Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Umar Faruk

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Umar Faruk
Fenerbahçe S.K. prezidenti
Muddat 1920 – 1923
Oʻtmishdoshi İ. Refik A. Nuri Sakkizinchi
Davomchisi Nasuhi Baydar
Tugʻilishi 27-fevral 1898-yil
Ortaköy saroyi, Konstantinopol, Usmoniylar imperiyasi
(hozirgi Istanbul, Turkiya)
Vafoti 28-mart 1969-yil(1969-03-28)
(71 yoshda)
Maadi, Qohira, Misr
Turmush oʻrtogʻi
Farzandlari
Toʻliq nomi
turkcha: Şehzade Ömer Faruk
usmonli turkcha: شهزاده عمر فاروق‎‎
Sulola Usmoniylar
Otasi Abdulmajid II
Onasi Şehsuvar xonim
Dini Islom, sunniylik

Shahzoda Umar Faruk afandi (usmonli turkcha: شهزادہ عمر فاروق‎‎), shuningdek, Umar Faruk Osmanoğlu (1898-yil 27-fevral — 1969-yil 28-mart) — Usmoniylar shahzodasi, oxirgi Usmoniy xalifa Abdulmajid II va uning birinchi rafiqasi Şehsuvar xonimning oʻgʻli. Usmoniylar imperiyasi sultoni Mehmed VI ning kuyovi, uning kichik qizi Rukiye Sabiha Sultonga uylangan.

Yoshligi

1909-yilgi „Şehbal“ jurnalidan olingan portret

Shahzoda Umar Faruk afandi 1898-yil 27-fevralda Ortaköy saroyida tugʻilgan[1]. Uning otasi sulton Abdulaziz va Hayranidil Kadınning oʻgʻli Abdulmajid II, onasi esa xalifaning birinchi rafiqasi Şehsuvar xonim boʼlgan. Umar Farukning Dürrüşehvar Sulton ismli oʼgay singlisi bor edi[2].

Taʼlimi

Shahzoda Umar Faruk Galatasaroy litseyida oʻqigan. Uning otasi xalifa Abdulmajid fransuz tilida soʻzlashgan hamda yaqin doʻsti va qarindoshi Shahzoda Ibrohim Tavfiq orqali ushbu maktab bilan aloqalari boʻlgan. Umar Farukning arizasini Usmoniylar shoirasi Nigor xonimning oʻgʻli Solih Keramet bey tayyorlagan. U shahzodaga yakka tartibda dars bergan[3].

Umar Faruk maktabda bir necha yil oʻqidi, keyin unga jiddiyroq kasbiy tayyorgarlik kerak, degan qarorga kelindi va u 11 yoshida Yevropaga yuborildi. Umar Faruk oʻsha davr shahzodalari uchun odat boʻlganidek harbiy taʼlim olishi kerak edi. U 1751-yilda imperatrisa Mariya Tereza tomonidan Venada tashkil etilgan Tereza harbiy akademiyasi nomi bilan mashhur boʻlgan maktabda tahsil oldi[4]. Shahzoda ingliz, nemis va fransuz tillarida nemischa aksentda soʻzlashgan. Uning nemis tili boʼyicha bilim va koʼnikmalari turk tili koʼnikmalari kabi yaxshi boʻlgan[5].

Topkapı saroyidagi Muborak xirqa xonasiga tashrif buyurib, uzun duolar oʻqilganidan soʻng Umar Faruk Venaga yoʻl oldi. Solih Keramet bey unga hamroh boʻldi va uni akademiyaga joylashtirdi. Shahzoda u yerda bir necha yil harbiy tayyorgarlik koʻrdi. U yerda savat toʻqish, duradgorlik, gʻisht terish, qurilish ishlari, metallga ishlov berish va boshqa amaliy koʻnikmalar boʻyicha darslar ham berilgan[4]. Ammo yanada qatʼiy va intizomli tayyorgarlik koʼrish maqsadida Umar Faruk Venadan Prussiyadagi Potsdam harbiy akademiyasiga koʻchirildi[4]. Oʼqishni koʻchirish gʻoyasi Usmoniylar imperiyasi harbiy vaziri, Yosh turklar yetakchilaridan biri Anvar poshoga tegishli edi[4].

Anvar posho yosh shahzodalar harbiy taʼlim olishi kerak, deb hisoblagan va shu maqsadda Ihlamur saroyini Shahzodalar maktabi sifatida ajratgan. 15 yoshdan kichik barcha shahzodalar uchun bu maktabga qatnash majburiy boʻldi. Bu yerda harbiy mashgʻulotlardan tashqari adabiyot, tarix, din, matematika va geometriya fanlari ham oʻqitilgan. Umar Faruk va Abdulmajid I ning nabirasi Shahzoda Mehmed Sharafiddin (u Anvar poshoning rafiqasi Naciye Sultonning akasi edi) harbiy tayyorgarlik uchun Germaniyaga yuborildi. Harbiy vazirlik ikki shahzodaning taʼlimi haqida farmoyish chiqardi[4].

Harbiy faoliyati

Umar Faruk va Anvar posho Gelibolu frontiga ketayotgan kemada

Umar Faruk Potsdamdagi Prussiya harbiy akademiyasini kasbiy pruss ofitseri sifatida tamomladi. Uning muomalasi qatʼiy nemischa tarbiyani aks ettirar, umrining oxirigacha uning tashqi koʻrinishda jiddiy askar qiyofasi namoyon boʼlgan. Ammo ich-ichidan Umar Faruk romantik inson edi va oʼzining Usmoniylarga xos odatlaridan voz kechmadi[6].

Birinchi Jahon urushi paytida Umar Faruk nemislar safida jang qildi. Shahzoda Galitsiyaga, u yerdan esa Verdunga yuborildi. U yerda Umar Faruk jang maydoniga tayinlandi, fransuzlar bilan janglar nihoyatda qonli kechdi. Shahzoda professional askar kabi jang qildi va kayzer Vilgelm II tomonidan avval Qizil burgut ordeni, soʻng Temir xochning birinchi darajasi bilan taqdirladi. Kayzer medallar bilan birga oltin sigaret qutichasi va oʻzi imzolagan fotosuratni ham Umar Farukka yuborgan edi[7].

Nemislar Verdun jangida magʻlub boʻlgach, Umar Faruk Potsdamga qaytdi va Germaniya imperatorining Birinchi piyoda gvardiya polkiga tayinlandi. Bu polkka qabul qilinishning ikki sharti bor edi: Germaniyaning eng zodagon oilalaridan biriga mansub boʻlishi, ikkinchisi boʻyi 1,9 metrdan baland boʻlishi lozim edi. Har bir pruss shahzodasi 10 yoshidan boshlab bu polkda ofitser sifatida roʻyxatga olinardi, biroq boʻyi pastlar paradlarda qatnashmas edi. Shahzodaning boʻyi 1,85 metr boʻlishiga qaramay polkka qabul qilindi. U hamkasblari orasida eng past boʻyli edi, shunga qaramay kayzer oldidagi barcha paradlarda ishtirok etdi[8].

1918-yilga kelib, Umar Faruk sulton Mehmed VI ning faxriy adyutanti (aide-de-camp) boʻlib xizmat qildi. U, shuningdek, Usmoniylar armiyasi piyoda qoʻshinlarida birinchi leytenant sifatida Kavkaz yurishi va Sinay va Falastin yurishida janglarda qatnashdi[9].

Turkiya mustaqillik urushi davrida otasining qarorgohi (Dolmabahçe saroyi) qamal qilingach, u millatchilar harakati tomoniga oʻtishga urindi. Rafiqasi Sabiha Sultonning aytishicha, Mustafo Kamol xalifa Abdulmajidni millatchilar harakatining ramziy yetakchisi boʻlishga taklif qilganidan Umar Farukning xabari bor edi. Otasining taklifdan muloyimlik bilan bosh tortganini eshitgach, Farukning vatanparvarligi junbushga keladi va u: „Unda men oddiy askar boʻlib Mustafo Kamol qoʻmondonligi ostida jang qilaman“, dedi. Qizi Neslişah Sulton endigina 2 oylik boʻlganida 1921-yil 26-aprelda Umar Faruk Yümni Üresin yordamida yashirin tarzda paroxodga chiqib, Ineboluga yetib oldi. Shundan soʻng u Mustafo Kamoldan telegramma oldi. Telegrammada Mustafo Kamol Umar Farukning millatchilik harakatiga qoʻshilishga urinishini rad etib, Usmoniylar sulolasi aʼzolarining mojaroga aralashishini istamagan holda unga poytaxtga qaytishni buyurgan edi. Sabiha erining millatchilar tomonga oʻtib ketish haqidagi xatini otasi Mehmed VI ga yetkazdi. Mehmed VI esa bundan hayron boʻlmadi. Faruk poytaxtga qaytdi va hech qanday jazoga tortilmadi. Bu urinishdan soʻng u klaustrofobiyaga duchor boʻldi, chunki kemada bir necha soat davomida kichik temir boʻlimda yashiringan edi. U hatto Britaniya tekshiruvi paytida yoniga olgan toʻpponchasi bilan oʻz joniga qasd qilishni ham oʻylab koʻrgan edi. Yillar oʻtib, u Anqara tomonidan xizmatga qabul qilinmagani aslida uni britan josusi boʻlishi mumkin degan gumon bilan bogʻliq boʻlganini bilib oldi. Mustafo Kamol keyinchalik Usmoniylar sulolasini mamlakatdan chiqarib yuborganiga qaramay, Faruk unda hech qanday adovat saqlamadi. Xorijda yashagan paytida esa u Otaturkning oʻziga yuborgan rad javob telegrammasini ramkaga solib, kvartirasining koʻzga koʻrinarli joyiga osib qoʻygan edi[10].

Shaxsiy hayoti

Umar Faruk va Ali Vosib magʻlubiyatsiz chempion boʻlib, 1922-1923-yilgi mavsumini yakunlagan „Fenerbahce“ futbol jamoasi bilan

1919-yilda Farukka boʻlajak kelin nomzodi taklif qilindi[11]. Qiz Mahmud Muxtor posho va uning rafiqasi, Misr malikasi Nimetullohning (u xediv Ismoil poshoning qizi) qizi Emine Dürriye xonim edi[12]. Ularning oila qurishini Mahmud Muxtorning oʻzi taklif qildi. Biroq Faruk bu taklifni rad etdi[11]. 1919–1924-yillarda u Fenerbahçe sport klubi prezidenti boʻlib ishladi[13].

Birinchi nikohi

Sabiha va uning eri Umar Faruk toʻylari arafasida, 1920-yil

Umar Faruk va Mehmed VI va Nazikeda Kadınning qizi va Umar Faruk Sabiha Sulton -birini sevishardi. Abdulmajid oʻgʻli uchun Sabihaning qoʻlini soʻraganda Mehmed bu taklifni keskin rad etdi, chunki Abdulmajid I avlodlari (Mehmed VI) bilan Abdulaziz avlodlari (Abdulmajid II) oʻrtasida Abdulazizning taxtdan agʻdarilish bahsi va oʻlimi sababli kelishmovchiliklar bor edi. Abdula uzning oilasi uni Abdulmajid I ning oʻgʻillari (Murod V, Abdulhamid II, Mehmed V, Mehmed VI) foydasiga uyushtirilgan fitna natijasida oʻldirilgan, deb hisoblagan[14]. Umar Farukning onasi Şehsuvar xonim Sabihaning onasi Nazikeda Kadınning huzuriga borib, bu toʼyga uni koʻndirishga erishdi[15].

Nikoh 1920-yil 20-aprelda[16] Topkapı saroyidagi muqaddas omonatlar pavilyonida boʻlib oʻtdi. Nikohni Shayx ul-islom Hayrizoda Ibrohim afandi oʻqidi. Sabiha Sultonning vakili Bosh kotib Ali Fuad bey, Umar Farukning vakili esa Umar Yaver posho edi[17]. Farukning guvohlari Ismoil Haqqi posho hamda Mehmed VI ning saroy boshqaruvchisi Naci Eldeniz boʻldi[18]. Toʻy ziyofati Yıldız saroyida oʻtkazildi[19][20][21].

1920-yil may oyida, toʻydan 10 oʻtib, Faruk va Sabiha sulton Vahdiddin tomonidan sovgʻa qilingan Rumelihisarıdagi Zeki posho saroyiga koʻchib oʻtdi. Oʻsha yilning oktyabrida sulton qizlari uchun[22] Nishontoshida[23] ikkita saroy sotib oldi. Bu binolar „Egizak saroylar“ nomi bilan tanildi. Uylardan birini Ulviye Sultonga, boshqasini Sabihaga berdi. Faruk va Sabiha qishni Nishontoshida, yozni esa Rumelihisarıda oʻtkazishga qaror qildi[22].

Farzandlari va surgun

Juftlikning toʻngʻich qizi Fotima Neslişah Sulton 1921-yil 2-fevralda Nishontoshi saroyida tugʻildi[24]. Oradan ikki yil oʻtib, 1923-yil 12-sentyabrda Dolmabahce saroyida Zahro Honzoda Sulton dunyoga keldi[25].

1924-yil mart oyida Usmoniylar oilasi surgun qilingach, Umar Faruk rafiqasi, qizlari va ota-onasi bilan avval Shveysariyaga joylashdi. Faruk va otasi surgun hukmini olgan payt aynan shu yerda edi[26]. Keyinroq ular Fransiyaning Nice shahriga koʻchib oʼtdi. U yerda Umar Faruk va Sabihaning kichik qizi Necla Hibetulloh Sulton tugʻildi[27][1].

1930-yilda Shahzoda Ibrohim Tavfiq qashshoqlashib qolgan holda oilasi bilan Nice shahri yaqinidagi qishloqda kichik kottejda yashay boshladi[28]. Soʼngra u kichik qizi Fevziye Sulton bilan birga amakivachchasi Sabiha va Umar Faruknikiga koʻchib oʻtdi. Ibrohim Tavfiq 1931-yilda shu yerda vafot etdi. Fevziye esa onasining yoniga qaytib bordi[29].

Sabihaning onasi Nazikeda ham Nice shahriga kelib turardi. Unga katta xona ajratilar, Shahzoda Mehmed Ertuğrul Grassedan qaytib kelgan paytlarida u bilan bir xonada turardi[29]. 1938-yilda Nazikeda vafot etgach, ular Iskandariya shahriga koʻchib ketdi[30].

1940-yilda Umar Faruk qizi Neslişah va shahzoda Muhammad Abdulmunʼimning (Misrning soʻnggi xadivi Abbos Hilmi II ning oʻgʻli) toʻyida ishtirok etdi[31][32]. Uning ikkinchi qizi Honzoda 1940-yilda misrlik shahzoda Mehmed Ali Ibrohimga, Necla esa 1943-yilda Amr Ibrohimga turmushga chiqdi[2].

Ajrim va ikkinchi nikohi

Fayl:Ömer Faruk and Mihrişah Sultan.jpg
Shahzoda Umar Faruk va uning ikkinchi rafiqasi Mehrishoh Sulton Qohirada

Umar Farukning valiahd shahzoda Shahzoda Yusuf Izzeddinning qizi Mehrishoh Sultonga tobora qiziqishi orta boshladi. Shuningdek, Faruk bilan Sabiha orasidagi munosabatlar yaxshi emasligi ham hammaga maʼlum edi[33].

1944-yilda Usmoniylar uyi kengashi Shahzoda Ahmad Nihodni oila boshligʼi etib tanlaganida Faruk bu qarorga rozi boʼlmadi, Mehrishoh ham kengashda Umar Farukning tomonini oldi. Sabiha esa kengash qarorini qoʻllab-quvvatladi, yetakchi tanlovini maʼqulladi[34]. Sabihaning qizlari ham onasining tarafini oldi. Faruk esa Sabihani qizlarini unga qarshi qayrab qoʻyishda aybladi, ammo aslida Faruk allaqachon Mehrishohga oshiq boʻlib qolgan va Sabiha bilan ajrim uchun esa kengash masalasi shunchaki bahona edi[35].

Faruk 1948-yil 5-martda 28 yillik nikohdan soʻng Sabiha bilan ajrashdi[31]. Oradan atigi 4 oy oʻtib, 1948-yil 31-iyulda diniy marosimda Mehrishohga uylandi. Nikoh oldi kelishuvida Mehrishoh eridan ajralish huquqi shartnomaga kiritilishini soʻradi. Farukning boshqa ayolga uylanishi qizlari bilan oʼrtasida jiddiy sovuqlik keltirib chiqardi. Qizlar onasining tarafini olib, yillar davomida otasiga sovuq munosabatda boʻldi, shuningdek, uning ikkinchi nikohini hech qachon tan olishmadi[36].

Biroq bu nikoh ham uzoq davom etmadi va 1959-yilda Mehrishoh oʻzining ajrashish huquqidan foydalanib Faruk bilan ajrashdi[37]. Keyinchalik Faruk doʻstlariga shunday degan edi: „Men dunyodagi eng goʻzal ayoldan ajrashib, eng xunukiga uylandim. Taqdir![36]“

Vafoti

Umar Faruk 1969-yil 28-martda Misrning Qohira shahrida vafot etdi. Uning jasadi Istanbulga olib kelindi va sulton Mahmud II maqbarasiga dafn qilindi[2].

Unvon va mukofotlari

Usmoniylar mukofotlari
Xalqaro mukofotlari

Harbiy lavozimlari

Harbiy unvonlari va lavozimlari

  • Germaniya armiyasi pruss ofitseri, 1914-yil
  • Usmoniylar armiyasi piyoda qoʻshinlari birinchi leytenanti, tax. 1918-yil

Faxriy lavozimlari

  • Sulton adyutanti, tax. 1918-yil

Farzandlari

Ismi Tavalludi Vafoti Izohlar
Fotima Neslişah Sulton 1921-yil 2-fevral[1] 2012-yil 2-aprel[1] Bir marta turmushga chiqqan, bir oʻgʻil va bir qiz farzand koʼrgan. Turkiyaning Istanbul shahrida vafot etgan[1].
Zahro Honzoda Sulton 1923-yil 12-sentyabr[39] 1998-yil 19-mart[39] Bir marta turmushga chiqqan, bir oʻgʻil va bir qiz farzand koʼrgan. Fransiyaning Parij shahrida vafot etgan[39].
Necla Hibetulloh Sulton 1926-yil 16-may[1] 2006-yil 6-oktyabr[1] Fransiyaning Nice shahrida tugʻilgan. Bir marta turmushga chiqqan, bir oʻgʻil farzand koʼrgan. Ispaniyaning Madrid shahrida vafot etgan[1].

Nasabi

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Bardakçı 2017, s. xvi.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 37-bet. 
  3. ↑ Bardakçı 2017, s. 21.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Bardakçı 2017, s. 22.
  5. ↑ Bardakçı 2017, s. 95.
  6. ↑ Bardakçı 2017, s. 23.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Bardakçı 2017, s. 24.
  8. ↑ Bardakçı 2017, ss. 24–25.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmanîyye, 1333-1334 Sene-i Maliye, 68. Sene. Hilal Matbaası, 1918 — 66–67-bet. 
  10. ↑ Bardakçı 1998, s. 203–207.
  11. ↑ 11,0 11,1 Bardakçı 2017, ss. 25–26.
  12. ↑ Sabancı Üniversitesi. Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi: bir kuruluşun öyküsü, Sakıp Sabancı Museum Press. Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi, 2002 — 44-bet. ISBN 978-975-8362-15-8. 
  13. ↑ „ÖMER FARUK OSMANOĞLU“. www.biyografi.info.
  14. ↑ Bardakçı 2017, s. 27.
  15. ↑ Bardakçı 2017, s. 28.
  16. ↑ Bardakçı 2017, s. 29.
  17. ↑ Açba 2004, s. 101.
  18. ↑ Bardakçı 1998, s. 190.
  19. ↑ Sakaoğlu 2008, ss. 710–711.
  20. ↑ Bardakçı 2017, s. 30.
  21. ↑ Açba 2004, s. 102.
  22. ↑ 22,0 22,1 Bardakçı 2017, s. 31.
  23. ↑ Açba 2004, s. 105.
  24. ↑ Bardakçı 2017, ss. 31–32.
  25. ↑ Bardakçı 2017, s. 47.
  26. ↑ Bardakçı 2017, s. 70.
  27. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 711.
  28. ↑ Bardakçı 2017, s. 141.
  29. ↑ 29,0 29,1 Bardakçı 2017, s. 142.
  30. ↑ Bardakçı 2017, ss. 152–154.
  31. ↑ 31,0 31,1 Bardakçı 2017, s. 171.
  32. ↑ Açba 2004, s. 105 n. 16.
  33. ↑ Bardakçı 2017, s. 205.
  34. ↑ Bardakçı 2017, s. 207.
  35. ↑ Bardakçı 2017, s. 208.
  36. ↑ 36,0 36,1 Bardakçı 2017, s. 209.
  37. ↑ Ünlü, Hasan (2019). Veliahd Yusuf İzzeddin Efendi (1857-1916) (Thesis). Mimar Sinan Fine Art University Institute of Social Sciences. 25-bet.
  38. ↑ Uçan, Lâle (2019). Son Halife Abdülmecid Efendi'nin Hayatı - Şehzâlik, Veliahtlık ve halifelik Yılları (PDF) (PhD Thesis). Istanbul University Institute of Social Sciences. 59-bet.
  39. ↑ 39,0 39,1 39,2 Bardakçı 2017, s. xiv.

Adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Umar_Faruk&oldid=774329" dan olindi