Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Usmon Fuad

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Usmon Fuad

Shahzoda Usmon Fuad Usmoniylar harbiy formasida Liviyadagi Usmoniylar kuchlari bosh qoʻmondoni sifatida (Harbiy nishonlarini, jumladan, Gelibolu yulduzini taqqan holda)
Osmanoğlu oilasi boshligʻi
Muddat 1954-yil 4-iyun — 1973-yil 19-may
Oʻtmishdoshi Shahzoda Ahmad Nihod
Davomchisi Shahzoda Mehmed Abdulaziz
Fenerbahçe S. K. prezidenti
Muddat 1911–1913
Oʻtmishdoshi Hakkı Saffet Tarı
Davomchisi Mehmet Hulusi Bey
Hamit Husnu Kayacan
Tugʻilishi Çırağan saroyi, Istanbul, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti 22-may 1973-yil(1973-05-22)
(78 yoshda)
Nice, Fransiya
Dafn etilgan joy
Bobigny qabristoni, Parij
Turmush oʻrtogʻi
Karima xonim
(turm. 1920; ajr. 1932)
Uy Usmoniylar
Otasi Shahzoda Mehmed Salohiddin
Onasi Jalefer xonim
Shahzoda Usmon Fuad
Harbiy faoliyati
Fuqaroligi  Usmoniylar imperiyasi
Qoʻshin turlari  Turkiya armiyasi
Xizmatdagi yillari 1914–1922 (faoliyat yillari)
Unvoni Roʻyxatga qarang

Shahzoda Usmon Fuad afandi[1][2] (usmonli turkcha: عثمان فواد‎‎; 1895-yil 25-fevralda tugʻilgan — 1973-yil 22-mayda vafot etgan), shuningdek, Usmon Füad Osmanoğlu deb ataluvchi Usmoniylar shahzodasi, Shahzoda Mehmed Salohiddinning oʻgʻli, 1876-yilda qisqa muddat hukmronlik qilgan sulton Murod V ning nabirasi. 1954-yildan 1973-yilgacha Usmoniylar imperiyasi xonadonining 39-boshligʻi.

Yoshligi

Usmon Fuad 1895-yil 25-fevralda Çırağan saroyida tugʻilgan. Uning otasi sulton Murod V va Reftarıdil Kadınning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Salohiddin, onasi esa Jalefer xonim boʻlgan[3]. U bolaligini Çırağan saroyida oʻtkazgan, chunki uning oilasi oʻsha paytda bu saroyda majburan ushlab turilar edi. 1876-yilda sulton Murod taxtdan agʻdarilib, uning oʻrniga ukasi Abdulhamid II hokimiyatga kelgan va Çırağan saroyi uning bobosi sulton Murod uchun majburiy yashash joyi vazifasini oʻtagan. Sobiq sultonga qoʻyilgan cheklovlar uning butun oilasiga ham tatbiq etilgan va 1904-yilda Murodning vafotiga qadar bekor qilinmagan. Bobosining vafotidan soʻng Usmon Fuad saroydagi majburiy hayot tarzidan ozod boʻlgan va bir necha yil Feneryoludagi otasining villasida yashagan. Soʻngra sulton Murodning uchinchi xotini, oʻgay buvisi Şayan Kadın bilan yashash uchun Çırağan saroyiga qaytgan[4]. 1911–1913-yillarda u Fenerbahçe S.K prezidenti boʻlgan[5].

Faoliyati

Dastlabki faoliyat va taʼlimi

Tasvir yaratishda xatolik:
Usmon Fuad (oʻngda) otasi Shahzoda Mehmed Salohiddin va akasi Shahzoda Ahmad Nihod bilan, 1906-yil

1911-yilda 16 yoshida Usmon Fuad Italiya-Turkiya urushida jang qilish uchun koʻngilli ravishda Tripolitaniyaga bordi. Shahzoda Sirenek operatsiyasida qatnashib, u yerda Mustafo Kamol Otaturk bilan uchrashdi. Qaytganidan soʻng Usmoniylar harbiy kollejiga qabul qilindi. Bu yerda oʻqib yurgan paytida 3 oyga Karlovy Varyga bordi. Shuningdek, Yevropa boʻylab sayohat qildi. U 1914-yilda harbiy kollejni bitirib, kichik leytenant unvonini oldi. Oʻsha yilning oʻzida leytenant, 1916-yilda esa kapitan unvoniga koʻtarildi[6].

1914-yilda[6] Usmon Fuad sulton Abdulhamid II ning oʻgʻli Shahzoda Abdurrahim Hayriy va Shahzoda Salim Sulaymonning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Abdulhalim bilan birga Kayzer Vilgelm II ning mehmoni sifatida Potsdam harbiy akademiyasiga yuborildi. Keyinroq ularga Abdulmajid II ning oʻgʻli Shahzoda Umar Faruk ham qoʻshildi. Kayzer bu toʻrt shahzodani Leyb-gvardiya gussarlar polki tarkibiga qabul qildi[7]. Potsdam harbiy akademiyasini bitirgach, Usmon Fuad Birinchi Jahon urushi davrida turli frontlarda, jumladan, Galisiya, Sinay va Tripolitaniya frontlarida xizmat qildi. U Sinay frontida yuz bergan baxtsiz hodisada yaralandi[8].

1916-yil 29-iyulda u sulton Mehmed V ning adyutanti etib tayinlandi hamda tantanali Maiyyet-i-Seniyye otliq eskadroni qoʻmondonining oʻrinbosari boʻldi. 1917-yil 4-yanvarda[6] Usmon Fuad Shahzoda Abdurrahim Hayriy bilan birga askarlarning ruhiyatini koʻtarish maqsadida qoʻshinlarni ziyorat qildi. Ikki yosh shahzoda Avstriya qoʻshinlari bilan birga ruslarga qarshi jang qilish uchun Galisiyaga yuborilgan XV korpusni koʻrib keldi[9].

1917-yil 22-aprelda Usmon Fuad Uchinchi armiya tarkibidagi Ikkinchi Kavkaz otliq diviziyasiga biriktirildi. Biroq bu vazifa bekor qilinib, 1917-yil 29-aprelda u Iordaniyadagi Oltinchi armiya va Uchinchi otliq diviziyasi qoʻmondonligiga tayinlandi[6]. 1917-yil sentyabrda Usmon Fuad Bolgariyaga qirolichasi Eleonore Reussning dafn marosimida qatnashish uchun yuborildi. U yerda Prussiya shahzodasi Avgust Vilgelm va Archduke Maximilian bilan uchrashdi[9]. 1917-yil 24-oktyabrda u imperator Karl I ga Usmoniylar uyi ordenini topshirish uchun Vena shahriga bordi[6].

Afrika korpusi bosh qoʻmondoni

Usmon Fuad Berlinda, 1915-yil

1918-yil aprelida u Afrika korpusi bosh qoʻmondoni etib tayinlandi[8][10]. Uni nemis suv osti kemasida Tripolitaniyaga yuborib, italiyaliklarga qarshi mahalliy qarshilikni uyushtirish rejalashtirilgan edi. Biroq uning bu lavozimga tayinlanishining sababi uning harbiy mahoratidan koʻra hukumatning bu orqali mahalliy sadoqatni sulola tomoniga ogʻdirish urinishiga borib taqalardi. Anvar posho yosh shahzodaning qoʻmondonlik tajribasi kamligini inobatga olib, oʻzining ishonchli odami podpolkovnik Nafiz beyni Usmon Fuadning shtab boshligʻi etib tayinlashga alohida eʼtibor qaratdi[8]. Shahzodaning kelishi Liviyada italyan bosqiniga qarshilik koʻrsatishda mahalliy qabila yetakchilarining sadoqatini kuchaytirdi[8][10].

Shahzoda, shuningdek, u yerdagi sharoitlarni koʻzdan kechirish uchun Tunis–Liviya chegarasiga tekshiruv safarini amalga oshirdi. Italiyaliklar esa bu yangi vaziyatdan norozi boʻlib, Tripolitaniyaga hujumlarni yangiladi. Usmon Fuad bu hujumlarga harbiy yoʻl bilan qarshi turishga ham, mahalliy sardorlar oʻrtasidagi adovatlarni tugatib, muvaffaqiyat qozonish ehtimolini oshirishga ham urindi, biroq bu harakatlar katta natija bermadi. Urush oxirida Usmoniylar imperiyasi Mudros sulhini imzolaganida shahzoda hanuz Tripolitaniyada edi. Unga italiyaliklarga taslim boʻlish buyurildi, biroq u fransuzlar uni bevosita Istanbulga joʻnatadi degan umidda fransuzlarga taslim boʻlishni afzal bildi. Ammo fransuz qoʻshinlari shahzodani Tunis–Liviya chegarasida qabul qilgach, italiyaliklarga topshirdi. Italiyaliklar esa shahzodani 3 oy davomida Iskiya orolida asir tutib, 1919-yil sentyabrda Istanbulga qaytardi[8].

Keyingi faoliyati

1919-yil 7-oktyabrda Istanbulga qaytgach, Usmon Fuad 1919-yil 11-noyabrda mayor unvoni bilan Istanbul markaziy qoʻmondonligiga tayinlandi[6].

Shaxsiy hayoti

Usmon Fuadning yagona rafiqasi Nebile Karima xonim boʻlgan[11]. Karima xonim 1898-yil 15-martda tugʻilgan[12]. U Misr xedivi Abbos Hilmi poshoning nabirasi edi[13][14]. Ular 1920-yil 2-fevralda Çırağan saroyida turmush qurishdi[6]. Nikoh marosimida qatnashganlar orasida Turkiyaning boʻlajak prezidenti İsmet İnönü ham bor edi[6]. Bir yil avval uning opasi Nebile Emine xonim sulton Abdulhamid II ning oʻgʻli Shahzoda Abdurrahim Hayriyga turmushga chiqqan edi[13][14]. Ularning farzandi boʻlmadi[3] va 1932-yilda ajrashishdi. Karima xonim 1971-yil 28-martda vafot etdi[12].

Keyingi yillari

1921-yilda Anqara harakati Istanbul hukumatiga qarshi chiqib, siyosiy vaziyat keskinlashgan paytda Usmon Fuad rafiqasi bilan Rimga ketdi. 1922-yil 28-martda u chet eldagi sulola aʼzolari bilan birga mamlakatga qaytishi haqida ogohlantirildi, shundan soʻng u Istanbulga qaytdi. Biroq sulton Mehmed VI 1922-yil noyabrda surgun qilingach, Usmon Fuad yana Rimga joʻnadi. 1924-yil mart oyida Usmoniylar oilasi surgun qilingan paytda u Karlovy Varyda edi. U yerda Usmon harbiy kuryer orqali Birinchi jahon urushi davrida Usmoniylar kampaniyalarida birga qatnashgan sobiq doʻsti va safdoshi Mustafo Kamol Otaturkdan xat oldi. Xatda Mustafo Kamol shunday degan edi: „Juda afsusdaman. Siz uchun istisno qila olmayman va siz surgunda qolishingizga toʻgʻri keladi. Qonun imperiya oilasidagi hamma uchun bir xil“. Usmon Fuad Vashingtondagi Turkiya elchisi Muxtor posho orqali unga javob yuborib: „Agar Mustafo Kamol posho istasa, men Onadoʻliga kelaman“, deb javob qaytardi, biroq bu xatiga hech qachon javob olmadi[6].

Soʻngra Usmon Fuad Misrning Qohira shahriga, undan keyin esa Fransiyaga bordi. Usmon Fuadning askar va harbiy taktika ustasi sifatidagi obroʻsi hamda mahorati yuqori baholangan. Marshal Ervin Rommel Liviyada boʻlganida Usmon Fuad u yerda amalga oshirgan amaliyotlarni oʻrgangan va keyinchalik bu taktikalarni oʻzining choʻl urushida qoʻllagan. Ikkinchi Jahon urushi davrida Usmon Fuad britaniyaliklar bosqini ostidagi Misrning Iskandariya shahrida yashagan. Uning Liviya xalqining sadoqatini qozonganini hisobga olgan holda, inglizlar unga oʻz armiyasida polkovnik unvonini berish va agar u yerda nemislarga qarshi maxsus harbiy operatsiyalarini olib borishga rozi boʻlsa, unga toʻliq vakolatlar taqdim etishni taklif qilishdi. Biroq u avvalgi qurolbardoshlariga qarshi jang qilishni istamasligini aytib, bu taklifni rad etdi[6].

1926-yilda sulton Mehmed VI vafot etgach, Abdulmajid II Usmoniylar sulolasi boshligʻiga aylanganida Usmon Fuad Niceda oilaviy kengash oʻtkazdi. Unda uning oʻgʻli Shahzoda Umar Faruk, kelini Sabiha Sulton, sulton Mehmed VI hukmronligi davrida turli hukumatlarda vazir boʻlib ishlagan Damad Sharif posho va Usmon Fuadning oʻzi qatnashdi. Kengashning maqsadi oilaviy masalalar boʻyicha qaror qabul qilish edi[15].

1931-yilda sulton Abdulmajid I ning qizi Seniha Sulton vafot etgach, Abdulmajid II amakivachchasini umumiy qabristonga dafn etish fikriga chiday olmadi. Shu bois u oʻgʻli Umar Faruk va Usmon Fuadga Usmoniylar oilasi mulklarini ularning nomidan qaytarib olish uchun rasmiy tayinlangan Jefferson Cohn & Ranz kompaniyasidan dafn xarajatlari uchun pul soʻrashni topshirdi. Shahzodalar bilan kompaniya oʻrtasidagi muzokaralar uzoq va mashaqqatli kechdi va oxir-oqibat tahdid darajasigacha yetdi. Oxir-oqibat ular toʻlovni olishga muvaffaq boʻldi. Shundan soʻng Seniha Sulton Suriyaning Damashq shahridagi Sulaymoniya takyasi qabristoniga 1924-yildan keyin vafot etgan boshqa oila aʼzolari yoniga dafn qilindi[16].

1931-yilda u va rafiqasi Karima xonim jiyani Nilufarning Haydarobodning soʻnggi nizomi Mir Usmon Alixonning ikkinchi oʻgʻli Muazzam Jahga turmushga chiqishida muhim rol oʻynadi[17]. Nikohdan soʻng Haydarobod nizomi unga oyiga 25 000 funt miqdorida maosh belgiladi. Shahzoda bu mablagʻni 1952-yilgacha muntazam olib turdi. Er-xotin ajrashgach, toʻlovlar darhol toʻxtatildi[18]. 1940-yilda u Neslishoh Sulton va Misr shahzodasi Muhammad Abdel Moneimning toʻyida qatnashdi[19].

1954-yil 4-iyunda akasi Shahzoda Ahmad Nihod vafot etgach, Usmon Fuad Usmoniylar oilasi boshligʻi lavozimini egalladi. Akasidan farqli ravishda Usmon Fuad nihoyatda zamonaviy turmush tarzini tanladi. U hayot lazzatlaridan bahramand boʻlishni yoqtirishi hamda hayotga muhabbati bilan tanilgan edi. Yosh Usmoniylar imperiyasi xonadoni shahzodasi sifatida u mashhur va sevimli shaxs boʻlgan. Istanbulda uni koʻpincha tomi ochiq Mercedes-Benz mashinasini haydab yurganini koʻrishgan, har doim nihoyatda did bilan kiyinishi bilan tanilgan edi. Jasur, sadoqatli va saxovatli boʻlishi bilan birga, Usmon chiroyli tashqi koʻrinishga ega va mohir chavandoz boʻlgan. Vatani uchun koʻrsatgan jasorati va xizmatlari evaziga berilgan koʻplab medallar va ordenlari boʻlib, ular tantanali harbiy kiyim kiyganida koʻkragini toʻliq qoplab turardi. Oilasining boshqa aʼzolari singari u ham musiqa sohasida qobiliyatli edi[6].

1970-yilda Usmon Fuad „Hürriyet“ gazetasi muxbiri Doğan Uluçga intervyu berdi. Oʻsha paytda Usmon Fuad Parijning Monparnas hududida joylashgan Royal Bretagne mehmonxonasining 6-xonasida yashar edi. Bu xonada faqat karavot, yorilgan yuvinish lavabosi va ikkita stul bor edi. Uning surgunda imperiya oilasi aʼzolari kechirayotgan hayot haqidagi tasviri juda taʼsirli va larzali edi: „Kim oʻylabdi, ahvol shu darajaga yetishini? Kim oʻylabdi, Tripolidagi Usmoniylar armiyasining sobiq qoʻmondoni, general shahzoda Usmon Fuad bir kuni Parijdagi uchinchi darajali mehmonxonadan hisobni toʻlay olmagani uchun haydab chiqariladi, deb? Endi biz ajdodlarimiz kurashib, hukmronlik qilgan oʻsha yurtga qadam ham qoʻya olmaymiz, u yurt biz uchun juda koʻp achchiq-shirin xotiralarni saqlab qolgan. Bizga shunday munosabat koʻrsatilishi adolatdanmi? Usmoniylar oilasining oʻz vatanidan uzoqda, begona yurtlarda panoh topib kun kechirishi qanchalik sharmandalik. Baʼzilarimiz qashshoqlik va nochorlikni koʻtara olmay oʻz joniga qasd qilgan. Baʼzilarimiz esa soʻnggi nafasida „Oh, Turkiya! Turkiya!“ deb pichirlab vafot etgan. Chet ellarda tugʻilgan farzandlarimiz esa xorij maktablarida oʻqib, turk tilini ham, tariximizni ham, dinimizni ham bilmay ulgʻaymoqda, goʻyo ular begona insonlardek. Sizdan iltimosim shuki, men bu dunyoni tark etganimda gazetangizda suratimni chop eting. Tagiga esa faqat „Usmon Fuad“ deb yozing, boshqa hech narsa emas. Balki kimdir meni eslab qolar“[6].

Vafoti

Shahzoda Usmon Fuad 1973-yil 22-mayda Fransiyaning Nice shahrida vafot etdi va Parijdagi Bobigny qabristoniga dafn qilindi[20].

Unvon va mukofotlari

Usmonli mukofotlari
  • Usmoniylar uyi ordeni[21]
  • 1-darajali Majidiya ordeni[21]
  • Liakat urushi oltin medali[21]
  • Hijoz temiryoʻli oltin medali[21]
  • Gelibolu yulduzi[21]
  • Liakat urushi kumush medali[21]
  • Dengiz floti oltin medali[21]

Harbiy lavozimlari

Harbiy unvonlari va armiya lavozimlariga tayinlovlari

  • Usmoniylar armiyasi kichik leytenanti, 1914-yil
  • Usmoniylar armiyasi leytenanti, 1914-yil
  • Usmoniylar armiyasi kapitani, 1916-yil
  • Usmoniylar armiyasi Afrika korpusi bosh qoʻmondoni, 1918-yil aprel
  • Usmoniylar armiyasi mayori, 1919-yil noyabr

Boshqa lavozimlari

  • Sultonning adyutanti, 1916-yil 29-iyul
  • Maiyyet-i-Seniyye otliq eskadroni qoʻmondonining oʻrinbosari, 1916-yil

Nasabnoma

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Almanach de Gotha, 184th, Almanach de Gotha, 2000 — 365, 912–915-bet. 
  2. ↑ Burke's Royal Families of the World, 2, Burke's Peerage, 1980 — 247-bet. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Brookes 2010, s. 281.
  4. ↑ Vâsıb, Ali; Osmanoğlu, Osman Selaheddin. Bir şehzadenin hâtırâtı: vatan ve menfâda gördüklerim ve işittiklerim, Yapı Kredi Yayınları. YKY, 2004 — 33, 63-bet. ISBN 978-975-08-0878-4. 
  5. ↑ „OUR PRESIDENTS“. Fenerbahçe Spor Kulübü. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 Ekinci, Ekrem Buğra „Libya Çöllerinde Bir Osmanlı Şehzâdesi“ (2011-yil 21-sentyabr). Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  7. ↑ Glencross & Rowbotham 2018, s. 144.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Glencross & Rowbotham 2018, s. 147.
  9. ↑ 9,0 9,1 Glencross & Rowbotham 2018, s. 146.
  10. ↑ 10,0 10,1 Kayali 2021, s. 52.
  11. ↑ Hassan, H.; Fernea, R.. In the House of Muhammad Ali: A Family Album, 1805-1952, American University in Cairo Press Series. American University in Cairo Press, 2000 — 58-bet. ISBN 978-977-424-554-1. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 20-bet. 
  13. ↑ 13,0 13,1 Glencross & Rowbotham 2018, s. 145.
  14. ↑ 14,0 14,1 Kırpık, Cevdet (2011). "Şehzade Evliliklerinde Değişim" (tr). OTAM (26): 165–192. https://avesis.erciyes.edu.tr/yayin/5026f280-8103-424e-ae49-04eb5f152a83/sehzade-evliliklerinde-degisim. 
  15. ↑ Bardakçı 2017, s. 138.
  16. ↑ Bardakçı 2017, s. 123.
  17. ↑ Bardakçı 2017, s. 125.
  18. ↑ Bardakçı 2017, s. 127.
  19. ↑ Bardakçı 2017, s. 170.
  20. ↑ Brookes 2010, s. 282.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmanîyye, 1333-1334 Sene-i Maliye, 68. Sene. Hilal Matbaası, 1918 — 66–67-bet. 

Adabiyotlar

Havolalar

Shahzoda Usmon Fuad
Tavalludi: 1895-yil 24-fevral Vafoti: 1973-yil 19-may
Oldingisi Osmanoğlu oilasi boshligʻi
1954-yil 4-iyun – 1973-yil 19-may 		Keyingisi 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Usmon_Fuad&oldid=774260" dan olindi