – Авалокитеśваранинг аёл шаклидаги тимсоли бўлиб, Шарқий Осиё буддизмида энг кўп эъзозланадиган бодҳисаттвалардан биридир. У одатда меҳрибон она сифатида тасвирланади[60]. Гуанйиннинг бошқа машҳур шакллари орасида Cундī, Cинтāмаṇиcакра, Ҳаягрива, Ўн бир бошли минг қўлли Гуанйин ва Жанубий денгизлар Гуанйини каби кўринишлар мавжуд.

Айниқса Авалокитеśвара каби бодҳисаттваларнинг жинсий идентификацияси билан боғлиқ турли кўринишлари бу мавзуда муҳокамаларга сабаб бўлган. Чан оқимининг устозларидан бири Шенг Еннинг таъкидлашича, Авалокитеśвара (хитойча: Гуанйин) каби маҳāсаттвалар жинс жиҳатдан бетараф (хитойча: 中性; пинйин: „зҳōнгхìнг“) бўлиб, бу уларнинг турли даражадаги эркак ва аёл шаклларда намоён бўлишини тушунтиради[61].

Тибет буддизмида Тара ёки Жецун Дöлма (рже бцун сгрол ма) энг муҳим аёл бодҳисаттва ҳисобланади[62].

Кўплаб Маҳāйāна сутраларида аёл бодҳисаттвалар асосий образ сифатида кўринади ва уларнинг ҳаёти, таълимотлари ҳамда келажакдаги Буддалик мақоми муҳокама қилинади. Бунга қуйидаги сутралар мисол бўлади: Вималаśраддҳā қизнинг саволлари (Тоҳоку Кангюр – Тоҳ 84), Вималадаттāнинг саволлари (Тоҳ 77), Śрīмāлāдевīнинг шер оҳанги (Тоҳ 92), Локадҳаранинг сўрови (Тоҳ 174), Аśокадаттā башорат сутраси (Тоҳ 76), Вималапрабҳāнинг саволлари (Тоҳ 168), Кṣэмаватīнинг башорати сутраси (Тоҳ 192), Сумати қизнинг саволлари (Тоҳ 74), Гаṅготтаранинг саволлари (Тоҳ 75), Бир кампирнинг саволлари (Тоҳ 171), Маñжуśрīнинг мўжизавий ўйини (Тоҳ 96), ва Cандроттарā қизнинг башорати сутраси (Тоҳ 191)[63].

Машҳур вакиллари

Вақт ўтиши билан кўплаб тарихий буддист шахслар ҳам ўзларининг фазилатлари туфайли бодҳисаттва сифатида эътироф этила бошланган ва уларга бағишлов амалиёти йўлга қўйилган. Масалан, ҳинд фалсафаси мадҳямака мактабининг асосчиси Нагаржуна атрофида кенг қамровли бир ҳагиография (муқаддас шахс ҳаёти ҳақида ёзилган асарлар) ривожланган. Тибет буддизми издошлари Далайламалар ва Кармапаларни Ченрезиг – Раҳм-шафқат бодҳисаттвасининг зоҳир бўлиш шакли деб ҳисоблашади. Япониядаги турли буддист мактаблари эса ўз асосчилари – масалан, Кукаи ва Ничиренни бодҳисаттва сифатида кўришади. Хитой буддизмида ҳам бир қанча тарихий шахслар бодҳисаттва сифатида тилга олинган[64].

Бундан ташқари, турли Ҳинд худолари ҳам Маҳаяна буддист манбаларида бодҳисаттва сифатида қаралади. Масалан, Кāраṇḍавйūҳасūтрада Вишну, Шива, Браҳма ва Сарасвати бодҳисаттва сифатида таърифланади ва уларнинг барчаси Авалокитешваранинг зоҳир бўлиш шакллари эканлиги айтилади[65]. Сарасвати (хитойча: Биàнcáитиāн, 辯才天; японча: Бензаитен) ва Шива (хитойча: Дàзìзàитиāн, 大自在天; японча: Даикокутен) каби худолар ҳали ҳам Шарқий Осиё буддизмида бодҳисаттва девалар ва дҳармапалалар (Дҳарма ҳимоячилари) сифатида эъзозланади[66].

Галерея


Изоҳлар

  1. ↑ Инглизча: /ˌбоʊдиːˈсʌтвə/ БОҲ-деэ-СУТ-вə; санскритча: बोधिसत्त्व бодҳисаттва; बोधिसत्त; бодҳисатта; шунингдек бодҳисатва, бодхисатва деб ҳам ёзилади

Манбалар

  1. ↑ Скиллинг, Петер (2021). Қуэстионинг тҳе Буддҳа: А Селеcтион оф Тwентй-Фиве Сутрас, Интродуcтион, Симон анд Счустер.
  2. ↑ Силк, Жонатҳан А. (2025). Бодҳисаттва: Буддҳист Идеал. Британниcа.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 Дреwес, Давид, Маҳāйāна Сūтрас анд Опенинг оф тҳе Бодҳисаттва Патҳ (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-03-05 санасида архивланган), Папер пресентед ат тҳе ХВИИИ тҳе ИАБС Cонгресс, Торонто 2017, Упдатед 2019.
  4. ↑ 4,0 4,1 Фланаган, Оwен. Тҳе Бодҳисаттва'с Браин: Буддҳисм Натурализед (эн). МИТ Пресс, 2011-08-12 — 107-бет. ИСБН 978-0-262-29723-3. 
  5. ↑ Пе, Мичаэл (1978). Скиллфул Меанс – А cонcепт ин Маҳаяна Буддҳисм. Лондон: Гералд Дуcкwортҳ & Cо. Лтд. ИСБН 0-7156-1266-2.
  6. ↑ Wиллиамс 2008, сс. 50–51.
  7. ↑ 7,0 7,1 Самуэлс 1997.
  8. ↑ 8,0 8,1 Скорупски, Тадеусз. Тҳе Ҳисториcал Спеcтрум оф тҳе Бодҳисаттва Идеал. Тҳе Миддле Wай. Жоурнал оф тҳе Буддҳист Соcиэтй. Аугуст 2000. Вол. 75, Но.2, 95–106.
  9. ↑ 9,0 9,1 Wиллиамс 2008, сс. 220–221.
  10. ↑ Скиллинг, Петер (2021). Қуэстионинг тҳе Буддҳа: А Селеcтион оф Тwентй-Фиве Сутрас, Кириш қисми, Симон анд Счустер.
  11. ↑ Силк, Жонатҳан А. (2025). Бодхисаттва: Буддистик идеал. Британниcа.
  12. ↑ "Тҳе cроссроадс оф Асиа", эдитед бй Элизабетҳ Эррингтон анд Жоэ Cрибб, Тҳе анcиэнт Индиа анд Иран Труст, 1992, ИСБН 0-9518399-1-8, пп. 189–190
  13. ↑ Башам 1981, с. 19.
  14. ↑ „СуттаCентрал“. СуттаCентрал.
  15. ↑ Нянатусита 2013, сс. 166–167.
  16. ↑ Нянатусита 2013, сс. 171–172.
  17. ↑ Нянатусита 2013, с. 181.
  18. ↑ Нянатусита 2013, с. 179.
  19. ↑ Нянатусита 2013, сс. 186–189.
  20. ↑ Нянатусита 2013, сс. 192–193.
  21. ↑ Бодҳи 2013; Нянатусита 2013, с. 11.
  22. ↑ Нянатусита 2013, с. 111.
  23. ↑ Башам 1981, с. 22.
  24. ↑ Жан 1981, сс. 127–132.
  25. ↑ Башам 1981, с. 28.
  26. ↑ Башам 1981, с. 25.
  27. ↑ Даял 1970, с. 10; Нянатусита 2013, с. 82.
  28. ↑ Даял 1970, с. 10.
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 Нянатусита 2013, с. 82.
  30. ↑ Wалсер, Жосепҳ (2005), Нāгāржуна ин Cонтехт: Маҳāйāна Буддҳисм анд Эарлй Индиан Cултуре, п. 53, Cолумбиа Унив Пр, ИСБН 978-0-231-13164-3
  31. ↑ 31,0 31,1 Нянатусита 2013, сс. 81, 94.
  32. ↑ Баруаҳ, Бибҳути (2008). Буддҳист Сеcц анд Сеcтарианисм. п. 52
  33. ↑ Даял 1970, с. 31.
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 Дреwес, Давид. Тҳе Проблем оф Беcоминг а Бодҳисаттва анд тҳе Эмергенcе оф Маҳаяна. Ҳисторй оф Религионс, волуме 61, нумбер 2, Новембер 2021. Тҳе Университй оф Чиcаго. дои:10.1086/716425
  35. ↑ 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 35,5 Шанта Ратнаяка, "Тҳе Бодҳисаттва Идеал оф тҳе Тҳеравåда, Жоурнал оф тҳе Интернатионал Ассоcиатион оф Буддҳист Студиэс, 1985, 85–110.
  36. ↑ Cросбй, Кате (2013), Тҳеравада Буддҳисм: Cонтинуитй, Диверситй, анд Идентитй, бет. 34–35. Wилей-Блаcкwелл.
  37. ↑ Ҳоиберг, Дале Ҳ., эд. (2010). „Абҳаягири“. Энcйcлопæдиа Британниcа. И: А–ак Баес (15-нашр). Чиcаго, Иллиноис: Энcйcлопæдиа Британниcа Инc. п. 30. ИСБН 978-1-59339-837-8.
  38. ↑ Ҳолт, Жоҳн. Буддҳа ин тҳе Cроwн : Авалокитесвара ин тҳе Буддҳист Традитионс оф Сри Ланка. 1991. п. 59
  39. ↑ Ҳолт, Жоҳн. Буддҳа ин тҳе Cроwн : Авалокитесвара ин тҳе Буддҳист Традитионс оф Сри Ланка. 1991. пп. 59–60
  40. ↑ Wиллиамс, Паул. Маҳāйāна Буддҳисм: Тҳе Доcтринал Фоундатионс. Тайлор & Франcис, 1989, п. 328.
  41. ↑ Раҳула, Wалпола. „Бодҳисаттва Идеал ин Буддҳисм (Гемс оф Буддҳист Wисдомдан)“. Буддҳист Миссионарй Соcиэтй, 1996.
  42. ↑ Ҳолт, Жоҳн. Буддҳа ин тҳе Cроwн : Авалокитесвара ин тҳе Буддҳист Традитионс оф Сри Ланка. 1991. п. 60
  43. ↑ Самуэлс 2013.
  44. ↑ Наттиэр, Жан (2003), А феw гоод мен: тҳе Бодҳисаттва патҳ аccординг то тҳе Инқуирй оф Угра: 174-бет
  45. ↑ Даял 1970, с. 11.
  46. ↑ Нянатусита 2013, с. 84.
  47. ↑ Даял 1970, с. 14.
  48. ↑ 48,0 48,1 Даял 1970, с. 50.
  49. ↑ Даял 1970, сс. 60–61; Wиллиамс 2008, с. 195.
  50. ↑ Даял 1970, с. 64.
  51. ↑ Даял 1970, с. 65.
  52. ↑ Даял 1970, сс. 65–66.
  53. ↑ Даял 1970, с. 67.
  54. ↑ Даял 1970, с. 54.
  55. ↑ Ланcастер 1981, с. 154.
  56. ↑ Жан 1981, сс. 138–139.
  57. ↑ Маттҳеw Капстеин, Ремаркс он тҳе Маṇи бКаъ-'бум анд тҳе Cулт оф Āвалокитеśвара ин Тибет, ин Тибетан Буддҳисм: Реасон анд Ревелатион, Стевен Д. Гоодман ва Роналд М. Давидсон таҳрири остида, СУНЙ, 1992
  58. ↑ „Маṇи Камбум“. cоллаб.иц.виргиниа.эду. 2022-йил 23-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  59. ↑ Фауре, Бернард (2015). Тҳе Флуид Пантҳеон: Годс оф Медиэвал Жапан, Волуме 1, бет 301. Университй оф Ҳаwаии Пресс.
  60. ↑ Wиллиамс 2008, сс. 221–225.
  61. ↑ Шенг Ен „圣严法师《观世音菩萨的性别》“. 佛弟子文库. Қаралди: 2019-йил 30-август.
  62. ↑ Беер, Степҳан (2013). Магиc анд Ритуал ин Тибет: Тҳе Cулт оф Тара, бет 13. Мотилал Банарсидасс.
  63. ↑ „Тҳе Инқуирй оф Локадҳара, Интродуcтион“ (эн). 84000 Транслатинг Тҳе Wордс оф Тҳе Буддҳа. 2022-йил 1-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 1-январ.
  64. ↑ Ланcастер 1981, с. 157.
  65. ↑ Студҳолме, Алехандер (2002). Тҳе Оригинс оф Ом Манипадме Ҳум: А Студй оф тҳе Карандавюҳа Сутра. Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс. б. 39–40.
  66. ↑ Ҳодоус, Леwис; Соотҳилл, Wиллиам Эдwард. А диcтионарй оф Чинесе Буддҳист термс: wитҳ Санскрит анд Энглиш эқуиваленц анд а Санскрит-Пали индех. Лондон: РоутледгеCурзон, 2004. ИСБН 0-203-64186-8. ОCЛC 275253538. 

Адабиётлар

Ҳаволалар