Kontent qismiga oʻtish

Müşfika Kadın

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Müşfika Kadın
Fayl:Musfika kadinefendi.jpg
Tugʻilishi Ayşe Ağır
tax. 1872
Kavkaz
Vafoti 1961
Gʻozi Usmonposho saroyi, Serencebey koʻchasi 53, Yıldız, Istanbul, Turkiya
Turmush oʻrtogʻi
Abdulhamid II
(turm. 1886; vaf. 1918)
Farzandlari Hamida Oysha Sulton
Toʻliq nomi
turkcha: Ayşe Destizer Müşfika Kadın
usmonli turkcha: مشفقه قادین‎‎
Uy Ogʻir (by birth)
Usmonli (by marriage)
Otasi Mahmud Ağır Bey
Onasi Emine xonim
Dini Islom, sunniylik

Destizer Müşfika Kadın (usmonli turkcha: مشفقه قادين‎‎ – „rahmli“, „shafqatli“; tugʻilgan paytdagi ismi Ayşe Ağır; tax. 1872-yilda tugʻilgan – 1961-yil 18-iyulda vafot etgan; 1934-yilgi „Familiya toʻgʻrisidagi qonun“dan keyingi ism-familiyasi: Müşfika Kayısoy) – Usmoniylar davlati sultoni Abdulhamid II ning sakkizinchi xotini.

Yoshligi

Müşfika Kadın 1872-yilda Kavkazda tugʻilgan[1]. Asl ismi Oysha[2] boʻlib, abxaz zodagonlarining Ağırlar oilasiga mansub edi. Otasi Gʻozi Shahid Ağır Mahmud Bey[3], onasi esa Emine xonim boʻlgan[4]. Uning oʻzidan 1 yosh kichik Fotima xonim ismli singlisi, 7 yosh katta Shohin Bey ismli akasi bor edi[5]. Mahmud Bey 1877–1878-yillarda kechgan Usmoniylar–Rossiya urushida koʻngilli sifatida xizmat qilishga hozirlandi va xotini hamda farzandlarini shu hududda xizmat qilayotgan ofitser Husayin Vasfiy poshoning qaramogʻiga topshirdi[6][7].

Husayin Vasfiy poshoning xotini Bezminigar xonim Mahmud Beyning amakivachchasi, yaʼni yaqin qarindoshi edi. Bundan tashqari u turmushga chiqishidan avval Volida Sulton Pertevniyal Sultonga xizmat qilgan, shuning uchun posho Mahmud Beyning oilasini xotinining oldiga Istanbulga yubordi. Oʻsha paytda Oyshaning yoshi 3 da, Fotimaniki 2, Shohin Beyniki esa 10 da edi. Oʻsha kezlarda Pertevniyal Sulton oʻgʻli sulton Abdulazizning oʻlimi tufayli gʻam ichida boʻlib, uning yagona ovunchi yosh bolalarni tarbiyalash, ularni atrofiga toʻplab, shoʻxliklaridan tasalli topish edi[7][8].

Bularni bilgan Bezminigar xonim Mahmud Beyning oilasini Pertevniyal Sultonga tanishtirishga qaror qildi. Buning uchun Emine xonimni zoʻrgʻa koʻndirdi va ikki qizni huzuriga olib bordi. Pertevniyal Sulton Emine Xonimning goʻzal chehrasi, moviy koʻzlari, sargʻish sochlari hamda Fotimaning jingalak sochli shirin qiyofasiga maftun boʻldi. U ikki qizni asrab oldi va oʻzining katta xazinadori Shamsijamol xalfaning nazorati ostida Oyshaga gʻamxoʻrlik qilish uchun Navekyar xalfa, Fotimaga esa Şevkidide xalfani tayinladi. Shuningdek, saroy anʼanasiga koʻra ularning ismlarini oʻzgartirib, Oyshaga Destizer (usmonli turkcha: دست زر‎‎)[3][4], singlisiga esa Destiper deb ism qoʻydi. Onasi Emine xonim va katta akasi Shohin Bey Bezminigar xonimning uyida qolishdi, biroq Mahmud Bey urushda halok boʻlgani haqidagi xabar yetib kelgach, barcha urinishlarga qaramay, ular avval kelgan saroylariga qaytib ketishdi. Shundan keyin ularning hayoti haqida hech qanday xabar boʻlmagan[8][9].

1883-yilda Pertevniyal Sulton vafot etgach[10], odatga koʻra, yuqori xazinador boshchiligidagi barcha villa xizmatchilari Dolmabahçe saroyiga koʻchirilgan[3][8][11].

Nikohi

Destizer Dolmabahçe saroyida ulgʻaydi. U goʻzal, boʻychan, sargʻish sochli, koʻk koʻzli qiz boʻlib, nafisligi bilan tanilgan edi. Oʻn toʻrt yoshga kirganida oʻsha paytlarda bayram kunlari tabriklarni qabul qilish marosimidan keyin haramga kirib turishni odat qilgan Abdulhamid II ning diqqatini tortdi. Uni zudlik bilan Yıldız saroyiga olib borishdi[8][11].

Qurʼon nusxasi. 1871-yilda Qozaskar Mustafo Izzat afandi tomonidan nastaʼliq xatida koʻchirilgan. 1886-yilda Abdulhamid tomonidan Müşfikaga toʻy sovgʻasi sifatida taqdim etilgan va uning tomonidan 1918-yilda Abdulhamidning maqbarasiga hadya qilingan[12].

1886-yil 12-fevral Müşfika va Abdulhamidning nikohi boʻlib oʻtdi[1]. Marosimni saroyning ichki tartib va marosimlari boʻyicha boshligʻi oʻrinbosari Sayyid Asad afandi oʻtkazgan. Shuningdek, ularning nikohiga Joʻnatmalar boshligʻi Hoji Mahmud afandi, Kağıthane imomi Ali afandi va bosh miroxur Sharafiddin ogʻa guvohlik bergan[13]. Dastlabki tuhfa sifatida Abdulhamid ayoliga 1871-yilda (1876-yilda vafot etgan) Qozaskar Mustafo Izzat afandi tomonidan nastaʼliq xatida koʻchirilgan nozik bezakli Qurʼon nusxasini hadya qilgan[12]. Abdulhamid Qurʼonni ochib, undagi „Müşfikun“ soʻzidan ilhomlanib, unga „Müşfika“ ismini[14] va „Uchinchi iqbol“ unvonini bergan. Keyinchalik Müşfika „Katta iqbol“, 1909-yilda esa „Toʻrtinchi Kadın“ darajasiga koʻtarilgan. Müşfika, Soliha Naciye Kadın va Pesend xonim Abdulhamidning eng sevimli xotinlari boʻlgan. Shuningdek, u va Soliha Naciye sulton Abdulhamidning vafotiga qadar uning yonida qolgan xotinlari edi. Pesend xonimga esa erining oldida boʻlishga ruxsat berilmagan. Keyinchalik, sultonning oʻlimini eshitgach, Pesend xonim aza ramzi sifatida sochini qirqib tashlagan[13][15].

Müşfika Abdulhamidning xotinlari safiga qoʻshilgach, unga ham boshqa xotinlarga boʻlgani kabi „Kichik kanselyariya“ deb atalgan xonalar tayyorlab berilgan. Xonadonga xizmatkorlar tayinlangan, uy boshligʻi qilib esa Dilesrar xalfa tayinlangan. Dilesrar xalfa saroyda yaxshi tanilgan edi, chunki sulton Abdulmajid I hukmronligining oxirlarida xizmatga kirgan, keyinchalik sulton Abdulazizga ham xizmat qilgan[16][17].

Abdulhamid Müşfikaning singlisi Destiperga Shukriye xonim deb ism berib, uni xazinador etib tayinlagan. Shukriye xonim ulgʻaygach, Abdulhamidning saroy liboslari boʻyicha boshligʻi Ismet Beyning ikkinchi oʻgʻli Xolid poshoga turmushga bergan. Uning onasi Abdulhamidning sut onasi edi. 1917-yilda Abdulhamid vafotidan besh oylar oldin, Shukriye xonim tif kasalligidan vafot etgan. Abdulhamid bu xabarni Beylerbeyi saroyida boʻlganida eshitgan va uning kafan hamda janoza xarajatlarini shaxsan oʻzi qoplab bergan. Shukriye xonim Rumeli Hisori qabristoniga dafn etilgan[11][13].

1887-yil 15-noyabrda[18][19], ularning nikohidan 1 yil oʻtgach, Müşfika oʻzining yagona qizi Hamida Oysha Sultonni dunyoga keltirga. Oysha Sulton va Naima Sulton sulton Abdulhamidning sevimli qizlaridan boʻlgan[13][20]. Abdulhamid Oyshaning tugʻilgani haqidagi xushxabarni yetkazgan Filürye xalfaga toʻgʻnagʻich tuhfa qilgan. Oyshani dunyoga keltirgan doya Ebezoda Komila xonimga 300 lira berilgan, homiladorlik davrida har hafta Müşfikani koʻzdan kechirib, davolagan oʻsha davrning ayollar kasalliklari boʻyicha mutaxassisi doktor Triandafilidis esa orden bilan mukofotlangan[16][17].

Müşfika (oʻngda) qizi Oysha Sulton va nabiralari Sultonzoda Umar Nami Bey hamda Sultonzoda Usmon Nami Bey bilan

Oyshaning tugʻilishidan avval Abdulhamid Yıldız saroyi hududida „Yangi villa“ deb atalgan saroy qurdirishni buyurgan[21]. 1888-yilda Oysha yetti oylik boʻlganida Abdulhamid uni shu villaga koʻchirgan[22][23]. Taxtdan agʻdarilguniga qadar Abdulhamid kechki ovqatni doimo Müşfika bilan uning xonalarida tanovul qilgan[24].

1909-yil 27-aprelda Abdulhamid taxtdan agʻdarilgan va Salonikiga surgun qilingan[25]. Müşfika va Oysha ham u bilan birga Salonikiga ketgan. Keyinchalik 1910-yilda Oysha Istanbulga qaytgan, ammo Müşfika eri bilan qolgan. 1912-yilda Saloniki Yunoniston tarkibiga oʻtgach, Müşfika Abdulhamid bilan birga Istanbulga qaytgan va Beylerbeyi saroyiga joylashgan[15][26]. Abdulhamidning boshiga tushgan barcha kulfatlarda Müşfika uning yonida boʻlgan. 1918-yilda Abdulhamid vafot etgan chogʻida u sultonning boshini bagʻriga bosib turgan edi[13][27].

Bevalik yillari

Müşfika Qadin (oʻrtada oʻtirgan) 1923-yilda

Abdulhamidning vafotidan soʻng Müşfika Yıldız saroyiga koʻchib oʻtgan[28]. Nikoh vaqtida Abdulhamid unga tuhfa qilgan Qurʼonni esa sultonning maqbarasini nazorat qilib turuvchi vaqfga hadya qilgan hamda unga oʻz ismini yozdirgan[16].

1924-yilda Oysha boshqa oila aʼzolari bilan birga surgun qilingan[29]. Sulolaning qondosh aʼzosi boʻlmaganligi bois Müşfika surgun qilinmagan va u Turkiyada qolishni tanlagan[1]. U Turkiya fuqaroligini qabul qilgan va Gʻozi Usmon poshoning saroyi joylashgan Serencebey koʻchasi 53-uyga koʻchib oʻtgan[30]. 1934-yilda qabul qilingan „Familiya toʻgʻrisidagi qonun“ga muvofiq, Müşfika Abdulhamidning Kayı qabilasidan nasab olganligini ifoda etuvchi „Kayısoy“ familiyasini olgan[30].

1936-yilda Müşfika qashshoqlashib qolganligi sababli mulkini qaytarib berishni soʻrab Turkiya hukumatiga ariza bilan murojaat qilgan[31]. Biroq Tashqi ishlar vazirligining qayd etishicha, Müşfikaga Abdulhamidning vafoti vaqtida ham, keyin ham Turkiyadagi Abdulhamid mulklari va daromadlaridan ulush sifatida amalda egalik qilish va foydalanish huquqi berilmagan[32]. Bundan tashqari, 1925 va 1928-yillarda Müşfika va unga vakillik qilgan bankir Shevket Mehmed Ali Bey Abdulhamid Turkiya va boshqa hududlarda qoldirilgan binolar, yerlar, konlar va imtiyozlarni bosqinchilar qoʻlidan qaytarib olish uchun mashhur turk yahudiy huquqshunosi Sami Günzbergga ishonchnoma bergan[31].

1944-yilda Müşfika hukumatdan moliyaviy yordam soʻrab murojaat qilgan[33], shundan soʻng 1949-yilda prezident İsmet İnönü uning oylik nafaqasini 200 lira etib belgilagan[34]. Bu miqdor bilan kun kechira olmagan Müşfika 1954-yilda oʻsha paytdagi bosh vazir Adnan Menderesga xat yozgan va natijada uning nafaqasiga yana 50 lira qoʻshilgan[34].

Oysha 1952-yilda qariyb 28 yillik tanaffusdan soʻng Istanbulga qaytgan[29]. U oʻzining xotiralarini bayon etgan va uni 1955-yilda tugallagan. Xotiralarning katta qismi uchun u Müşfikaning soʻzlariga tayangan, chunki malika Turkiyaga qaytgandan keyin ular birga yashagan. Asar dastlab 1950-yillarning oxirlarida turklarning ommabop „Hayot“ jurnalida turkum maqolalar shaklida bosilgan, soʻngra 1960-yilda malikaning vafotidan sal avval Istanbulda alohida kitob boʻlib chop etilgan[35].

Vafoti

Müşfika Kadın 1961-yil 16-iyulda[36][37] taxminan 89 yoshida[1], Serencebey koʻchasi 53-uydagi Gʻozi Usmon poshoning seroyida[30] qizining vafotidan qariyb 1 yil oʻtib, plevritdan vafot etgan[29] va Yahyo afandi qabristoniga dafn qilingan[1].

Farzandlari

Ismi Tugʻilgan sanasi Vafot sanasi Izohlar
Hamida Oysha Sulton 1887-yil 15-noyabr[29][38] 1960-yil 10-avgust[29][38] Ikki marta turmushga chiqqan, uch oʻgʻil va bir qiz farzand koʻrgan

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Brookes 2010, s. 285.
  2. ↑ Brookes 2010, s. 144.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Sakaoğlu 2008, s. 677.
  4. ↑ 4,0 4,1 Uluçay 2011, s. 248.
  5. ↑ Günaydın, Günay. Haremin Son Gülleri. Mevsimsiz Yayınları, 2006 — 78-bet. ISBN 978-9-944-98703-5. 
  6. ↑ Fanny Davis. The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918. Greenwood Publishing Group, 1986 — 6-bet. ISBN 978-0-313-24811-5. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Osmanoğlu 2000, s. 112.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Brookes 2010, s. 145.
  9. ↑ Osmanoğlu 2000, ss. 112–113.
  10. ↑ Akyıldız, Ali. Müsrif, Fakat Hayırsever: Pertevniyal Valide Sultan, 2016 — 343–344-bet. 
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Osmanoğlu 2000, s. 113.
  12. ↑ 12,0 12,1 15th ICTA International Congress of Turkish Art, Proceedings. Ministry Of Culture And Tourism, Republic Of Turkey, 2018 — 38, 44-bet. 
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Brookes 2010, s. 146.
  14. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 678.
  15. ↑ 15,0 15,1 Uluçay 2011, s. 249.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Brookes 2010, s. 147.
  17. ↑ 17,0 17,1 Osmanoğlu 2000, s. 114.
  18. ↑ Freely, John. Inside the Seraglio: Private Lives of the Sultans in Istanbul. Penguin, July 1, 2001 — 289-bet. 
  19. ↑ Bağce, Betül Kübra. II. Abdulhamid kızı Naime Sultan'in Hayati, 2008 — 19-bet. 
  20. ↑ Sâmiha Ayverdi. Ne idik ne olduk. Kubbealti Publishing, 2007 — 47–48-bet. ISBN 978-975-6444-37-5. 
  21. ↑ Brookes 2010, s. 149.
  22. ↑ Osmanoğlu 2000, s. 115.
  23. ↑ Tansu, Samih Nafiz; Paşa, Celâleddin. Madalyonun Tersi. Gür Kitabevi, 1970 — 31-bet. 
  24. ↑ „My father Sultan Abdülhamid II“. Daily Sabah (2014-yil 26-fevral). Qaraldi: 2020-yil 2-may.
  25. ↑ Hall, Richard C.. War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia. ABC-CLIO, October 9, 2014 — 1–2-bet. ISBN 978-1-610-69031-7. 
  26. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 679.
  27. ↑ Yanatma, Servet. The Deaths and Funeral Ceremonies of Ottoman Sultans (From Sultan Mahmud II TO Sultan Mehmed VI Vahideddin), 2007 — 55-bet. 
  28. ↑ Akyıldız, Ali. Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi, 2018 — 701-bet. 
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 Brookes 2010, s. 278.
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 Necdet Sakaoğlu. Famous Ottoman women. Avea, 2007 — 284, 285-bet. 
  31. ↑ 31,0 31,1 Kark & Frantzman 2010, s. 138.
  32. ↑ Kark & Frantzman 2010, s. 139.
  33. ↑ Bardakçı, Murat. Son Osmanlılar: Osmanlı Hanedanı'nın Sürgün ve Mira Öyküsü. İnkılâp, 2008 — 98–99-bet. ISBN 978-9-751-02616-3. 
  34. ↑ 34,0 34,1 „Murat Bardakçı - Abdülhamid'in hanımından Menderes'e: 'Oğlum, geçinemiyorum, beni âciz bırakma!'“. Habertürk (2013-yil 1-iyul). Qaraldi: 2020-yil 1-may.
  35. ↑ Brookes 2010, s. 123.
  36. ↑ „SULTAN'S WIFE DIES, ISTANBUL“. The Capital Times (1961-yil 19-iyul). Qaraldi: 2018-yil 20-sentyabr.
  37. ↑ „MUSFIKA KADIN DIES AT 95, Was a Widow of Sultan Abdul Hamid II of Turkey“. The New York Times (1961-yil 20-iyul). Qaraldi: 2018-yil 20-sentyabr.
  38. ↑ 38,0 38,1 Uluçay 2011, ss. 257–258.

Adabiyotlar

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Müşfika_Kadın&oldid=638015" dan olindi