Piyoda (shaxmat)
Piyoda (♙, ♟) – shaxmatdagi eng koʻp sonli va eng kuchsiz dona hisoblanadi. U faqat oldinga qarab harakatlanadi: birinchi yurishida bir yoki ikki boʻsh katak oldinga yurishi mumkin, undan keyingi yurishlarda esa faqat bir katak oldinga harakatlanadi. Urish paytida esa piyoda oldinga diagonal boʻylab bir katak masofadagi raqib donasini urishi mumkin.
Har bir piyoda o'zi joylashgan ustun (vertikal qatordan) nomi bilan ataladi. Masalan, “oqlarning f-piyodasi” yoki “qoralarning b-piyodasi” kabi. Shuningdek, piyodalar ularning boshlang‘ich holatda turgan figuralariga qarab ham nomlanishi mumkin. Masalan, "oqlarning shoh fil piyodasi" yoki "qoralarning farzin ot piyodasi" kabi atamalar mavjud. Bundan tashqari, shaxmatda quyidagi umumiy atamalar ham keng qo‘llaniladi:
- Ruh piyodasi — a yoki h ustunlardagi piyodalar,
- Ot piyodasi — b yoki g ustunlardagi piyodalar,
- Fil piyodasi — c yoki f ustunlardagi piyodalar,
- Farzin piyodasi — d ustundagi piyoda,
- Shoh piyodasi — e ustundagi piyoda,
- Markaziy piyoda — d yoki e ustunlarda joylashgan piyodalar.
Joylashuvi va harakati
Piyodalarning dastlabki joylashuvi
|
Piyoda to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘z oldidagi kvadratga o‘tishi mumkin, agar bu kvadrat band bo‘lmasa. Dastlabki pozitsiyadagi piyoda bir yurishda ikkita katakka siljish imkoniyatiga ega.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Har bir oʻyinchi oʻyinni sakkizta piyoda bilan boshlaydi. Ular har bir tomonning ikkinchi qatori boʻylab joylashtiriladi.
Piyoda oldinga qarab boʻsh katakka yuradi. Birinchi yurishda esa u, agar oldidagi ikkita katak ham boʻsh boʻlsa, bir yoki ikki katak oldinga harakatlanishi mumkin. Boshqa donalardan farqli ravishda, piyoda faqat oldinga harakatlana oladi. Masalan, ikkinchi diagrammada c4 katakdagi piyoda c5 katakka, e2 katakdagi piyoda esa e3 yoki e4 katakka yurishi mumkin.
Tarixi
O‘rta asrlarda shaxmat o‘yinini yanada qiziqarliroq qilish maqsadida har bir piyodaga oddiy xalq kasblari bilan bog‘liq ramziy nomlar berilgan. Bu yondashuv shaxmatdagi har bir piyodani muayyan ijtimoiy rol bilan bog‘lashga xizmat qilgan.
Quyida piyodalar turgan ustunlar bo‘yicha ularning ramziy kasblari keltirilgan[1]:
- Chap chekka ustun (a ustun) — Qimorboz, xabarchi yoki boshqa “past tabaqa” vakillari,
- b ustun — Shahar soqchisi yoki politsiyachi (haqiqiy hayotda otliqlar — ritsarlar)[2],
- c ustun — Mehmonxona egasi (mehmonxona yurituvchisi),
- d ustun — Shifokor (malikaning oldida),
- e ustun — Savdogar yoki pul almashtiruvchi (shohning oldida),
- f ustun — To‘quvchi yoki klerk (xatlovchi) (odatda cherkovlar xizmatida bo‘lgan, shuning uchun fil oldida),
- g ustun — Temirchi (otlar parvarishida bo‘lgan, shuning uchun ot oldida),
- h ustun — Mehnatkash yoki dehqon (qal’a yaqinida ishlovchi oddiy ishchi sifatida, ruh oldida)[3].
Manbalar
- ↑ „The history of the chess pieces“. Library.thinkquest.org. 2012-yil 1-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 12-avgust.
- ↑ The Bachelors: Pawns in Duchamp's Great Game (Wayback Machine saytida March 13, 2008, sanasida arxivlangan)
- ↑ „The United States Chess Federation“. Main.uschess.org (2013-yil 23-yanvar). Qaraldi: 2013-yil 12-avgust.
Adabiyotlar
- Barden, Leonard (1980), Play better chess with Leonard Barden, Octopus Books Limited, p. 11, ISBN 0-7064-0967-1
- Brace, Edward R. (1977), An Illustrated Dictionary of Chess, Hamlyn Publishing Group, p. 213, ISBN 1-55521-394-4
- Euwe, Max; Hooper, David (1959), A Guide to Chess Endings, Dover (1976 reprint), ISBN 0-486-23332-4
- Fine, Reuben; Benko, Pal (2003), Basic Chess Endings (1941) (revised ed.), McKay, ISBN 0-8129-3493-8
- Hooper, David; Whyld, Kenneth (1996) [First pub. 1992], "pawn", The Oxford Companion to Chess (2nd ed.), Oxford University Press, p. 294, ISBN 0-19-280049-3
Havolalar
- Piececlopedia: Pawn by Hans Bodlaender and Fergus Duniho, The Chess Variant Pages