Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Mehmed Salim

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Mehmed Salim
Fayl:Mehmet selim efendi.jpg
Tantanali libosdagi Shehzoda Mehmed Salimning portreti
Tugʻilishi 1870-yil 11-yanvar
Dolmabahçe saroyi, Istanbul, Usmoniylar davlati
Vafoti 5-may 1937-yil(1937-05-05)
(67 yoshda)
Juniya, Buyuk Livan
Dafn etilgan joy
Sulaymoniya takyasi qabristoni, Damashq, Suriya
Turmush oʻrtogʻi
  • Iryale xonim
    (turm. 1886; vaf. 1904)
  • Parvin xonim (Sana mavjud emas)
  • Eflakyar xonim
  • Nilufar xonim
    (turm. 1905; ajr. 1924)
  • Durruyekta xonim
  • Diliston xonim
    (turm. 1918)
  • Gulnoz xonim
    (Sana mavjud emasunknown)
  • Mevhibe xonim
Farzandlari
Sulola Usmoniylar
Otasi Abdulhamid II
Onasi Bedrifelek Xotun
Dini Sunniy islom
Shahzoda Mehmed Salim
Harbiy faoliyati
Fuqaroligi  Usmoniylar imperiyasi
Qoʻshin turlari  Turkiya armiyasi
Unvoni Roʻyxatga qarang

Shehzoda Mehmed Salim Afandi (usmonli turkcha: شہزادہ محمد سلیم‎‎; 1870-yil 11-yanvarda tugʻilgan – 1937-yil 5-mayda vafot etgan) – Usmoniylar shahzodasi, Usmoniylar davlati sultoni Abdulhamid II va Bedrifelek Xotunning toʻngʻich oʻgʻli.

Yoshligi

Shehzoda Mehmed Salim 1870-yil 11-yanvarda Dolmabahçe saroyida tugʻilgan. Otasi Abdulhamid II sulton Abdulmajid I va Tirimüjgan Kadınning oʻgʻli boʻlgan. Onasi Bedrifelek Xotun[1][2] shahzoda Kerzedj Mehmed beyning qizi edi[3]. Shahzoda Mehmed Abdulhamidning ikkinchi farzandi va toʻngʻich oʻgʻli, Bedrifelekning esa toʻngʻich farzandi edi. Uning 2 yosh kichik Zekiye Sulton ismli singlisi va 8 yosh kichik Shahzoda Ahmad Nuri ismli ukasi boʻlgan[1].

Sulton Abdulhamid 1877-yil 7-aprelda Yıldız saroyiga koʻchib oʻtgach[4], 1877-yilda Salim va boshqa sulola aʼzolari ham shu saroyga joylashdi[5]. Shahzodaning sunnat toʻyi 1883-yil 17-dekabrda oʻtkazilib, u bilan birga Mehmed V ning toʻngʻich oʻgʻli Shahzoda Mehmed Ziyoyiddin, Abdulmajid I ning nabirasi Shahzoda Ibrohim Tavfiq va Abdulazizning oʻgʻillari Abdulmajid II, Shahzoda Mehmed Shevket va Shehzoda Mehmed Seyfiddin ham sunnat qilindilar[6]. Shahzoda Salimni Halil bey afandi sunnat qilgan[7].

Sulton Abdulhamid va Shahzoda Mehmed Salimning oʻrtasidagi munosabatlar beqaror boʻlib, ular bir-birini yoqtirmas va tez-tez keskin tortishuvga borishar edi. Bu Abdulhamidning Bedrifelek va uning boshqa farzandlari bilan munosabatlariga ham salbiy taʼsir koʻrsatgan, chunki u Salimni koʻrmaslik uchun boshqa farzandlarining xonalariga bormaslikka harakat qilgan.

Shahzoda dastlabki taʼlimini Yıldız saroyidagi Shahzodalar maktabida oʻgay ukasi Shahzoda Mehmed Abdulqodir va sulton Abdulazizning oʻgʻli Abdulmajid bilan birga oldi[8]. Uning ustozı Baha afandi boʻlgan. Ahmad Mazharuddin unga fors tilini, Mehmed Nuri esa fransuz tilini oʻrgatdi[9]. Shahzodalar maktabini tugatgach, Shahzoda Salim Usmoniylar harbiy kollejiga oʻqishga kirdi. U Usmoniylar imperiyasi armiyasining piyoda polki brigadiri unvoniga boʻlgan[10], keyinchalik esa general unvoniga koʻtarilgan[11]. Shuningdek, Shahzoda Salim Yıldız saroyi hududida joylashgan villaga egalik qilgan[12].

Shaxsiy hayoti

Shahzoda Salimning birinchi xotini Iryale xonim edi. U 1870-yilda Suxumida tugʻilgan[13]. Iryalening asl ismi Daryal Marshania boʻlib, shahzoda Ali Hasan Marshania va malika Fotma Horecan Aredbaning qizi edi. Uning katta opasi Nazikeda Kadın sulton Mehmed VI ga turmushga chiqqan. Iryale 1882-yilda Yıldız saroyiga xizmatga olingan[14] va 1886-yilda Salimga turmushga chiqqan[15]. Shundan soʻng 1887-yilda Shahzoda Mehmedni, 1888-yilda Emine Nemika Sultonni dunyoga keltirgan. Iryale xonim 1904-yilda vafot etgan[13] va Yahyo Afandi qabristoniga dafn qilingan[16].

Salimning ikkinchi xotini Parvin xonim boʻlgan. U Livanning Juniya shahrida vafot etgan[13]. Uchinchi xotini Eflakyar xonim edi[13][17]. U Batumida tugʻilgan[18], otasining ismi Gʻoziy Muhammad bey edi[19]. Eflakyar xonim havaskor rassom edi[20]. U ham Livanning Juniya shahrida vafot etgan[13]. Shahzoda Salimning toʻrtinchi xotini Nilufar xonim boʻlib[13], uning kelib chiqishi abxazlardan edi[18]. Ular 1905-yilda turmush qurishgan[15], ularning nikohidan 1906-yilda Shehzoda Mehmed Abdulkarim dunyoga kelgan. Biroq ular 1924-yilda ajrashgan va Nilufar xonim boshqa bir erkakka turmushga chiqqan[13]. Nilufar xonim 1957-yilda vafot etgan va Yahyo Afandi qabristoniga dafn qilingan[16].

Saliming yana boshqa xotinlaridan biri Dürrüyekta xonim boʻlib[17][21][22], u Karzeg oilasidan chiqqan cherkes ayol edi[18]. Dürrüyekta xonim ilgari Usmoniylar haramida xazinador boʻlib xizmat qilgan. Vafotidan keyin Tripolida dafn etilgan[21]. Shahzodaning Leman Diliston xonim ismli xotini ham boʻlib[23], Sivasda tugʻilgan. Otasining ismi – Usmon bey. Selim va Leman Diliston xonim 1918-yilda turmush qurgan. Leman xonim 1951-yil 1-fevralda Livanning Bayrut shahrida vafot etgan[24]. Shahzoda Salimning, shuningdek, cherkes millatiga mansub Gulnoz xonim[18] va Mevhibe xonim ismli xotinlari ham bor edi[17].

Abdulhamidning taxtdan agʻdarilishi va keyingi hayoti

1909-yil 27-aprelda Abdulhamid II taxtdan agʻdarildi va Salonikiga surgunga yuborildi[25]. Shahzoda Salim esa Istanbulda qoldi. Dastlab Mehmed Salim Usmoniylar taxti vorisi sifatida tanlandi, ammo buning uchun taxt vorisligi toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartirish kiritish talab etilar edi. Shu bois siyosiy sabablar bilan birga u Abdulhamid II ning oʻgay ukasi Mehmed V ning soyasida qolib ketdi[26]. Abdulhamidning butun oilasi Yıldız saroyidan haydab chiqarildi, ularning koʻpchiligining hatto yashash joyi ham yoʻq edi. Salim va uning ukasi Shehzoda Ahmad dastlab Zekiya Sultonning saroyiga joylashishdi[27], soʻngra Salimga Serendjebeyda saroy berildi[2]. Turk yozuvchisi Holid Ziyo Ushoqligilning yozishicha, 1909-yilda sulton Mehmed V taxtga chiqqach, Selim bilan uchrashgan, oʻsha paytda Salimning boʻyi past, tarang va yoshiga nisbatan qarib qolgan edi. Uning yuzi va butun tanasini qamrab oladigan asabiy titroq boʻlib, shu xususiyati bilan Shehzoda Yusuf Izzeddinga oʻxshash edi[28].

1912-yilda Saloniki Yunoniston qoʻliga oʻtgach, Abdulhamid Istanbulga qaytdi va Beylerbeyi saroyiga joylashdi[29]. 1918-yil fevralida sulton Mehmed akasi Abdulhamidning yashashi uchun hech qanday umid qolmaganini bilgach, Salimga xabar yuborgan va otasining oʻlim yoqasida ekanini, shu sababli darhol yetib kelishini aytgan. Biroq Salim va ukasi Shahzoda Ahmad yetib kelgach, Abdulhamid ularga biroz kutishni buyurgan[30]. Otasi Salimni ichkariga chaqirayotgan paytda jon taslim qilgan. Na Salim, na boshqa shahzodalar va malikalar uning soʻnggi nafasiga guvoh boʻlgan. Abdulhamidning huzurida uning ikki sevimli xotini Müşfika Kadın va Soliha Naciye Kadın boʻlgan[31].

1918-yil iyulda Mehmedning vafotidan soʻng[32], uning ukasi sulton Mehmed VI taxtga oʻtirdi va Salim yana bir bor taxt vorisiga aylandi. 1919-yilda sulton Mehmedni taxtdan chetlashtirish yoki oʻldirish, uning oʻrniga aynan Salimni taxtga oʻtqazish rejasi borligi haqida mish-mishlar tarqalgan[33][34].

Surgundagi hayoti

Usmoniylar imperiyasi qulatilib, 1924-yil mart oyida sulolaning oila aʼzolari surgun qilingach, Salim va uning oilasi dastlab fransuzlar boshqaruvida boʻlgan Damashq shahriga joylashdi[35]. Keyinchalik esa Livanning Juniya shahriga koʻchib ketishdi[1][2]. Salim yoz fasllarini, odatda, Aleyda oʻtkazardi[11]. 1925-yil 14-yanvarda u turk yahudiy advokati Sami Günzbergga ishonchnoma berib, unga otasi Abdulhamid tomonidan qoldirilgan, Turkiya hududida hamda boshqa yerlarda joylashgan binolar, yerlar, konlar va imtiyozlarni talonchilar qoʻlidan qaytarib olish vakolatini berdi[36].

1920-yillarning oʻrtalariga kelib, Otaturk rejimini agʻdarish, Usmoniylar xalifaligini hokimiyatga qaytarish gʻoyasi boʻyicha turklar va kurdlar orasida hanuz tarafdorlar bor edi. Oʻsha paytda ular boʻlajak xalifa sifatida Salimni tanlagan edilar. 1925-yilda shayx Saʼd qoʻzgʻolonini qoʻllab-quvvatlovchilar tomonidan Salim xalifa deb eʼlon qilindi va Diyorbakirda joylashgan Bosh masjiddagi juma xutbasi uning nomiga oʻqildi[37]. Fransiya qoʻzgʻolonning Suriyaga qadar yoyilishining oldini oldi, chunki Salim Suriyada ancha mashhur edi. Ammo shahzodaning bu voqeaga hech qanday aloqasi boʻlmagan. U Suriya xalqining chuqur hurmatiga sazovor boʻlib, odamlar uni Sulton Salim deb atashgan va u istiqomat qilgan uy Kasrul-malik (Hukmdor uyi) deb atalgan[11]. Salimning mablagʻi tugab qolganida, uyning egasi boʻlgan arman shaxs undan yillar davomida ijara olmasdan yashashiga ruxsat bergan[38].

1930-yilda sulton Abdulhamid avlodidan boʻlgan shahzodalar tashabbus koʻrsatib, Britaniyaning BP (British Petroleum) kompaniyasiga murojaat qildilar. Abdulhamid nomida roʻyxatdan oʻtkazilgan Mosul quduqlaridan olinadigan neftdan ulush talab qilib, sultonga tegishli boʻlgan Falastindagi ayrim yerlar ustidan mulk huquqini qaytarib olish uchun ketma-ket sud ishlarini ochdilar. Bu tashabbusga Salim boshchilik qildi. Biroq Abdulmajid II ham shunga oʻxshash aloqalarni oʻrnatgan edi va yakunda bu ikki tomonlama harakat ularning oʻzaro kelishmovchiligiga olib keldi[39]. Sobiq Fransiya prezidenti Alexandre Millerand Salimga musodara qilingan mulklarini qaytarib olish uchun sudda vakillik qilgan[40].

1934-yilda Selimning merosxoʻrlari Yafodagi yer sudiga murojaat qilib, yangi yer reyestrini tuzatish toʻgʻrisida sud qarori chiqarilishini soʻragan. Ularning daʼvosiga koʻra, bahsli yerga boʻlgan huquqlari reyestrda qayd etilmay qolgan. Merosxoʻrlar dalil sifatida mulkning 1908-yilgacha rasmiylashtirilgan, otalari nomiga berilgan eski mulk hujjatini taqdim etgan. Oʻsha paytda Salimning oʻzi Suriyada istiqomat qilgan[41].

Vafoti

Mehmed Salim 1937-yil 5-mayda 67 yoshida Juniyada vafot etgan va Suriyaning Damashq shahridagi Sulaymaniyya takiyasi qabristoniga dafn qilingan[1][2].

Mukofotlari

Usmoniylar tomonidan berilgan mukofotlar
Xalqaro mukofotlari

Harbiy lavozimlari

Harbiy unvonlari va armiyadagi lavozimlari

Farzandlari

Ismi Tugʻilgan yili Vafot etgan yili Izohlar
Iryale xonimdan (1886-yilda uylangan; 1870–1904)
Shahzoda Mehmed 1887 1890[45] Yıldız saroyida tugʻilgan va oʻsha yerda vafot etgan, Yahyo Afandi qabristoniga dafn qilingan[45]
Emine Nemika Sulton 1888-yil 9-mart 1969-yil 6-sentyabr Bir marta turmushga chiqqan, 2 oʻgʻil hamda 2 qiz koʻrgan
Nilufar xonimdan (1905-yilda uylangan; 1957-yilda vafot etgan)
Shahzoda Mehmed Abdulkarim 1906-yil 26-iyun 1935-yil 3-avgust Bir marta uylangan va 2 oʻgʻil koʻrgan

Nasabnomasi

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 23-bet. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Yılmaz Öztuna. II. Abdülhamîd: zamânı ve şahsiyeti. Kubbealti Publishing, 2008 — 230–232-bet. ISBN 978-97564-446-27. 
  3. ↑ Akyıldız, Ali (2018-03-15). Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi. p. 697. https://openaccess.29mayis.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12723/1833. 
  4. ↑ NewSpot, Volumes 13-24. General Directorate of Press and Information, 1999. 
  5. ↑ Oriental Gardens: An Illustrated History. Chronicle Books, 1992 — 21-bet. ISBN 978-0-811-80132-4. 
  6. ↑ Uçan 2019, s. 25.
  7. ↑ Uçan 2019, s. 25 n. 57.
  8. ↑ Uçan 2019, s. 33.
  9. ↑ Kırpık, Cevdet (2007). "Şehzade Eğitimini Çağdaşlaştırma Teşebbüsleri". Belleten 71 (261): 575–612. doi:10.37879/belleten.2007.575. https://dergipark.org.tr/en/pub/ttkbelleten/issue/57429/814707#article_cite. 
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmanîyye, 1333-1334 Sene-i Maliye, 68. Sene. Hilal Matbaası, 1918 — 64–65-bet. 
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Ekinci, Ekrem Buğra „Uygurların Tahtında Talihsiz Bir Osmanlı Şehzâdesi“. www.erkembugraekinci.com (2019-yil 1-fevral). Qaraldi: 2020-yil 3-noyabr.
  12. ↑ Uğurtol, Drahşan; Uğuryol, Mehmet (2017-07-30). "Yıldız Sarayı Şehzade Köşkleri Bahçesi'nin Özellikleri Ve Korunmuştur Durumu" (tr). Art-Sanat Dergisi (8): 261–289. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuarts/issue/47866/604388. Qaraldi: 2022-01-19. Shahzoda Mehmed Salim]]
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Osmanoğlu 2000, s. 265.
  14. ↑ Aredba, Rumeysa; Açba, Edadil. Sultan Vahdeddin'in San Remo Günleri. Timaş Yayınları, 2009 — 33-bet. ISBN 978-9-752-63955-3. 
  15. ↑ 15,0 15,1 Bey, Mehmet Süreyya. Osmanlı devletinde kim kimdi, Volume 1. Küğ Yayını, 1969 — 108-bet. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Ekinci, Ekrem Buğra. Sultan Abdülhamid'in Son Zevcesi. Timaş Tarih, March 31, 2017 — 92-bet. ISBN 978-6-050-82503-9. 
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Kark & Frantzman 2010, s. 141 n. 70.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Kirpik, Cevdet (2011). "Şehzade Evliliklerinde Değişim" (tr). OTAM (26): 165–192. https://avesis.erciyes.edu.tr/yayin/5026f280-8103-424e-ae49-04eb5f152a83/sehzade-evliliklerinde-degisim. 
  19. ↑ Açba, Leyla. Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları. L & M, 2004 — 79-bet. ISBN 978-9-756-49131-7. 
  20. ↑ Bal, Ali Asker. Mihri Müşfik and Hale Asaf; Bohemia Art Lives Whose Worths are Unpaid, 2015 — 383-bet. 
  21. ↑ 21,0 21,1 Osmanoğlu 2000, s. 119.
  22. ↑ Murat Bardakçı. Şahbaba: Osmanoğulları'nın son hükümdarı VI. Mehmed Vahideddin'in hayatı, hatıraları, ve özel mektupları. Pan Yayıncılık, 1998 — 409, 668 n. 41-bet. ISBN 978-975-7652-75-5. 
  23. ↑ Sönmez, Cahide Sınmaz. Sürgünden Vatana: Osmanlı Hanedanının Geri Dönen İlk Üyeleri (1924-1951), 2014 — 114-bet. 
  24. ↑ Adra, Jamil. La saga des héritiers d'Abdulhamid. Revue de la presse occidentale, 1920-2000, 2020 — 182–183-bet. 
  25. ↑ Hall, Richard C.. War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia. ABC-CLIO, October 9, 2014 — 1–2-bet. ISBN 978-1-610-69031-7. 
  26. ↑ Osmanoğlu 2000, ss. 157–158.
  27. ↑ „Sultan Hamid'in Açlıktan Ölen Şehzâdesi: Ahmed Nuri Efendi“. www.erkembugraekinci.com (2019-yil 10-iyun). Qaraldi: 2020-yil 5-noyabr.
  28. ↑ Brookes, Douglas S.. On the Sultan's Service: Halid Ziya Uşaklıgil's Memoir of the Ottoman Palace, 1909–1912. Indiana University Press, 4 February 2020 — 62-bet. ISBN 978-0-253-04553-9. 
  29. ↑ Parry, Milman; Lord, Albert B.. Serbocroatian heroic songs, Volume 1. Harvard University Press, 1979 — 371-bet. 
  30. ↑ Yanatma 2007, ss. 54–55.
  31. ↑ Yanatma 2007, s. 56.
  32. ↑ Tucker, Spencer C.. World War I: The Definitive Encyclopedia and Document Collection [5 volumes]: The Definitive Encyclopedia and Document Collection. ABC-CLIO, October 28, 2014 — 1071-bet. ISBN 978-1-851-09965-8. 
  33. ↑ Near East, Volume 16, 1919 — 486-bet. 
  34. ↑ Great Britain and the East ..., Volume 16, 1919 — 486-bet. 
  35. ↑ Ekinci, Ekrem Buğra „New heir to the former Ottoman throne witnesses horrors of Syrian civil war in Damascus“ (2017-yil 10-yanvar). Qaraldi: 2022-yil 30-yanvar.
  36. ↑ Kark & Frantzman 2010, s. 138.
  37. ↑ Henning, Barbara. Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes. University of Bamberg Press, April 3, 2018 — 423-bet. ISBN 978-3-863-09551-2. 
  38. ↑ Ekinci, Ekrem Buğra „LÜBNAN'DA SON OSMANLILAR“ (tr). ekrembugraekinci.com (2020-yil 16-noyabr). Qaraldi: 2021-yil 6-fevral.
  39. ↑ Bardakçı, Murat. Neslishah: The Last Ottoman Princess. Oxford University Press, 2017 — 139-bet. ISBN 978-9-774-16837-6. 
  40. ↑ Bardakçı, Murat. Şahbaba: Osmanoğulları'nın Son Hükümdarı Vahdettin'in Hayatı, Hatıraları ve Özel Mektupları. Pan Yayıncılık-İnkılâp Kitabevi, 1998 — 339-bet. ISBN 9751024536. 
  41. ↑ Kark & Frantzman 2010, s. 141.
  42. ↑ 42,00 42,01 42,02 42,03 42,04 42,05 42,06 42,07 42,08 42,09 Yılmaz Öztuna. Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Yayınevi, 1978 — 164-bet. 
  43. ↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 43,5 Alp, Ruhat. Osmanlı Devleti'nde Veliahtlık Kurumu (1908-1922), 2018 — 173-bet. 
  44. ↑ Uçan 2019, s. 59.
  45. ↑ 45,0 45,1 Şehsuvaroğlu, Haluk Y.. Asırlar boyunca İstanbul: Eserleri, Olayları, Kültürü. Yenigün Haber Ajansı, 2005 — 148-bet. 

Adabiyotlar

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Mehmed_Salim&oldid=774209" dan olindi