Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Yusuf Izzeddin

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Yusuf Izzeddin
Shahzoda

Shahzoda Yusuf Izeddin Vindzorda, 1911-yil
Usmoniylar imperiyasining valiahdi
Lavozim muddati 1909-yil 27-aprel – 1916-yil fevral
Oʻtmishdoshi Mehmed V
Davomchisi Mehmed VI
Sulton Mehmed V
Tugʻilishi 1857-yil 29-sentabr
Dolmabahçe saroyi, Istanbul, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti 1-fevral 1916-yil(1916-02-01)
(58 yoshda)
Zincirlikuyu villasi, Zincirlikuyu, Şişli, Istanbul, Usmoniylar imperiyasi
Dafn etilgan joy
Mahmud II maqbarasi, Çemberlitaş, Fotih, Istanbul
Turmush oʻrtogʻi
  • Ceşmiahu xonim
    (turm. 1879; vaf. 1912)
  • Cavidan xonim (turm. 1885)
  • Nazikeda xonim (turm. 1886)
  • Tazende xonim (turm. 1892)
  • Ebruniyoz xonim
  • Leman xonim (turm. 1904)
Farzandlari
Toʻliq nomi
turkcha: Şehzade Yusuf Izzeddin
usmonli turkcha: شهزادہ یوسف عزالدین‎‎
Uy Usmoniylar sulolasi
Otasi Abdulaziz
Onasi Dürrinev Kadın
Dini Islom, sunniylik
Shahzoda Yusuf Izzeddin
Harbiy faoliyati
Fuqaroligi  Usmoniylar imperiyasi
Qoʻshin turlari  Turkiya armiyasi

Shahzoda Yusuf Izzeddin afandi (usmonli turkcha: شهزادہ یوسف عزالدین‎‎; turkcha: Yusuf İzzettin Efendi; 1857-yil 11-oktyabrda tugʻilgan — 1916-yil 1-fevralda vafot etgan) — Usmoniylar imperiyasi shahzodasi, sulton Abdulaziz va uning birinchi rafiqasi Dürrinev Kadınning toʻngʻich oʻgʻli.

Ilk hayoti va taʼlimi

Shahzoda Yusuf Izzeddin 1857-yil 29-sentabrda Dolmabahçe saroyida tugʻilgan. Otasi Abdulaziz u tugʻilgan paytda hali shahzoda boʻlgan. Onasi Dürrinev Kadın[1] shahzoda Mahmud Dziapş-lpa[2] va malika Halime Çikotuaning[3] toʻngʻich qizi edi. Uning oʻzidan besh yosh kichik Fotima Soliha Sulton ismli tugʻishgan singlisi va toʻqqiz yosh kichik Shahzoda Mehmed Salim ismli tugʻishgan ukasi boʻlgan[1]. Oʻsha davrda Usmoniylar shahzodalariga taxtga chiqishdan avval farzand koʻrish taqiqlangan edi. Shu sababli Izzeddin Eyüpda joylashgan Makka mullosi Qodirbey villasida yashirincha tarbiyalangan[4]. Otasi 1861-yilda taxtga chiqquniga qadar uning tugʻilgani sir saqlangan[5].

Izzeddin dastlabki taʼlimini Dolmabahçe saroyida Shahzodalar maktabida olgan. Unga ustozlari Miralay Sulaymon bey, Umar afandi, Tophona muftiyi Umar Lutfi afandi, Gʻozi Ahmad Muxtor posho va Gurji Sharif afandi boʻlgan. Shahzoda fransuz tilini sultonning bosh tabibi Marko posho hamda Sakizli Ohannes poshoning kuyovi Şarldan oʻrgangan[4].

Izzeddin 1870-yil 20-iyunda sunnat qilingan[6]. Izzeddin bilan birga sulton Abdulmajid I ning oʻgʻillari Shahzoda Salim Sulaymon va Shahzoda Mehmed Vohididdin, valiahd shahzoda Murodning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Salohiddin, Izzeddinning ukasi Shahzoda Mahmud Jaloliddin va Abdulmajidning qizi Munira Sultonning oʻgʻli Sultonzoda Aloiddin bey ham sunnat qilingan[7].

Harbiy faoliyati va jamoat hayoti

Shahzoda Yusuf Izzeddin 1873-yilda 16 yoshida

1861-yil noyabrda Izzeddin hali 4 yoshda boʻlgan chogʻida armiya tarkibiga yozilgan va tez orada lavozimi ham oshirilgan[8]. 1862-yil 2-sentyabrda otasi bilan Izmitga, 1863-yil 3-aprelda esa Misrga sayohatga borgan[9]. 1866-yilda 9 yoshida u Usmoniylar armiyasida podpolkovnik etib tayinlangan[8][10]. 1866-yil oktyabr oyida Hohenzollern shahzodasi Karl Anton Istanbulga tashrif buyurganida Pangatlidagi parad chogʻida Izeddin oʻzining bolalarcha ovozi bilan batalyonga buyruqlar bergan. Oʻsha yili Tophonada uning nomi bilan ataluvchi favvora qurdirilgan[11].

1867-yil 3-sentabrda Izeddin 10 yoshida polkovnik unvonini oldi[10] va otasi uni Yevropa mamlakatlari poytaxtlariga qilgan safarlarida birga olib bordi[11]. 1868-yil 15-iyulda u imperiyaning Birinchi armiyasi tarkibidagi sof piyoda polki brigadiri unvoniga koʻtarildi[10]. 1868-yilda Izzeddin Napoleon III va imperatritsa Evgeniya bilan koʻrishdi. 1869-yilda esa ular Istanbulga tashrif buyurganida Uels shahzodasi Eduard (boʻlajak Eduard VII) va Uels malikasi Aleksandra Datskaya bilan uchrashdi[12][13]. 1870-yil 30-mayda Izzeddin Birinchi hamda Ikkinchi armiya tarkibidagi sof piyoda polklarining brigadiri unvonini oldi[10].

1871-yil 3-noyabrda 14 yoshida Izzeddin general-leytenant unvoni bilan Birinchi armiya shtab boshligʻi etib tayinlandi[10]. Oradan koʻp oʻtmay 1872-yil 18-aprelda[10] Birinchi armiya qoʻmondoni etib tayinlandi[10][11]. 1874-yilda 17 yoshida u otasi bilan birga bosh vazir, shayx ul-islom va vazirlardan keyin imperiya maktabi, tibbiyot va harbiy maktablar bitiruvchilarini taqdirlash marosimlarida koʻrinish berdi. U, shuningdek, Izzeddin bitiruvchilarga tabrik nutqini soʻzladi[14].

Vorislik masalasi

Sulton Abdulaziz taxtga chiqqach, shahzoda Murod taxt vorisiga aylandi. Biroq Abdulaziz vorislik qoidalarini oʻzgartirib, ularni oʻzining sevimli oʻgʻli Izzeddin foydasiga hal etishni oʻylay boshladi. Shu maqsadda u turli saroy va siyosiy elita guruhlarining qoʻllab-quvvatloviga erishishga harakat qildi[11].

1867-yilda Yevropaga tashrifi chogʻida protokol qoidalariga zid ravishda Abdulaziz Izzeddinning Parij va Londondagi qabulini rasmiy voris shahzoda Muraddan oldin tashkil qilgani haqida mish-mishlar tarqaldi[11].

1867-yilda haftalik „Ayine-i Vatan“ („Vatan oynasi“) jurnalida Izzeddinning suratlari chiqishi bilan yangi targʻibot strategiyasi qoʻllandi. Muharrir Mehmed Orif hamkorlik evaziga katta grant olgani haqida gap-soʻzlar tarqaldi. Suratlarning birida Izzeddin harbiy libosda tasvirlangan edi. U oʻsmirlik yillarining koʻp qismini kazarmalarda oʻtkazdi, koʻplab yuqori martabali harbiylar va yuqori darajadagi amaldorlarga esa ushbu holatni qoʻllab-quvvatlagani uchun sovgʻalar taqdim etildi[11].

1871-yil sentyabr oyida konservativ Mahmud Nedim posho bosh vazir etib tayinlangach, sulton Abdulazizning rejalarini qoʻllab-quvvatladi. 1872-yilning ilk oylarida sulton Abdulaziz shayx ul-islomning ogʻzaki roziligini olgani va keyinchalik otadan oʻgʻilga oʻtuvchi vorislikni qoʻllab-quvvatlovchi fatvo chiqarilishi mumkinligi haqida mish-mishlar tarqatila boshlandi[11]. Saroy ahli bu gaplarni rad etgan, Mahmud Nedim posho bunday oʻzgarish kun tartibida yoʻqligini aytgan boʻlsa-da, baribir protokolda Izzeddinning nomi koʻproq eʼtirof etilardi. Italiya qiroli Vittorio Emanuele II yuborgan orden rasmiy vorisga berilishi lozim boʻlsa-da, Izzeddinga topshirildi[14].

1874-yilda Istanbulda fransuz tilida nashr etiladigan haftalik „L’Orient Illustre“ning birinchi sahifasida uning portreti va tarjimai holi chop etildi. Shu vaqtgacha mazkur jurnal faqat hukmron sultonning portretini chop etib kelgan edi[14].

Sulton Abdulaziz oʻz rejalarini yanada qonuniylashtirish maqsadida 1866-yilda Misrdagi Muhammad Ali sulolasida primogenitura yaʼni taxtning toʻngʻich oʻgʻilga oʻtishi tizimini joriy etishni siyosiy jihatdan qoʻllab-quvvatladi. 1866-yilda Ismoil posho foydasiga vorislik tartibini oʻzgartirishni maʼqullagan holda Abdulaziz oʻz oʻgʻli Izzeddin uchun ham shunga oʻxshash ijobiy fikr muhitini shakllantirishga urinayotgan edi. Diqqatga sazovor jihati shundaki, oʻsha paytda gazetalar Xedivga tegishli katta va hashamatli kema Izzeddin uchun ham qurilishi rejalashtirilmoqda edi, bu esa uni boʻlajak hukmdor sifatida koʻrsatishning ramziy harakati boʻlgan[15].

Sulton Abdulhamid hukmronligi

Shahzoda Yusuf Izzeddin 1908-yilda

Izzeddinning otasi sulton Abdulaziz 1876-yil 30-mayda vazirlari tomonidan taxtdan agʻdarildi va uning jiyani Murod Usmoniylar imperiyasi sultoniga aylandi[16]. Ertasi kuni Abdulaziz Feriye saroyiga koʻchirildi[17]. 1876-yil 4-iyunda[18] Abdulaziz sirli tarzda vafot etdi[19]. Izzeddinning oʻgay singlisi Emine Sultonning ota-onasi ham 1876-yil yozida Emine hali 2 yoshga ham toʻlmagan paytda vafot etgani bois Izzeddin uni oʻz uyida tarbiyaladi. Shuningdek, u oʻgay uka-singillari Esma Sulton va Shahzoda Mehmed Sayfiddinni hamda ularning onasi Gevheri Kadınni oʻz uyiga qabul qildi[20].

Bor-yoʻgʻi 3 oy hukmronlik qilgach, sulton Murod 1876-yil 30-avgustda taxtdan agʻdarildi[21]. Uning oʻrniga oʻgay ukasi sulton Abdulhamid II taxtga chiqdi. Shundan soʻng Murod va uning oilasi Çırağan saroyida qamoqda saqlandi[22]. Abdulhamid Izzeddindan shubhalanar va shu sababli uning dala hovlisi roʻparasida politsiya boʻlimini qurdirgan edi[23]. 1906-yilda ayrim manbalar Izzeddin Ali Shomil posho bilan birga sultonni taxtdan agʻdarishni rejalashtirganini daʼvo qilgan[24].

Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi (ITQ) imperiyada aksilinqlobiy unsurlar kuchli boʻlgani sababli parlamentarizm va konstitutsionizmni muhim deb bildi. Bundan tashqari, ITQ Usmoniylar sulolasiga ham ancha hurmat bilan qarar, uning siyosati monarxiyaga qarshi boʻlmagan va mamlakatda respublika boshqaruvini oʻrnatishni istamasdi. Bunga sabab Usmoniylar sulolasi imperiyani bir butun ushlab turgani edi. Abdulhamid vorislik tizimini oʻzgartirib, taxtni oʻz oʻgʻillariga qoldirmoqchi ekani haqidagi mish-mishlar tarqalgach, ITQ bunga keskin qarshi chiqdi. ITQ amaldagi urf-odatlarni saqlab qolish uchun Usmoniy shahzodalarining, ayniqsa, Izzeddin hamda taxt vorisi shahzoda Mehmed Rashodning (boʻlajak sulton Mehmed V) qoʻllab-quvvatloviga erishishni istadi va oxir-oqibat bunga muvaffaq boʻldi[25].

Valiahd shahzoda

Shahzoda Yusuf Izzeddin valiahd shahzoda sifatida

1909-yil 27-aprelda amakivachchasi sulton Mehmed V taxtga chiqqach, Izzeddin taxt vorisiga aylandi[26]. 1910-yilga kelib u imperiya armiyasida feldmarshal boʻlib xizmat qilayotgan edi[27]. 1910-yilda shahzoda Usmoniylar sulolasi nomidan Londonda Eduard VII ning dafn marosimida qatnashdi. 1911-yilda u Eugénie de Montijo (Napoleon III ning bevasi) bilan uchrashdi. Eugénie de Montijo kutilmaganda Usmoniylar imperiyasiga tashrif buyurgan edi. Shuningdek, Eugénie bundan avvalroq[28] 1868-yilda Istanbulga kelganida ham Izzeddin u bilan tanishgan[29].

Shahzoda Izzeddin siyosiy jihatdan ham koʻp narsadan xabardor va faol edi. Uning ITQga qarshi ekani maʼlum boʻlib, sulton Mehmedning hukumatning urush strategiyasini qoʻllab-quvvatlashiga nisbatan dushmanona munosabatda edi. Biroq ITQ valiahd bilan ITQga qarshi siyosatchilar oʻrtasidagi aloqalarni yaqindan kuzatib borgani hamda ularning qarshiliklarining jamoatchilikka taʼsirini nazorat qila olgani sababli bu holat jiddiy tahdid darajasiga yetmagan. Shu bois aynan sulton Mehmed ITQ bilan hamkorlik qilib, valiahd shahzodaning siyosatga aralashuvining oldini olishga harakat qilgan[30].

1912-yil 14-mayda Izzeddin Istanbuldagi Abadiy ozodlik tepaligida sulton Mehmed hukmronligining 3 yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan marosimda qatnashdi[31]. Ikkinchi Bolqon urushi davomida Edirne shahrining bolgarlardan qaytarib olingani munosabati bilan Izzeddin 1913-yil iyulida shaharga tashrif buyurdi. 1915-yil iyulida u Gelibolu kampaniyasi paytida Usmoniylar qoʻshinlarini ziyorat qildi. Mish-mishlarga koʻra, uning Geliboluga tashrifi ITQ bilan Izzeddin oʻrtasidagi ziddiyatni ochiq koʻrsatib bergan. Izzeddin Anvar poshoni minglab Usmoniylar askarlarining hayotini behuda qurbon qilgani uchun koyigan[32]. 1915-yil oktyabrida Izzeddin va sulton Mehmed Suriya hokimi Hulusi beyning toʻsqinligiga qaramay, suriyalik adabiyot arboblarini huzuriga qabul qilgan[33].

Izzeddin va shahzoda Vahididdin (boʻlajak sulton Mehmed VI) oʻrtasida raqobat bor edi. Ular bir-biriga muloyim, ammo ayni damda sovuqlik bilan munosabatda boʻlar, hatto davlat marosimlari uchun ham bir aravada ketishdan bosh tortishardi. Ayniqsa, Vahididdin oʻzini ikkinchi taxt vorisi sifatida tan olishlarini talab qilardi[34]. 1916-yilda Vohididdin sulton Mehmedni Izzeddindan keyin uni ikkinchi taxt vorisi etib tayinlashga koʻndirdi. Shahzoda Vahididdin agarda Izzeddin sulton boʻlsa, uning ITQ bilan birga oʻzlariga maʼqul vorisni tayinlab qoʻyishidan qoʻrqardi[35].

Shaxsiy hayoti

Shahzoda Izzeddinning Çamlıca, Zincirlikuyu va Nishontoshida villalari boʻlgan. U qish oylarini Çamlıcada, yoz oylarni esa Zincirlikuyuda oʻtkazardi. Çamlıcadagi villa unga ota tomondan bobosi Mahmud II ning ayollaridan biri Tiryal xonim tomonidan berilgan. Tiryal xonim Abdulazizni oʻz oʻgʻlidek, Izzeddinni esa oʻz nevarasidek koʻrgan. 1909-yilda Izzeddin valiahd shahzoda boʻlgach, unga Dolmabahçe saroyidagi valiahd shahzoda xonalari ajratildi[36].

Izzeddin 6 marta uylangan va 4 farzand koʻrgan[37]. Uning birinchi xotini Çeşmiahu xonim boʻlgan[38]. Çeşmiahu xonim 1854–1856-yillar oraligʻida tugʻilgan[39] boʻlib, ubixlar qabilasidan boʻlgan cherkas ayol edi[38]. Çeşmiahuning onasi Mestare xonim boʻlgan[40][41]. Izzedin va Çeşmiahu 1879-yilda turmush qurgan. Oradan 4 yil oʻtib, 1883-yilda ularning oʻgʻli shahzoda Mehmed Bahouddin tugʻilgan[42]. Çeşmiahu 1912-yil noyabrda falajlik oqibatida vafot etgan[39] va Pertevniyal Sulton maqbarasiga dafn qilingan[38].

Izzeddinning ikkinchi togʻavachchasi Cavidan xonim edi[43][44]. U 1870-yil 12-yanvarda Istanbulning Horhor mavzesida otasiga tegishli saroyda tugʻilgan[39]. Uning asl ismi Esma Sureyya boʻlgan[43]. Cavidanning otasi shahzoda Umar Izzat posho Achba[43][45] shahzoda Ahmad bey Achba (1856-yilda vafot etgan) va malika Eşba xonimning (1860-yilda vafot etgan)[46] oʻgʻli boʻlgan. Onasi malika Oysha Kemalifer xonim Dziapş-lpa (1838–1901) esa shahzoda Mahmud bey Dziapş-lpa[43] va malika Halime Çikotuaning qizi edi[3]. Juftlik 1885-yil 20-mayda Beshiktosh saroyida turmush qurgan[39]. Cavidan xattotlik bilan shugʻullangan[43]. Izzeddin 1916-yilda vafot etgach, u Çamlıcadagi villada yashashda davom etgan. 1924-yilda Usmoniylar oilasi surgun qilingach, Cavidan Horhordagi otasiga tegishli saroyga joylashgan va 1933-yil 21-sentyabrda oʻsha yerda vafot etgan[47].

Shahzodaning uchinchi xotini Nazikeda xonim boʻlgan[44]. U 1872-yil 30-mayda Abxaziyaning Suxumi shahrida tugʻilgan[47]. Uning asl ismi Aliye boʻlib[47], u Halil bey Aredbaning qizi boʻlgan[48][49]. Nazikedaning Rumeysa xonim[50] va Pokiza xonim ismli ikki singlisi bor edi. U sulton Mehmed VI ning rafiqasi Emine Nazikeda Kadınning amakivachchasi boʻlgan[51]. 1876-yilda[50] u kichikligida Istanbulga olib kelinib, imperiya haramiga topshirilgan. Soʻng Jamila Sultonning Kandillidagi saroyiga yuborilgan va Usmoniylar saroyi urf-odatlariga koʻra unga Nazikeda deb ism qoʻyilgan. Shundan keyin u Izzeddinning haramiga yuborilgan[52]. Juftlik 1886-yil 6-iyulda Beshiktosh saroyida turmush qurgan[47]. Izzeddin 1916-yilda vafot etgach, Nazikeda Zincirlikuyudagi villaga koʻchib oʻtgan. 1925-yilda u Misrga borham va oʻsha yerda oʻgay qizlari Shukriya Sulton va Mehrishoh Sulton bilan yashay boshlagan. 1928-yilda Turkiyaga qaytib, Sivas shahridagi Kadirköy hududiga joylashgan[53]. 1934-yilda „Familiya toʻgʻrisidagi qonun“ga muvofiq Nazikeda Avcı familiyasini olgan[47]. 1930-yillarning oxirida meros masalalari sabab u Iskandariyaga borgan va 1940-yillarning boshida Turkiyaga qaytib kelgan[53]. Nazikeda xonim 1945-yil 18-martda Sivas shahrining Kadirköy hududida vafot etgan va shu yerda dafn qilingan[47].

Uning toʻrtinchi xotini Tazende xonim boʻlgan[44]. U 1875-yil 10-oktabrda Abxaziyaning Potida shahrida tugʻilgan. Uning asl ismi Faika boʻlib[53], kelib chiqishi abxaz[38] yoki cherkas edi[54]. Ular 1892-yil 14-oktabrda Beshiktosh saroyida turmush qurdi[53]. Tazende xonim Izzeddinning eng sevimli xotini boʻlgan[54]. Izzeddin 1916-yilda vafot etgach, Tazende Nishontoshidagi villaga joylashdi[54]. U Seza ismli qizni farzandlikka olgan[54]. 1924-yilda Usmoniylar oilasi surgun qilingach, Tazende Ortaköydagi Çevirmeci koʻchasida joylashgan uyda yashay boshlagan[54]. 1934-yilda „Familiya toʻgʻrisidagi qonun“ga muvofiq u Yücesan familiyasini olgan[53]. Tazende xonim 1950-yil 16-iyunda vafot etgan va Yahyo afandi qabristoniga dafn qilingan[53].

Izzeddinning beshinchi xotini Ebruniyoz xonim boʻlgan[4]. Uning kelib chiqishi abxazlardan edi[38]. Izzeddin 1916-yilda vafot etgach, u Çamlıcadagi villada yashashda davom etgan. 1924-yilda Usmoniylar oilasi surgun qilingach, u qiyin ahvolga tushib qolgan. Soʻng Fotihda uy sotib olgan, biroq ahvoli ogʻirlashgach, Horhorda Cavidan xonim bilan yashash uchun uning uyiga borgan[55].

Shahzodaning oltinchi xotini Leman xonim edi[44][56]. U 1888-yil 6-iyunda Gruziyaning Batumi shahrida tugʻilgan[56][57]. Uning kelib chiqishi cherkas boʻlgan[38]. Juftlik 1902-yil 4-fevralda Çamlıca villasida turmush qurgan[56]. Oradan 4 yil oʻtib, 1906-yilda ularning qizi Hadicha Shukriya Sulton dunyoga kelgan[58]. Undan keyin 1908-yilda Shahzoda Mehmed Nizomiddin[59] va 1916-yilda Mehribon Mehrishoh Sulton tugʻilgan[60]. Izzeddin vafot etgan paytda Leman xonim uchinchi farzandiga bir necha oylik homilador boʻlgan. U sulton Mehmed V dan marhum shahzodaning merosini taqsimlab berishni soʻragan va 4 oy davomida Dolmabahçe saroyida mehmon sifatida yashagan[61]. Soʻngra Beshiktosh saroyiga koʻchib, oʻsha yerda farzandini dunyoga keltirgan. Keyinchalik esa marhum eri Izzeddinning Çamlıcadagi villasiga joylashgan[62]. 1934-yilda „Familiya toʻgʻrisidagi qonun“ga muvofiq Leman xonim Ünlüsoy familiyasini olgan[56]. U 1953-yil 3-avgustda vafot etgan va Salomi afandi qabristoniga dafn qilingan[56][57].

Yusuf Izzeddin valiahd shahzoda boʻlganida Cavidan xonim[47], Nazikeda xonim[53], Tazende xonim[55] va Ebruniyoz xonimga[55] „Saxovat“ ordenining birinchi darajasi berilgan[47].

Oʻz joniga qasd qilishi

Shahzoda Yusuf Izzeddin vorislik maqomidan kelib chiqqan bosimdan aziyat chekkan va umrining soʻnggi yillarini qandaydir paranoyada, taxt vorisligi safidan chetlatilishidan qoʻrqib yashagan. U vorislikdan chetlatilishdan qoʻrqardi. Yusuf Izzeddin hammadan, hatto sulton Mehmed V dan ham uning taxt vorisligi safidan chetlatilmasligi haqida Alloh nomi bilan qasam ichishini talab qilgan. Sulton oʻzining rahmdil tabiati tufayli unga hali ham voris ekanini tasdiqlab, oʻz qoʻli bilan xat yozib yoʻllagan. Biroq bunday kafolatlarning taʼsiri faqat vaqtinchalik boʻlgan. Bir necha soatdan keyin uning shubhalari yana qaytgan. Nihoyat, u 1916-yil 1-fevralda Istanbulning Zincirlikuyu hududidagi villasida[63] oʻz joniga qasd qilgan[26]. Vafotidan keyin bobosi sulton Mahmud II maqbarasiga dafn etilgan[64].

Feʼl-atvori

Shahzoda Izeddin konservativ va taqvodor shaxs sifatida tasvirlangan, shuningdek, magʻrur va kibrli odam sifatida ham tanilgan[23]. Holid Ziyo Ushoqligilning soʻzlariga koʻra, uning yuzi va butun tanasida asabiy titroq sezilib turgan[65]. Izzeddin bezovtalik va depressiyadan aziyat chekkan. Bir xizmatkorining eslashicha, u zaharlanib qolishdan qoʻrqib, koʻpincha ichimlik ichishni ham rad etgan[66]. Shahzoda kasal boʻlib qolishdan ham paranoyak darajada qoʻrqar, uning shaxsiy shifokorlari va yordamchilari uning doimiy xavotirlari va shubhalari bilan ishlashda qiyinchiliklarga duch kelishgan[67].

Unvon va mukofotlari

Usmoniylar imperiyasi mukofotlari
Xalqaro mukofotlari
  • Qojar sulolasi: Nishoni Aqdas mukofoti, 1873-yil sentyabr[71][72]
  •  Monako: Avliyo Charles ordenining Buyuk xoch ritsari, 1874-yil 15-may[71]
  • Serbiya qirolligi: Karađorđe yulduzi ordeni, 1911-yil 9-iyun[73]
  • Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligi: Qirollik Viktoriya ordenining faxriy Buyuk xoch ritsari, 1911-yil 19-iyun[74]
  • Ruminiya qirolligi: Carol I ordeni, 1-daraja, 1911-yil 27-avgust[75]
  • Prussiya: Prussiya Qora Burgut ordeni, 1911-yil 2-sentyabr[76]
Nomdoshlar
  • Izzeddin qalʼasi — 1872-yilda Krit Usmoniylar imperiyasi tarkibida boʻlgan paytda barpo etilgan qal’a, Shahzoda Yusuf Izzeddin nomi bilan atalgan.

Harbiy tayinlovlar

  • Usmoniylar armiyasi podpolkovnigi, 1866-yil[10]
  • Usmoniylar armiyasi polkovnigi, 1867-yil 3-sentyabr[10]
  • Birinchi imperiya armiyasidagi sof piyoda polki brigadiri, 1868-yil 15-iyul[10]
  • Imperiyaning Birinchi va Ikkinchi armiyasi sof piyoda polklari brigadiri, 1870-yil 30-may[10]
  • General-leytenant sifatida Birinchi armiya shtab boshligʻi, 1871-yil 3-noyabr[10]
  • General-leytenant sifatida Birinchi armiya qoʻmondoni, 1872-yil 18-aprel[10]
  • Usmoniylar armiyasi feldmarshali, tax.1910-yil[27]

Farzandlari

Ismi Tavalludi Vafoti Izohlar
Çeşmiahu xonim bilan nikohidan (1879-yilda turmush qurgan)
Shahzoda Mehmed Bahouddin 1883-yil fevral[58] 1883-yil 8-noyabr[58] Goʻdakligida vafot etgan va Pertevniyal Sulton maqbarasiga dafn qilingan[58].
Leman xonim bilan nikohidan (1904-yil 4-fevralda turmush qurgan)
Hadicha Shukriya Sulton 1906-yil 24-fevral[58] 1972-yil 1-aprel[59] 3 marta turmush qurgan, farzandsiz.
Shahzoda Mehmed Nizomiddin 1908-yil 18-dekabr[59][77] 1933-yil 19-mart[59] Turmush qurmagan, surgunda Shveysariyaning Locarno shahrida vafot etgan va Qohirada dafn qilingan. Soʻngra 1967-yil 16-avgustda sulton Mahmud II maqbarasiga qayta dafn etilgan[59].
Mehribon Mehrishoh Sulton 1916-yil 30-avgust[60] 1987-yil 25-yanvar[60] Otasining vafotidan keyin tugʻilgan, 2 marta turmush qurgan, farzandsiz.

Adabiyotda

  • T. Bayram Karasu qalamiga mansub „Of God and Madness: A Historical Novel“ (2007) tarixiy romanida Izzeddin obrazi ikkinchi darajali qahramon sifatida tasvirlangan[78].
  • Oysha Osmanoğluning „The Gilded Cage on the Bosphorus“ (2020) tarixiy romanida Izzeddin obrazi keltirilgan[79].

Nasabi

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 15-bet. 
  2. ↑ Açba 2004, s. 22.
  3. ↑ 3,0 3,1 Tuna 2007, s. 23.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 „TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) Kütüphanesi“ (tr). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) Kütüphanesi (1910-yil 21-mart). 2021-yil 4-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-yanvar.
  5. ↑ Brookes 2010, ss. 4, 291.
  6. ↑ Havacılık tarihinde Türkler: En eski çağlardan 1. Dünya Savaşına kadar. Hava Kuvvetleri Basım ve Neşriyat Müd., 1971 — 66-bet. 
  7. ↑ Yıldırım, Tahsin. Veliahd Yusuf İzzettin Efendi Öldürüldü mü? İntihar mı etti?. Çatı Yayıncılık, 2006 — 47-bet. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Korkmaz, Mehmet (2019-12-30). "Denizin Saraylıları: Bahriye'de Osmanlı Şehzadeleri" (tr). Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi 1 (1): 42–65. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hed/issue/51324/667780. 
  9. ↑ Ünlü 2019, ss. 73–74.
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 Alp 2018, s. 78.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 Zachs & Weismann 2005, s. 41.
  12. ↑ Russel, Sir William Howard. A Diary in the East During the Tour of the Prince and Princess of Wales, Volume 1. G. Routledge, 1869 — 492-bet. 
  13. ↑ Grey, Maria Georgina Shirreff. Journal of a Visit to Egypt, Constantinople, the Crimea, Greece, &c:In the Suite of the Prince and Princess of Wales. Harper, 1870 — 165–166-bet. 
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Zachs & Weismann 2005, s. 42.
  15. ↑ Zachs & Weismann 2005, s. 43.
  16. ↑ Zürcher, Erik J.. Turkey: A Modern History, Revised Edition. I.B.Tauris, 15 October 2004 — 73-bet. ISBN 978-1-850-43399-6. 
  17. ↑ Shaw, Stanford J.; Shaw, Ezel Kural. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808-1975, Volume 11. Cambridge University Press, 1976 — 164-bet. ISBN 978-0-521-29166-8. 
  18. ↑ Davison, Roderic H.. Reform in the Ottoman Empire, 1856-1876. Princeton University Press, 8 December 2015 — 341-bet. ISBN 978-1-400-87876-5. 
  19. ↑ Brookes 2010, s. 43.
  20. ↑ Brookes 2010, s. 280.
  21. ↑ Williams, Augustus Warner; Gabriel, Mgrditch Simbad. Bleeding Armedia: Its History and Horrors Under the Curse of Islam. Publishers union, 1896 — 214-bet. 
  22. ↑ Brookes 2010, s. 13.
  23. ↑ 23,0 23,1 Şerifoğlu, Ömer Faruk. Abdülmecid Efendi, Ottoman prince and painter. YKY, 2004 — 32, 61-bet. ISBN 978-9-750-80883-8. 
  24. ↑ Henning, B.. Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes, Bamberger Orientstudien. University of Bamberg Press, 2018 — 278–279-bet. ISBN 978-3-86309-551-2. 
  25. ↑ Glencross & Rowbotham 2018, ss. 128–129.
  26. ↑ 26,0 26,1 Brookes 2010, s. 291.
  27. ↑ 27,0 27,1 Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmanîyye, 1326 Sene-i Maliye, 64. Sene. Selanik Matbaası, 1910 — 48–49-bet. 
  28. ↑ Brookes 2020, s. 126.
  29. ↑ Freely, John. Inside the Seraglio: private lives of the sultans in Istanbul. Penguin, July 1, 2001 — 273-bet. 
  30. ↑ Glencross & Rowbotham 2018, s. 143.
  31. ↑ Brookes 2020, s. 67.
  32. ↑ Glencross & Rowbotham 2018, s. 146.
  33. ↑ Çiçek, M.T.. Syria in World War I: Politics, economy, and society, SOAS/Routledge Studies on the Middle East. Taylor & Francis, 2015 — 68–69-bet. ISBN 978-1-317-37125-0. 
  34. ↑ Kedourie, Sylvia. Turkey: Identity, Democracy, Politics. Taylor & Francis, 1998 — 17-bet. ISBN 978-0-714-64447-9. 
  35. ↑ Criss, N.B.. Istanbul Under Allied Occupation, 1918-1923, Armenian Research Center collection. Brill, 1999 — 42-bet. ISBN 978-90-04-11259-9. 
  36. ↑ Ünlü 2019, s. 328.
  37. ↑ Ünlü 2019, ss. 13–14.
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 38,4 38,5 Ünlü 2019, s. 14.
  39. ↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 Ünlü 2019, s. 15.
  40. ↑ „İstanbul Türbeler Müze Müdürlüğü“ (tr). Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü - T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Qaraldi: 2022-yil 4-yanvar.
  41. ↑ „İstanbul Tüm Tarihi Yapıları“ (tr). GorselSanatlar.org. Qaraldi: 2022-yil 4-yanvar.
  42. ↑ Ünlü 2019, ss. 14–15.
  43. ↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 Ünlü 2019, s. 16.
  44. ↑ 44,0 44,1 44,2 44,3 Açba 2004, s. 81.
  45. ↑ Tuna 2007, s. 29.
  46. ↑ Açba 2004, s. 21.
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 47,5 47,6 47,7 Ünlü 2019, s. 17.
  48. ↑ Açba 2004, s. 82 n. 7.
  49. ↑ Aredba & Açba 2009, ss. 70, 120.
  50. ↑ 50,0 50,1 Aredba & Açba 2009, s. 4.
  51. ↑ Aredba & Açba 2009, s. 78.
  52. ↑ Ünlü 2019, ss. 17–18.
  53. ↑ 53,0 53,1 53,2 53,3 53,4 53,5 53,6 Ünlü 2019, s. 18.
  54. ↑ 54,0 54,1 54,2 54,3 54,4 Ünlü 2019, s. 19.
  55. ↑ 55,0 55,1 55,2 Ünlü 2019, s. 20.
  56. ↑ 56,0 56,1 56,2 56,3 56,4 Ünlü 2019, s. 21.
  57. ↑ 57,0 57,1 Brookes 2010, s. 283.
  58. ↑ 58,0 58,1 58,2 58,3 58,4 Ünlü 2019, s. 23.
  59. ↑ 59,0 59,1 59,2 59,3 59,4 Ünlü 2019, s. 24.
  60. ↑ 60,0 60,1 60,2 Ünlü 2019, s. 25.
  61. ↑ Brookes 2010, s. 229.
  62. ↑ Ünlü 2019, s. 22.
  63. ↑ Zachs & Weismann 2005, s. 53 n. 66.
  64. ↑ Öztuncay, Bahattin. Hatıra-i uhuvvet: portre fotoğrafların cazibesi, 1846-1950. Aygaz, 2005 — 100-bet. 
  65. ↑ Brookes 2020, s. 62.
  66. ↑ Gingeras, Ryan. The Last Days of the Ottoman Empire. Great Britain: Penguin Random House, 2022 — 90-bet. ISBN 978-0-241-44432-0. 
  67. ↑ „YÛSUF İZZEDDİN EFENDİ“ (tr). TDV İslâm Ansiklopedisi. Qaraldi: 2026-yil 4-may.
  68. ↑ 68,0 68,1 68,2 68,3 68,4 Yılmaz Öztuna. Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Yayınevi, 1978 — 164-bet. 
  69. ↑ Ünlü 2019, s. 144.
  70. ↑ 70,0 70,1 70,2 70,3 70,4 70,5 Ünlü 2019, s. 147.
  71. ↑ 71,0 71,1 Ünlü 2019, s. 146.
  72. ↑ Uğur Ünal. Sultan Abdülaziz devri Osmanlı kara ordusu: 1861-1876. Genelkurmay Basımevi, 2008 — 156-bet. ISBN 978-975-409-502-9. 
  73. ↑ Alp 2018, s. 224.
  74. ↑ Alp 2018, s. 243.
  75. ↑ Alp 2018, ss. 253–254.
  76. ↑ Alp 2018, s. 257.
  77. ↑ Reşad, Ekrem; Osman, Ferid. Musavver nevsâl-i Osmanî, 1911 — 61-bet. 
  78. ↑ Karasu, T. Byram. Of God and Madness: A Historical Novel. Rowman & Littlefield, 2007 — 23-bet. ISBN 978-0-742-55975-2. 
  79. ↑ Osmanoğlu, Ayşe. The Gilded Cage on the Bosphorus: The Ottomans: The Story of a Family. Ayşe Osmanoğlu, May 30, 2020. ISBN 978-1-9163614-1-6. 

Adabiyotlar

  • Açba, Leyla. Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları. L & M, 2004. ISBN 978-9-756-49131-7. 
  • Alp, Ruhat. Osmanlı Devleti'nde Veliahtlık Kurumu (1908–1922) (tr). Hacettepe University Institute of Social Sciences, 2018. 
  • Aredba, Rumeysa; Açba, Edadil. Sultan Vahdeddin'in San Remo Günleri. Timaş Yayınları, 2009. ISBN 978-9-752-63955-3. 
  • Brookes, Douglas Scott. The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem. University of Texas Press, 2010. ISBN 978-0-292-78335-5. 
  • Brookes, Douglas S.. On the Sultan's Service: Halid Ziya Uşaklıgil's Memoir of the Ottoman Palace, 1909–1912. Indiana University Press, February 4, 2020. ISBN 978-0-253-04553-9. 
  • Glencross, Matthew; Rowbotham, Judith. Monarchies and the Great War. Springer, 2018. ISBN 978-3-319-89515-4. 
  • Tuna, Mahinur. İlk Türk kadın ressam: Mihri Rasim (Müşfik) Açba : 1886 İstanbul-1954 New-York. As Yayın, 2007. ISBN 978-9-750-17250-2. 
  • Ünlü, Hasan (2019). Veliahd Yusuf İzzeddin Efendi (1857-1916) (Thesis). Mimar Sinan Fine Art University Institute of Social Sciences.
  • Zachs, Weismann; Weismann, Itzchak. Ottoman Reform and Muslim Regeneration. I.B.Tauris, 24 March 2005. ISBN 978-1-850-43757-4. 

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Yusuf_Izzeddin&oldid=774349" dan olindi