Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Mehmed Abdulqodir

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Mehmed Abdulqodir
Tugʻilishi 1878-yil 16-yanvar
Yıldız saroyi, Konstantinopol, Usmoniylar davlati
(hozirgi Istanbul, Turkiya)
Vafoti 16-mart 1944-yil(1944-03-16)
(66 yoshda)
Sofiya, Bolgariya
Turmush oʻrtogʻi
  • Mislimelek xonim
    (turm. 1898)
  • Suhendan xonim
    (turm. 1902; ajr. 1908)
  • Mihribon xonim
    (turm. 1907; ajr. 1913)
  • Pervin xonim
    (turm. 1908; ajr. 1908)
  • Macide xonim
    (turm. 1913; ajr. 1925)
  • Meziyet xonim
    (turm. 1922)
  • Irene Imer
    (turm. 1925; ajr. 1926)
Farzandlari
Sulola Usmoniylar
Otasi Abdulhamid II
Onasi Bidar Qadin
Dini Islom, sunniylik
Shahzoda Mehmed Abdulqodir
Harbiy faoliyati
Qoʻshin turlari  Turkiya armiyasi
Xizmatdagi yillari tax. 1910[1]–1922 (faol xizmat qilgan yillari)
Unvoni Roʻyxatga qarang

Shahzoda Mehmed Abdulqodir afandi (usmonli turkcha: شہزادہ محمد عبدالقادر‎‎; 1878-yil 16-yanvarda tugʻilgan – 1944-yil 16-martda vafot etgan) – Usmoniylar shahzodasi, sulton Abdulhamid II va uning xotini Bidar Sultonning oʻgʻli.

Yoshligi

Shahzoda Mehmed Abdulqodir 1878-yil 16-yanvarda Yıldız saroyida tugʻilgan[2][3]. Otasi sulton Abdulhamid II sulton Abdulmajid I va Tirimüjgan Kadınning oʻgʻli boʻlgan[4]. Onasi Bidar Sulton[5][6] ota tomondan cherkes, ona tomondan esa gruzinlardan boʻlib, Lortkipanidze oilasiga mansub edi[7]. Shahzoda Mehmed Bidar Sultonning ikkinchi farzandi boʻlgan[4]. Uning oʻzidan 2 yosh katta Naime Sulton ismli opasi bor edi[2].

Abdulqodirning sunnat toʻyi 1891-yilda uning oʻgay ukalari Shahzoda Ahmad Nuri va Shahzoda Mehmed Burhoniddin bilan birga boʻlib oʻtgan[8].

Taʼlimi va faoliyati

Abdulqodir dastlabki taʼlimini Yıldız saroyidagi Shahzodalar maktabida akasi Shahzoda Mehmed Salim va sulton Abdulazizning ikkinchi oʻgʻli Abdulmajid II bilan birga olgan[9]. Murabbiyi – Halil ogʻa[10]. Shahzoda bir necha tillarni bilgan, pianino va skripka[11], shuningdek, kemanche ham chalgan. Skripka chalishni Vondra bey ismli skripkachi oʻrgatgan boʻlsa, klassik musiqa taʼlimini ustozi Aranda poshodan olgan[3].

Shahzodalar maktabini tamomlagach, Abdulqodir harbiy taʼlim olish maqsadida Germaniyaga yuborilgan. Usmoniylar armiyasida otliq polk mayori unvoniga ega boʻlgan[12]. Soʻngra polkovnik[13], keyin esa brigadir darajasiga koʻtarilgan[11].

Shaxsiy hayoti

Abdulqodir voyaga yetgach, otasi uni sulton Abdulaziz va Nesrin Kadınning qizi Emine Sultonga uylantirmoqchi boʻldi. Biroq Emine bu qarordan norozi edi va uni rad etdi. Garchi sulton bu nikohni maʼqul topgan boʻlsa ham Emine oʻzidan yoshroq erkakka turmushga chiqishni istamadi. Abdulhamid II taxtdan agʻdarilgach, Emine va Abdulqodirning nikohi Mehmed V tomonidan bekor qilindi[11].

Abdulqodirning birinchi xotini Mislimelek xonim boʻlgan. U 1883-yilda tugʻilgan. Asl ismi – Pokiza Marshania. Otasi shahzoda Abdulqodir Hasan bey Marshania (1862–1917), Kavkazdan koʻchib kelib, Usmoniylar armiyasida xizmat qilgan abxaz ofitseri edi[14]. Onasining ismi – Mevlude xonim[15]. 1890-yilda Pokiza 7 yoshida qarindoshi Nemika Sultonga xizmat qilish uchun saroyga berildi[14]. Shundan soʻng 1898-yil 10-iyunda Abdulqodirga turmushga chiqdi. Nikoh tantanasi sultonning bosh imomi Hofiz Roshid afandi tomonidan oʻtkazildi. Ularning nikohiga Javhar ogʻa, Esvabchiboshi Ismet bey, Sinan posho masjidi imomi Mustafo Asim afandi hamda imperiya harami chiqish boʻlimi boshligʻi Ali Rizo afandi guvohlik bergan. Toʻy 1898-yil 21-iyunda boʻlib oʻtgan[16]. Mislimelek xonim Shahzoda Ahmad Orhan ismli oʻgʻil farzand dunyoga keltirgan, biroq bola 1901-yilda vafot etgan[17][18]. 1924-yilda imperiya oila aʼzolari surgun qilinganda Mislimelek avval Vengriyaga, soʻngra 1933-yilda Bolgariyaga[14], undan keyin 1943-yilda Albaniyaga borgan[18]. U yerda 1944–1945-yillar oraligʻida natsistlar konslagerida qamoqda saqlangan. Ikkinchi Jahon urushi tugagach, 1946-yilda Bayrutga ketgan[14][18]. Mislimelek xonim 1950-yillarda oʻz xotiralarini qogʻozga tushirgan va 1955-yilda Tripolida vafot etgan[19].

Ikkinchi xotini Suhendan xonim edi. U 1882-yilda tugʻilgan[20]. Suhendan xonim tokatlik boʻlib, kelib chiqishi abxazlardan edi[21]. Ular 1902-yilda turmush qurishgan[20], biroq farzand koʻrishmagan. 1908-yilda ular ajrashishgan[22]. Suhendan xonim 1929-yilda vafot etgan[20].

Uchinchi xotini Mihribon xonim 1890-yilda tugʻilgan[20]. U Adapazarining Kayalar Memduhiye mahallasida tugʻilgan boʻlib, uning ham kelib chiqishi abxazlardan edi. Mihribon xonimning bir akasi boʻlgan[23][24]. Mihribon xonim nozik, chiroyli, sargʻish sochli ayol edi[23]. Shahzoda Abdulqodir bilan 1907-yilda turmush qurgan[20]. 1909-yilda Shehzoda Mehmed Orhanni dunyoga keltirgan[25]. 1913-yilda ular ajrashgach[23][26], Mihribon xonim yashash uchun akasining yoniga ketgan[24]. 1955–1956-yillar oraligʻida Misrda vafot etgan[27].

Abdulqodirning toʻrtinchi xotini Parvin xonim 1880-yilda tugʻilgan. Ular 1908-yilda turmush qurib, oʻsha yili ajrashishgan. Parvin xonim 1917-yilda vafot etgan[20].

Beshinchi xotini Hatice Macide xonim 1899-yilda tugʻilgan[20]. U Usmoniylar armiyasi polkovnigi Mustafo Sharif beyning qizi boʻlgan[28]. 1913-yilda[27] Abdulqodir Macidega uylanish niyatini bildirgan, biroq parlament uning oilasining ijtimoiy mavqeiga asoslanib bu nikohga qarshi chiqqan. Shahzodaning istagi rad etilganiga qaramay, u Macide xonimga uylangan. Natijada, Abdulqodir va Macidening unvonlari olib qoʻyilgan. Abdulqodirning maoshi yarmiga qisqartirilgan, bu nikohdan tugʻilgan bolalar esa unvon va merosdan mahrum qilingan[28]. Macide xonim 1914-yilda oʻgʻli Shahzoda Ertugʻrul Najibni[25], 1917-yilda ikkinchi oʻgʻli Shahzoda Alouddin Qodirni dunyoga keltirgan. Usmoniylar sulolasi oila aʼzolari surgun qilinganda Macide Vengriyaga borgan, u yerda er-xotin 1925-yilda ajrashgan[29][20]. Macide xonim 1934-yilda Avstriyaning Vena shahrida vafot etgan[27].

Shahzodaning oltinchi xotini Meziyet Fotima xonim edi. U 1908-yilda Kritda tugʻilgan. Fotima xonim Usmoniylar armiyasi polkovnigi Mecid beyning qizi boʻlgan. 1922-yilda[25] Shahzoda Abdulqodir unga oshiq boʻlgan. Ularning nikohi Kadıköydagi Usmon ogʻa mahallasida oʻqilgan, tomonlar vakillari hamda guvohlar ishtirokida imom Sulaymon afandi Abdulqodir va Fotima xonimni nikohlagan. Koʻp oʻtmay, bu voqea kengashga yetkazilgan. Boshqa tomondan, Salim Sipahi ismli bir kishi Meziyet uning xotini ekanini daʼvo qilgan. Biroq uning daʼvosi rad etilgan, chunki nikohdan avval ular Heybeli Ada imomi Shavkat afandi va Qartal tumanidagi shariat sudi noibidan ruxsat olishgan edi. Shunga qaramay, nikoh parlament ruxsatisiz tuzilganligi sababli tan olinmagan. Meziyet va bu nikohdan tugʻilgan bolalar maqomdan mahrum boʻlgan[30]. Meziyet 1924-yilda Bidar Sulton ismli qizini, 1925-yilda Safvet Neslişah Sulton ismli ikkinchi qizini dunyoga keltirgan[25]. „Familiya toʻgʻrisidagi qonun“ga muvofiq, Meziyet „Osmanoğlu“ familiyasini olgan. U 1989-yil 13-noyabrda vafot etgan va Istanbuldagi Karacahmet qabristoniga dafn qilingan[31][32].

Yettinchi xotini – Irene Imer. Ular 1925-yilda turmush qurishgan. Oʻsha yil u Shahzoda Usmonni dunyoga keltirgan, biroq er-xotin 1926-yilda ajrashishgan[20].

Keyingi hayoti va oʻlimi

1909-yil 27-aprelda Abdulhamid taxtdan agʻdarildi va Salonikiga surgun qilindi[33]. Shahzoda Abdulqodir esa Istanbulda qoldi[34]. 1912-yilda Saloniki Yunoniston qoʻliga oʻtgach, Abdulhamid Istanbulga qaytarilib, Beylerbeyi saroyiga joylashtirildi[35]. Abdulhamid 1918-yilda shu yerda vafot etdi. Abdulqodirga Yıldız saroyi hududida villa ajratilgan edi[36]. 1909–1924-yillar oraligʻida u Kızıltoprak saroyi va Büyükdere sohil saroyida yashagan[3].

1924-yil mart oyida Usmoniylar sulolasi oila aʼzolari surgun qilingach, Abdulqodir va uning oilasi Vengriya qirolligining Budapesht shahriga joylashdi[11]. 1925-yil 14-yanvarda u mashhur turk yahudiy yuristi Sami Günzbergga ishonchnoma berdi hamda unga otasi Abdulhamid tomonidan Turkiya hududi va boshqa joylarda qoldirilgan binolar, yerlar, konlar va imtiyozlarni bosqinchilardan qaytarib olish vakolatini berdi[37]. Soʻngra Abdulqodirning Feneryoludagi saroyini sobiq Xediva Iqbol xonimga sotdi. Biroq Sami Günzberg shahzoda Abdulqodirga hech qanday pul yubormadi[11]. Günzberg, shuningdek, shahzodaning Mosul neftidagi ulushini Amerika neft kompaniyasiga oʻtkazgan va 10 yil davomida shahzodaga oz miqdorda pul yuborib turgan[11].

Keyinchalik Abdulqodir va uning oilasi 1933-yilda Bolgariyaning Sofiya shahriga koʻchib ketdi. 1943-yilda u Sofiyadagi Boli afandi maqbarasini taʼmirladi[3]. Shahzoda 1944-yil 16-martda Amerika samolyotlari tomonidan uyushtirilgan havo hujumi paytida bunkerda yurak xurujiga uchradi. Ommaviy qochish paytida olomonning oyogʻi ostida qolgan, uning ustidan bosib oʻtishgan va shuning oqibatida vafot etgan. Vafotidan soʻng Sofiyada dafn etilgan[4][3][11].

Mukofotlari

Harbiy tayinlovlari

Harbiy unvonlari va armiyadagi lavozimlari

Farzandlari

Ismi Tugʻilgan Vafoti Izohlar
Mislimelek xonimdan (nikohi: 1898-yil 10-iyun; 1883–1955)
Shahzoda Ahmad Orhan 1901 1901 Yıldız saroyida tugʻilgan va goʻdakligida shu saroyda vafot qilgan. Yahyo afandi qabristoniga dafn etilgan.
Mihribon xonimdan (nikohi: 1907; ajrimi: 1913; 1890 – 1955/1956)
Shahzoda Mehmed Orhan 1909-yil 12-oktyabr 1994-yil 13-mart 3 marta uylangan, bir oʻgʻil va ikki qizi boʻlgan.
Hatice Macide xonimdan (nikoh: 1913; ajrimi: 1925; 1899–1934)
Shahzoda Ertugʻrul Najib Ali Qodir 1914-yil 27-mart 1994-yil 7-fevral Shifokor. 1946-yil 14-avgustda Venada avstriyalik Gertrude Emilia Tenglerga (Vena, 1926-yil 25-mayda tugʻilgan) uylangan. Bir oʻgʻil (Roland Salim) va bir qiz (Margot Leyla) koʻrgan. Venada vafot etgan va oʻsha yerda dafn etilgan.
Shahzoda Alouddin Qodir 1917-yil 2-yanvar 1999-yil 21-noyabr Lidia Dimitrovaga uylangan, bir oʻgʻil (Plamen) va bir qizi (Iskra) boʻlgan. Bolgariyaning Sofiya shahrida vafot etgan va oʻsha yerda dafn etilgan.
Meziyet Fotima xonimdan (nikohi: 1922; 1908–1989-yil 13-noyabr)
Bidar Sulton 1924-yil 3-yanvar 1924-yil 8-mart Istanbulda tugʻilgan. Vengriyaning Budapesht shahrida vafot etgan va Gul Baba ziyoratgohiga dafn etilgan.
Safvet Neslişah Sulton 1925-yil 25-dekabr 2014-yil 30-may 2 marta turmush qurgan, ikki oʻgʻil koʻrgan.
Irene Imerdan (nikoh 1925 – ajrashgan 1926)
Shahzoda Usmon 1925 1934 Vengriyaning Budapesht shahrida tugʻilgan. Oʻsha yerda vafot etgan va Gul Baba ziyoratgohiga dafn etilgan.

Ommaviy madaniyatda

  • 2017-yilgi „Payitaht: Abdülhamid“ teleserialida Shahzoda Mehmed Abdulqodirning obrazini turk aktyori Can Sipahi gavdalantirilgan[39].

Nasl-nasabi

Manbalar

  1. ↑ Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmanîyye, 1326 Sene-i Maliye, 64. Sene. Selanik Matbaası, 1910 — 48–49-bet. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Osmanoğlu 2000, s. 261.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Yılmaz Öztuna. II. Abdülhamîd: zamânı ve şahsiyeti. Kubbealti Publishing, 2008 — 232–233-bet. ISBN 978-97564-446-27. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 26-bet. 
  5. ↑ Uluçay 2011, s. 254.
  6. ↑ Brookes 2010, s. 279.
  7. ↑ Aredba, Rumeysa; Açba, Edadil. Sultan Vahdeddin'in San Remo günleri. Timaş Yayınları, 2009 — 47-bet. ISBN 978-9-752-63955-3. 
  8. ↑ Pazan, İbrahim. Son saraylı: Şehzade Osman Ertuğrul Efendi. Babıali Kültür Yayıncılığı, 2008 — 18-bet. ISBN 978-9-944-11894-1. 
  9. ↑ Uçan, Lâle (2019). Son Halife Abdülmecid Efendi'nin Hayatı – Şehzâlik, Veliahtlık ve halifelik Yılları (PDF) (PhD Thesis thesis). Istanbul University Institute of Social Sciences. 33-bet.
  10. ↑ Kırpık, Cevdet. II. Meşrutiyet'ten Sonra Şehzade Eğitiminde Değişim, 2010 — 100-bet. 
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 „Sultan Abdülhamid'in Haşari Şehzadesi Abdülkâdir Efendi“. www.erkembugraekinci.com (2019-yil 15-aprel). Qaraldi: 2020-yil 28-oktyabr.
  12. ↑ 12,0 12,1 Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmanîyye, 1328 Sene-i Maliye, 67. Sene. Selanik Matbaası, 1912 — 48–49-bet. 
  13. ↑ 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 Salnâme-i Devlet-i Âliyye-i Osmanîyye, 1333–1334 Sene-i Maliye, 68. Sene. Hilal Matbaası, 1918 — 64–65-bet. 
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Herzog, Christoph; Wittmann, Richard. Istanbul – Kushta – Constantinople:Narratives of Identity in the Ottoman Capital, 1830–1930. Routledge, 2018. ISBN 978-1-351-80522-3. 
  15. ↑ SİVAS'TAN SARAYA, SARAYDAN SÜRGÜNE, 2 April 2015, qaraldi: 2022-01-16
  16. ↑ Akyıldız, Ali „Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi“. DSpace@29 Mayıs (2018-yil 15-mart).
  17. ↑ Ekinci, Ekrem Buğra. Sultan Abdülhamid'in Son Zevcesi. Timaş Tarih, March 31, 2017 — 91-bet. ISBN 978-6-050-82503-9. 
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 Sönmez, Cahide Sınmaz „Sürgündan Vatana: Osmanlı Hanedanının Geri Dönen İlk Üyeleri (1924‐1951)“ (tr). Academia.edu 83–117 (2014).
  19. ↑ Maksudyan, Nazan. Women and the City, Women in the City:A Gendered Perspective on Ottoman Urban History. Berghahn Books, 2014 — 153-bet. ISBN 978-1-782-38412-0. 
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 20,7 20,8 Ekinci, E.B.. Sultan Abdülhamid'in Son Zevcesi, Hatırat. Timaş Tarih, 2017 — 184-bet. ISBN 978-605-08-2503-9. 
  21. ↑ Kırpık 2011, s. 182 n. 54.
  22. ↑ Kırpık 2011, ss. 188 n. 75.
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 Bardakçı, Murat. Son Osmanlılar: Osmanlı Hanedanı'nın Sürgün ve Miras Öyküsü. İnkılâp, 2008 — 13–14, 27-bet. ISBN 978-9-751-02616-3. 
  24. ↑ 24,0 24,1 Kırpık 2011, s. 171 n. 22.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 Osmanoğlu 2000, s. 267.
  26. ↑ Kırpık 2011, ss. 171 n. 22, 188.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 Osmanoğlu 2000, s. 266.
  28. ↑ 28,0 28,1 Kırpık 2011, s. 178.
  29. ↑ Kırpık 2011, s. 180 n. 43.
  30. ↑ Kırpık 2011, ss. 178–180.
  31. ↑ „Abdülhamit'in Gelini“ (tr). Milliyet (1989-yil 14-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 27-dekabr.
  32. ↑ „Osmanlı hanedanı, Neslişah Sultan'ın cenazesinde buluştu“. Iha (2014-yil 1-iyun). Qaraldi: 2020-yil 28-oktyabr.
  33. ↑ Hall, Richard C.. War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia. ABC-CLIO, October 9, 2014 — 1–2-bet. ISBN 978-1-610-69031-7. 
  34. ↑ Osmanoğlu 2000, ss. 157–158.
  35. ↑ Parry, Milman; Lord, Albert B.. Serbocroatian heroic songs, Volume 1. Harvard University Press, 1979 — 371-bet. 
  36. ↑ Uğurtol, Drahşan; Uğuryol, Mehmet (2017-07-30). "Yıldız Sarayı Şehzade Köşkleri Bahçesi'nin Özellikleri Ve Korunmuştur Durumu" (tr). Art-Sanat Dergisi (8): 261–289. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuarts/issue/47866/604388. Qaraldi: 2022-01-19. Shahzoda Mehmed Abdulqodir]]
  37. ↑ Kark, Ruth; Frantzman, Seth J.. "One of the most spectacular lawsuits ever launched": Abdülhamid's heirs, his lands and the land case in Palestine, 1908–1950, 2010 — 138-bet. 
  38. ↑ 38,00 38,01 38,02 38,03 38,04 38,05 38,06 38,07 38,08 38,09 38,10 Yılmaz Öztuna. Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Yayınevi, 1978 — 164-bet. 
  39. ↑ Payitaht: Abdülhamid (TV Series 2017– ), qaraldi: 2020-10-28

Adabiyotlar

Havolalar

  • „Ottoman Family“. Official website of the immediate living descendants of the Ottoman Dynasty. Qaraldi: 2010-yil 14-fevral.
  • Shajare, sulton Mahmud II avlodlari. Olingan sana: 2011-02-28.
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Mehmed_Abdulqodir&oldid=774194" dan olindi