Kontent qismiga oʻtish

Seniha Sulton

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Seniha Sulton
Tugʻilishi 1851-yil 5-dekabr
Çırağan saroyi, Konstantinopol, Usmonli imperiyasi
Vafoti 15-sentyabr 1931-yil(1931-09-15)
(79 yoshda)
Villa Carabacel, Nice, Fransiya
Dafn etilgan joy
Sulaymoniya takyasi qabristoni, Damashq, Suriya
Turmush oʻrtogʻi
Asaf Mahmud Jaloliddin posho
(turm. 1877; vaf. 1903)
Farzandlari
Sulola Usmoniylar
Otasi Abdulmajid I
Onasi Nalandil xonim
Dini Islom, sunniylik

Seniha Sulton (usmonli turkcha: سنیحه سلطان‎‎;) — Usmoniylar malikasi, sulton Abdulmajid I va Nalandil xonimning qizi, sultonlar Murod V, Abdulhamid II, Mehmed V ning ota bir singlisi, sulton Mehmed VI ning ota bir opasi.

Yoshligi

Seniha Sulton 1851-yil 5-dekabrda Çırağan saroyida tugʻilgan[1][2][3]. Uning otasi sulton Abdulmajid I, onasi esa Nalandil xonim edi[4]. U Nalandil xonimning eng katta farzandi boʻlgan. Undan bir yosh kichik shahzoda Mehmed Abdussamad ismli ukasi[5] va uch yosh kichik Shohime Sulton ismli singlisi boʻlgan. Ikkala ukasi va singlisi ham goʻdaklik chogʻida vafot etgan[6]. Seniha 10 yoshida otasidan, 14 yoshida esa onasidan ayrilgan[3].

Nikohi

1876-yilda Senihaning oʻgay akasi sulton Abdulhamid II uni Asaf Mahmud Jaloliddin poshoga unashtirdi[7]. Posho Seniha Sultondan 2 yosh kichik boʻlib, istiqboli porloq[3], Bosh admiral Damat Gurjü Halil Rifat poshoning oʻgʻli edi[1]. Uning sepi oʻgay opa-singillari Behice Sulton, Mediha Sulton va Noila Sulton bilan birga tayyorlandi[8]. Nikoh shartnomasi 1876-yil 5-dekabrda Yıldız saroyida tuzildi. Biroq toʻy uning katta opasi Behice Sultonning vafoti sababli kechiktirildi. Behice Sulton bolaligidan sil bilan ogʻrigan, Seniha unga juda yaqin boʻlgan va doimo mehr toʻla xatlar yozib turgan. Nihoyat, toʻy 1877-yil 10-fevralda boʻlib oʻtdi[9]. 1879-yilda u birinchi oʻgʻli Sultonzoda Sabohiddin beyni, bir yildan soʻng ikkinchi oʻgʻli Sultonzoda Ahmad Lutfulloh beyni dunyoga keltirdi[10][3].

Seniha Sultonga xizmat qiluvchi xonimlari orasida Resan xonim ham boʻlib, u keyinchalik oʻgay akasi Murod V ning ayollaridan biriga aylandi. Uning yana ikki xonimi — Dilaviz xonim va Zeliha Vasfijahon xonim sulton Murodning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Salohiddinga turmushga chiqdi.

Nomaʼlum sabablarga koʻra Seniha sulton Abdulhamid bilan yaxshi munosabatda boʻlmagan[11]. Shu bois 1878-yilda Seniha va eri, shuningdek, aka-ukalari Shahzoda Ahmad Kamoliddin va Shahzoda Salim Sulaymon hamda opasi Fotma Sulton bilan birga Murodni taxtga qaytarish maqsadida Ali Suaviy hodisasiga aralashgan[12]. 1898-yil oktyabr oyida[13] u Yıldız saroyi haramida Germaniya imperatritsasi Augusta Victoria bilan uchrashgan. Imperatritsa eri imperator Wilhelm II bilan Istanbulga ikkinchi bor tashrif buyurgan edi[14]. Abdulhamid II ning qizi Oysha Sulton xotiralarida shunday deb esga olgan: „U (Abdulhamid II) opa-singillari (Seniha Sulton va Mediha Sulton)ning tez-tez gapirib, qahqaha otishga odatlanganini yaxshi bilardi. Abdulhamid II ularga oʻzini vazminroq tutishni maslahat berib, iltimos qilgan boʻlsa-da, baribir opa-singillar eski odatlariga qaytishardi. Otam (Sulton Abdulhamid II) imperatritsaga: „Iltimos, opa-singillarimni kechiring, ular biroz hayajonda“, — deyishga majbur boʻldi“.

Seniha Sultonning eri Abdulhamidning boshqaruvini keskin tanqid qilardi, hech bir imkonni qoʻldan boy bermay fikr bildirardi. Oxir-oqibat, u kuzatuv va josuslikdan toʻyib ketdi va 1899-yilda ikki oʻgʻlini olib Yevropaga qochib ketdi. Oradan toʻrt yil oʻtib Belgiyada vafot etdi va Parijda dafn etildi. Uning oʻgʻillari Istanbulga 1908-yilda ikkinchi konstitutsiya eʼlon qilingach qaytishga muvaffaq boʻldi[3]. Shu sababli Senihani saroyda unchalik xush koʻrishmasdi[15].

Surgun va vafoti

1924-yil mart oyida Usmoniylar sulolasi vakillari surgun qilinganda Seniha Usmoniy malikalar orasida hayot boʻlgan eng keksasi boʻlib, oʻsha vaqtda 73 yoshda edi. Uning oʻz mablagʻi yoʻq, oʻgʻillari esa oʻz ishlari bilan band boʻlib, onasiga qaray olmasdi. Shu bois uning oʻzi yolgʻiz surgunga joʻnadi[16]. Taxtdan agʻdarilgan oʻgay ukasi sulton Mehmed Sanremoda yashash uchun ketgan edi. Mehmed Senihaga oʻz uyi Villa Magnoliadan joy berdi. Seniha Sulton u yerda 1926-yilda Mehmed vafot etgunga qadar yashadi. Mehmedning oʻlimidan soʻng Seniha yashash uchun ijaraga uy olishga yetarli pul topa olmadi va Fransiyaning Nice shahridagi Simyez jamoat bogʻlarida tunab kun kechirdi. Qandaydir qilib kichik oʻgʻli Lutfulloh onasining ahvolidan xabar topdi va Nicega keldi. Lutfulloh onasini Abdulmajid II ning villasiga olib bordi. Abdulmajid II unga chordoqda bir xona berdi. Seniha Sulton u yerda u juda ayanchli sharoitda yashadi[16].

Seniha Sulton 1931-yil 15-sentabrda Nice shahridagi Villa Carabacelda 79 yoshida vafot etdi. U Abdulmajidning tirik qolgan oxirgi farzandi edi[17]. Vafotidan keyin Damashqdagi Sulaymoniya takyasi qabristoniga dafn etildi[7][18][19].

Uning dafn marosimi juda murakkab kechdi. Oʻsha paytda Nice shahrida musulmon qabristonlari yoʻq edi, shuning uchun uni musulmon mamlakatida dafn etish kerak edi, biroq bu juda qimmat ish boʻlib, oilaning buning uchun yetarli mablagʻi yoʻq edi. Hatto uning jasadi vaqtincha joylashtirilgan morgda uzoq muddat saqlash uchun ijara haqini toʻlashga ham oilaning qurbi yetmas edi. Shu bois, eng arzon usulda mumiyolanib qoʻyilgan jasad muammoning yechimi topilguncha oʻsha yerda saqlandi.

Biroq oilasi, ayniqsa, Abdulmajid II, uni ommaviy qabrga qoʻyishni mutlaqo istamadi. Shuning uchun u oʻgʻli Umar Faruk afandi va Murod V ning avlodidan boʻlgan Shahzoda Usmon Fuod afandiga Usmoniylar oilasi mulklarini ularning nomidan qaytarib olish uchun rasmiy tayinlangan Jefferson Cohn & Ranz kompaniyasidan dafn xarajatlari uchun pul soʻrashni tayinlagan. Muzokaralar uzoq va qiyin kechdi, ammo shahzodalar shartnomani bekor qilish bilan tahdid qilgach, pulni olishga muvaffaq boʻlishdi.

Seniha Sultonning jasadi ukasi sulton Mehmed VI Vahididdiniki bilan bir xil yoʻnalish boʻylab olib borildi. Jasad oldin kema bilan Bayrutga, u yerdan esa Suriyaga olib borilib, oʻsha yerda dafn etildi[20].

Shaxsiyati

Seniha Sulton kuchli va erkin, siyosiy fikrlaydigan va koʻp jihatdan oʻz zamonidan ilgarilab ketgan ayol sifatida taʼriflangan. Uning koʻrinishi chiroyli va salobatli deb baholangan, ammo shoʻx va vazmin boʻlmagan xatti-harakatlari sababli saroyda uni uncha xush koʻrishmagan. U sochini kalta qilib yurgan, sochlarini oʻstirishdan bosh tortgan, ovozi esa yoʻgʻon boʻlgan. U doim tez gapirgan[21].

Seniha Sulton rasmiy marosimlarda eng nafis matodan tikilgan liboslar, shuningdek, yevropacha uslubda ortidan uzun shleyf tortilgan koʻylaklar ham kiygan. Muomalada u oʻzini butkul erkin tutardi. Koʻpincha oʻgay singlisi Mediha Sulton kabi qahqaha otib yuborar, tez va yoʻgʻon ovozda gapirardi. Bu ikki opa-singil akalari Abdulhamid bilan suhbatlashganda goʻyo bir-biri bilan bellashgandek, ikkalasi ham kulib, akasining koʻnglini koʻtarib, tabassum qildirishga urinishardi[22].

Seniha Sulton saroyida diniy musiqa ijrochilari boʻlgani maʼlum[23].

Neslişah Sulton va Sabiha Sultonning soʻzlariga koʻra, surgun davrida u doim qora kiyinar, ozgʻin, hatto juda nimjon boʻlib ketgan, terisi quruq boʻlgan. Uning jiyani Sabiha Sulton ammasining ayanchli tarzda yashashidan juda iztirob chekkan, uni koʻrgani borganida qoʻlidan oʻpib, yuqori hurmat koʻrsatgan[17].

Mukofotlri

  • Usmoniylar xonadoni ordeni[24]
  • Majidiy ordeni[24]
  • 1-darajali Xayriya ordeni[24]
  • Liaqat oltin medali[24]

Farzandlari

Ism Tugʻilgan Vafot Izohlar
Sultonzoda Mehmed Sabohiddin bey 1879-yil 13-fevral 1948-yil 30-iyun Ortaköy saroyida tugʻilgan. Tabinak xonim ismli ayolga (1898 — 1961-yil 14-avgust) uylangan, biroq u bilan ajrashgan. Tabinak xonim bilan nikohidan uning Fethiye Kendi xonim (1899 — 1986) ismli bir qizi boʻlgan. Keyin Tabinakning kichik singlisi Kamuran xonimga uylangan[25]. Shveysariyaning Jeneva shahrida vafot etgan.
Sultonzoda Ahmad Lutfulloh bey 1880-yil 1973-yil Ortaköy saroyida tugʻilgan. Avval cherkas millatiga mansub Kamran xonim ismli ayolga uylangan, biroq u bilan ajrashgan. Ikkinchi marta 1909-yilda yunon ayoliga uylangan[25] va u bilan nikohidan Nadi bey ismli oʻgʻli boʻlgan[25]. Fransiyaning Nice shahrida vafot etgan.

Ommaviy madaniyatda

  • 2017-yildagi suratga olingan „Payitaht: Abdülhamid“ (tarjimasi „Poytaxt:Abdulhamid“) teleserialida Seniha Sulton rolini turk aktrisasi Selen Öztürk ijro etgan[26].

Shajarasi

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Uluçay 2011, s. 227.
  2. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 626.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Bardakçı 2017, s. 120.
  4. ↑ Brookes 2010, s. 289.
  5. ↑ Uluçay 2011, s. 212.
  6. ↑ Uluçay 2011, s. 229.
  7. ↑ 7,0 7,1 Brookes 2010, s. 290.
  8. ↑ Kahya, Özge. Sultan Abdülmecid'in kızı Mediha Sultan'ın hayatı (1856-1928), 2012 — 53-bet. 
  9. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 628.
  10. ↑ Brookes 2010, s. 144.
  11. ↑ Brookes 2010, s. 59.
  12. ↑ Brookes 2010, s. 76 and n. 51, 52.
  13. ↑ Hidden, Alexander W.. The Ottoman Dynasty: A History of the Sultans of Turkey from the Earliest Authentic Record to the Present Time, with Notes on the Manners and Customs of the People. N. W. Hidden, 1912 — 417-bet. 
  14. ↑ Brookes 2010, s. 165.
  15. ↑ Brookes 2010, s. 144 n. 12.
  16. ↑ 16,0 16,1 Bardakçı 2017, s. 121.
  17. ↑ 17,0 17,1 Bardakçı 2017, s. 122.
  18. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 630.
  19. ↑ Bardakçı 2017, s. 123.
  20. ↑ Murat Bardakçı, Neslishah: The Last Ottoman Princess
  21. ↑ Taglia, Stefano. Intellectuals and Reform in the Ottoman Empire: The Young Turks on the Challenges of Modernity. Routledge, April 24, 2015 — 80-bet. ISBN 978-1-317-57863-5. 
  22. ↑ Brookes 2010, s. 142–44.
  23. ↑ Fanny Davis. The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918. Greenwood Publishing Group, 1986 — 157–8-bet. ISBN 978-0-313-24811-5. 
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 Yılmaz Öztuna. Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Yayınevi, 1978 — 165-bet. 
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 Ekinci, Ekrem Buğra „SULTAN HAMİD'İN HAYIRSIZ AKRABALARI - MAHMUD PAŞA VE PRENS SABAHADDİN“ (tr). ekrembugraekinci.com. Qaraldi: 2021-yil 7-aprel.
  26. ↑ Payitaht: Abdülhamid (TV Series 2017– ), qaraldi: 2020-01-03

Adabiyotlar

  • Bardakçı, Murat. Neslishah: So‘nggi usmonli malikasi. Oxford University Press, 2017. ISBN 978-9-774-16837-6. 
  • Brookes, Douglas Scott. Kanizak, malika va ustoz: Usmonli haramidan ovozlar. University of Texas Press, 2010. ISBN 978-0-292-78335-5. 
  • Sakaoğlu, Necdet. Bu mulkning ayol sultonlari: Vâlide sultonlar, hâtunlar, hasekilar, kadınefendilar, sultanefendilar. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6. 
  • Uluçay, Mustafa Çağatay. Podshohlarning ayollari va qizlari. Ankara, Ötüken, 2011. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Seniha_Sulton&oldid=770686" dan olindi