Kontent qismiga oʻtish

Rux (shaxmat)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oq rux
Qora rux

Rux (♖, ♜) – shaxmatdagi donalardan biri. U istalgan miqdordagi kvadratlarda gorizontal yoki vertikal yoʻnalishda toʻsiqsiz harakatlana oladi va yoʻlidagi raqib donasini urib tashlashi mumkin. Shuningdek, rux rokirovka yurishida ishtirok etadi. Har bir oʻyinchi oʻyinni ikkita rux bilan boshlaydi – ular shaxmat doskasining har bir burchagida joylashadi.

Tarixan, rux (forscha: رخ, romanizatsiya: rox yoki rux, maʼnosi – izvosh) boshqa nomlar bilan ham atalgan, jumladan, minora, markiz, rektor yoki graf[1][2][3]. Ingliz tilidagi castle (qal’a) atamasi esa hozirgi kunda norasmiy yoki eskirgan hisoblanadi[4][5].

Joylashuvi va harakatlanishi

Oq ruxlarning boshlang‘ich joylashuvi — a1 va h1, qora ruxlarniki esa a8 va h8 kvadratlarida bo'ladi. Rux istalgan masofada gorizontal yoki vertikal yo‘nalishda bo‘sh kvadratlar orqali harakatlana oladi. Rux boshqa donalar ustidan sakrab o'tolmaydi. Raqib donasini urish uchun rux raqib donasining turgan kvadratiga o‘tadi va uni shaxmat taxtasidan olib tashlaydi. Shuningdek, rux shoh bilan birgalikda maxsus yurish — rokirovkada qatnashadi.

Nomlarning tarjimalari

Shaxmat donalari nomi haqida umumiy ma’lumot
Tillar
Afrikaans T Toring minora
Albancha T Torra minora
Arab tili ر رخ / طابية (rukhkh / ṭābiya) qalʼa / qasr
Ozarbayjon turkchasi T Top zambarak
Armancha Ն Նավակ (Navak) kema
Bask tili G Gaztelua qasr
Belaruscha (Taraškievica) Лд ладзьдзя kema
Bengali N নৌকা (noukā) Qayiq
Bolgarcha Т топ zambarak
Katalancha T torre minora
Xitoycha R 車 (jū) izvosh
Chex tili V věž minora
Dan tili T tårn minora
Niderland tili T toren / kasteel minora / qasr
Inglizcha R rook, qasr
Esperanto T turo minora
Estoncha[6] V vanker izvosh / arava
Fincha T torni minora
Fransuzcha T tour minora
Galisiyaliklar tili T torre minora
Gruzincha ე ეტლი (etli) izvosh
Nemischa[7] T Turm minora
Yunoncha Π πύργος (pýrgos) minora
hindcha H हाथी (hāthī) fil
Ivritcha צ צריח (Tzariach) minora
Xausa R sansanin qalʼa
Vengercha B bástya qo‘rg‘on
Islandcha H hrókur rux
Ido T turmo minora
Indonez tili B benteng qasr / qalʼa
Slavyanlararo tili Z zamok / věža qasr / minora
Irlandcha C caiseal qal’a
Italyancha T torre minora
Yaponcha R ルーク (rūku)
Java tili B bèntèng qalʼa
Kannada tili ಆ ಆನೆ (aane) fil
Qozoqcha Т тура (tura) minora
Koreyscha R 룩 (rug)
Lotin tili T turris / elephas minora / fil
Latishcha T tornis minora
Litva tili B bokštas minora
Luxembourgish T Tuerm minora
Makedoncha T топ zambarak
Malayalam R തേര് (therú) izvosh
Marathi H हत्ती (hātti) fil
Mongol tili т тэрэг (tereg) izvosh
Norvegcha Bokmål T tårn minora
Norvegcha Nynorsk T tårn minora
Oriya R ଡଙ୍ଗା (ḍôṅga) kema
Oromo
Forscha ق/ر قلعه/رخ qasr
Polyakcha W wieża minora
Portugalcha T torre minora
Rumincha T turn / tură minora
Ruscha Л ладья (xonima) qayiq
Gel tili T tùr minora
Serb-xorvat tili T top / kula (Т топ / кула) zambarak / minora
Shimoliy Sotho N Ntlosebô / Moshate
Sitsiliancha T turru minora
Slovakcha V veža minora
Slovencha T trdnjava qasr
Ispancha T torre minora
Shved tili T torn minora
Tamilcha R கோட்டை (kōṭṭai) qasr
Telugu ఏనుగు (ēnugu) fil
Tay tili ร เรือ (ruea) kema
Turkcha K kale qasr
Ukraincha T тура (tura) minora
Urdu رخ (rukh)
Vyetnamcha X xe izvosh
Valliycha C castell qasr

Manbalar

  1. ↑ „Rook - noun²“. The Oxford English Dictionary (2023-yil iyul). DOI:10.1093/OED/5381483047. Qaraldi: 2024-yil 18-mart.
  2. ↑ „Rocco“ (it). treccani.it. Treccani. Qaraldi: 2024-yil 18-mart.
  3. ↑ „Rocco“ (it). etimo.it. Vocabolario etimologico della lingua italiana. Qaraldi: 2024-yil 18-mart.
  4. ↑ Oxford English Dictionary, 2nd ed. (online version, accessed Jan. 27, 2009), entry for "Castle", def. 9. "Chess. One of the pieces, made to represent a castle; also called a ROOK.". New Oxford American Dictionary, 2nd ed. (2005) says that "castle" is informal and an "old-fashioned term for rook". The Oxford Companion to Chess, by David Hooper & Kenneth Whyld, 2nd ed. (1992), p. 344 says "In English-speaking countries non-players sometimes call it a castle...". Let's Play Chess by Bruce Pandolfini (1986) p. 30, says "The rook is the piece mistakenly called the castle."; The Everything Chess Basics Book by Peter Kurzdorfer and the United States Chess Federation, Adams Media 2003, page 30, says "... often incorrectly referred to as a castle by the uninitiated".
  5. ↑ The Official Rules of Chess by Eric Schiller, The US Chess Federation Official Rules of Chess (five editions by various authors), Official Chess Handbook, by Kenneth Harkness, Official Chess Rulebook by Harkness, and The Official Laws of Chess by FIDE (two editions) all use only the term "rook". Books for beginners such as Bobby Fischer Teaches Chess, A World Champion's Guide to Chess by Susan Polgar, The Complete Book of Chess by I. A. Horowitz & P. L. Rothenberg, and Chess Fundamentals by José Capablanca (2006 revision by Nick de Firmian) also only mention "rook".
  6. ↑ Estonicha shaxmati atamalari Ado Grenzstein tomonidan ishlab chiqilgan..
  7. ↑ „Handbook“. www.fide.com. — „The pieces bear the names: Koenig, Dame, Turm, Laeufer, Springer, Bauer“. Qaraldi: 2019-yil 22-mart.

Qoʻshimcha oʻqish uchun

  • Barden, Leonard (1980), Play Better Chess with Leonard Barden, Octopus Books Limited, p. 10, ISBN 0-7064-0967-1
  • Brace, Edward R. (1977), "rook", An Illustrated Dictionary of Chess, Hamlyn Publishing Group, pp. 241–42, ISBN 1-55521-394-4
  • Davidson, Henry (1981) [1949], A Short History of Chess (1981 paperback), McKay, ISBN 0-679-14550-8
  • Lasker, Emanuel (1947), Lasker's Manual of Chess, David McKay Company, p. 8, ISBN 0-486-20640-8, OCLC 3636924
  • Pandolfini, Bruce (1986), Let's Play Chess, Fireside, ISBN 0-671-61983-7

Havolalar