Afrikada shaxmat
Shaxmat Afrikada ham qadimdan oʻynab kelingan oʻyinlardan biridir. Xususan, Janubiy Afrikadagi shaxmat tarixi shaxmat yozuvchilari va tarixchilari uchun alohida qiziqish uygʻotadi.
Shaxmatdan oldingi davrlarda Qadimgi Misrda senet nomli stol oʻyini mashhur boʻlib, uni fir’avnlar ham oʻynagan. Shaxmat Afrikaga dastlab shatranj orqali kirib kelgani taxmin qilinadi. Forsni musulmonlar zabt etgach, ular eroncha chatrang oʻyinini oʻzlashtirib, uni shatranj shaklida rivojlantirishdi. Shatranj bugungi shaxmatning bevosita ajdodi sifatida tan olingan. Yevropadagi shaxmat tarixi tarixchilar tomonidan koʻproq oʻrganilgan boʻlsa-da, oʻyin Yevropaga Shimoliy Afrikaning mavrlarlari orqali kirib kelgan deb taxmin qilinadi.
1998-yildan boshlab Afrika shaxmat chempionati oʻtkazib kelinmoqda. 2022-yilgi eng soʻnggi musobaqada misrlik shaxmatchilar gʻoliblikni qoʻlga kiritishdi. 2003-yildan esa shaxmat Afrika oʻyinlari dasturiga ham kiritilgan. Hozirga qadar Afrika qitʼasida 15 nafar grossmeyster yetishib chiqqan.
Tarixi
Shaxmatning bir necha oʻtmishdoshlari, masalan, Qadimgi Misrdagi senet va shatranj Shimoliy Afrikada mashhur boʻlgan va shaxmat Yevropaga mavrlar oʻynagan oʻyinlar orqali yetib kelgan deb taxmin qilinadi.
Senterej (amhara tilida: ሰንጠረዥ sänṭäräž), shuningdek „Efiop shaxmati“ nomi bilan ham tanilgan, Efiopiya va Eritreya hududida anʼanaviy tarzda oʻynaladigan shaxmat turi boʻlgan. U shatranjning oxirgi keng tarqalgan shakli hisoblanadi. Richard Pankhurstning taʼkidlashicha, oʻyin 1930-yillarda Italiya Efiopiyaga bostirib kirishidan keyin yoʻqolgan[1][2]. Senterejning ajralib turadigan xususiyati – debyut bosqichi: oʻyinchilar raqibning qilgan yurishlariga eʼtibor bermasdan xohlagancha yurish amalga oshirishi mumkin. Bu jarayon birinchi dona yutib olingunga qadar davom etadi. Shu sababli debyut chiziqlarini yodlash oʻyinda ahamiyatga ega emas. Garchi oʻyin ming yillar davomida Abyssiniada oʻynalgan boʻlsa-da, uning mashhurligi XX va XXI asrlarda sezilarli darajada kamaygan.
Afrika shaxmat konfederatsiyasi
ACC (Confédération Africaine des Echecs) 1976-yilda Liviyaning Tripoli shahrida boʻlib oʻtgan shaxmat olimpiadasidan soʻng tashkil etilgan[3].
Bu konfederatsiyaning barcha prezidentlari roʻyxati:
| Prezident | Davlat | Faoliyat yillari |
|---|---|---|
| Belkadi Ridha |  Tunisia
|
1978—1990 |
| Emmanuel Omuku |  Nigeriya
|
1990—1994 |
| Lakhdar Mazouz |  Algeria
|
1994—2002 |
| Nizzar Elhadj |  Libya
|
2002—2006 |
| Buthali Dalibani |  Botswana
|
2006—2010 |
| Lakhdar Mazouz | Algeria
|
2010—2014 |
| Lewis Ncube |  Zambia
|
2014—2022 |
| Lopang Tshepiso | Botswana
|
2022-yildan hozirgacha |
2005-yilda Phiona Mutesi bolaligida Uganda davlatining Katwe shahrida shaxmat klubiga aʼzo boʻlgan[4]. Uning shaxmatdagi yutuqlari xalqaro miqyosda eʼtibor qozondi. Jumladan, 2016-yilda Disney tomonidan u haqida Queen of Katwe filmi ham suratga olindi[5].
2014-yildan 2021-yilgacha qitʼada olti nafar grossmeyster yetishib chiqqan boʻlib, ular orasida Jazoir, Misr va Janubiy Afrika davlatlari vakillari mavjud edi[4].
2018-yilda nigeriyalik shaxmatchi Tunde Onakoya oʻz yashash joyiga qaytgach, Chess in Slums Africa nomli tashkilotiga asos soldi. Bu tashkilotning maqsadi – qashshoq oilalardan chiqqan bolalarga shaxmatni oʻrgatish va ularga murabbiylik qilishdir[4][6]. Oʻsha yili Keniya vakili James Kangaru ham Xalqaro shaxmat federatsiyasi (FIDE) tomonidan Afrikaning eng yaxshi yosh murabbiylaridan biri sifatida tan olindi va eng yosh FIDE instruktori boʻldi[4].
Mintaqaviy variantlar
Senterej
Baʼzan „Efiopiya shaxmati“ deb ataladigan Senterej koʻplab jihatlari bilan shaxmatga oʻxshaydi. U ham 8×8 taxta ustida oʻynaladi (garchi kataklari rangli qilib boʻlinmagan boʻlsa ham) va oʻyin boshlanishidagi figuralar joylashuvi ham shunga oʻxshashdir.
Senet
Senet yoki senat (Qadimgi misrcha: 𓊃𓈖𓏏𓏠, romanizatsiyalashtirilgan shakli: znt, maʼnosi – „oʻtish“; qiyos qiling: [Qibtiy tili|Qibtiycha]]: ⲥⲓⲛⲉ /sinə/, „oʻtish, peshin“) Qadimgi Misrda oʻynalgan stol oʻyini boʻlib, u 30 katakli taxtada joylashtirilgan oʻn yoki undan ortiq donalardan iborat edi[7]. Senetning eng qadimgi tasviri taxminan miloddan avvalgi 2620-yilga oid boʻlib, Hesy-Re mastabasidan topilgan[8]. Shunga oʻxshash lavhalar va iyeroglif belgilari esa undan ham oldinroq, jumladan, ilk bronza II davrida Levantda topilgan[9][10]. Misrda ushbu oʻyin 2000 yil davomida mashhur boʻlgan boʻlsa-da, uning asosiy tarkibiy qismlarida deyarli oʻzgarish boʻlmagan koʻrinadi[7][11]. Buni arxeologlar topgan turli xil senet taxtalarini oʻrganish orqali, shuningdek, Misr tarixida qabrtosh devorlarida va papirus qoʻlyozmalarida chizilgan senet oʻyin tasvirlari orqali aniqlash mumkin. Biroq, oʻyin Rim davriga kelib asta-sekin isteʼmoldan chiqqan va uning asl qoidalari haqida faqat taxminlar mavjud[8].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Pritchard, D. B.. The Classified Encyclopedia of Chess Variants. John Beasley, 2007 — 247-bet. ISBN 978-0-9555168-0-1.
- ↑ Pritchard, D. B.. The Encyclopedia of Chess Variants. Games & Puzzles Publications, 1994 — 104-bet. ISBN 0-9524142-0-1.
- ↑ „HISTORY“ (en). African Chess Confederation. Qaraldi: 2025-yil 2-sentyabr.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Salaudeen, Aisha; Kasera, Yvonne „Chess coaches in Africa are building the next generation of grandmasters“. CNN (2021-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2023-yil 1-mart.
- ↑ Levs, Jon „From slum life to Disney film: Ugandan teen chess star 'the ultimate underdog'“. CNN (2012-yil 10-dekabr). Qaraldi: 2023-yil 1-mart.
- ↑ Watta, Evelyn „How chess became an escape for children living in a Nigerian slum“. olympics.com (2021-yil 10-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 1-mart.
- ↑ 7,0 7,1 Crist 2019 p. 107
- ↑ 8,0 8,1 Sebbane, Michael (2001). "Board Games from Canaan in the Early and Intermediate Bronze Ages and the Origin of the Egyptian Senet Game". Tel Aviv 28 (2): 213–230. doi:10.1179/tav.2001.2001.2.213.
- ↑ Crist 2021 p. 15
- ↑ Piccione, Peter P. (July–August 1980). "In Search of the Meaning of Senet". Archaeological Institute of America 33 (4): 55–58. https://www.jstor.org/stable/41726340.
- ↑ Piccione 2007 p. 54