Kesib oʻtish
Shaxmatda kesib oʻtish (fransuzcha: [ɑ̃ pasɑ̃], „oʻtib ketayotgan paytda“) – bu piyoda tomonidan raqib piyodasini ushlab olish holatini bildiradi. Bunda raqib piyodasi birinchi yurishida ikki katak oldinga siljigan boʻladi va u ushlovchi piyodaning yon qatorida, bir xil gorizontal boʻyicha turadi[1]}}[2]. Bu shaxmat qoidalaridagi alohida istisno holatidir. Ushlab oluvchi piyoda raqib piyodasi „ustidan oʻtib ketgan“ katakka yuradi. Bunda raqib piyodasi ikki emas, faqat bir katak oldinga yuradi. Ushbu qoida piyodaga ikki kataklik dastlabki yurish orqali raqib piyodasidan „qochib oʻtish“ imkonini bermaslik uchun joriy qilingan.
Kesib oʻtish usulida ushlab olish faqat raqib piyodasining ikki katak yurgandan keyin darhol amalga oshirilishi mumkin; agar shu paytda bajarilmasa, keyingi yurishlarda bunday huquq yoʻqoladi[1]. Baʼzan yozuvda bu yurish e.p. qisqartmasi bilan belgilab qoʻyiladi.
Qoidalar
Piyoda kesib oʻtish usulida raqib piyodasini ushlashi uchun quyidagi shartlar bajarilgan boʻlishi kerak:
- raqib piyodasi avvalgi yurishda ikki katak oldinga siljigan boʻlishi;
- ushlovchi piyoda raqib piyodasi yonidan oʻtib ketgan katakka hujum yoʻlida turishi.
Agar ushbu shartlar bajarilsa, ushlovchi piyoda diagonal holda oldinga, raqib piyodasi bosib oʻtgan birinchi katakka yurib, uni yutib oladi. Agar kesib oʻtish huquqi darhol qoʻllanilmasa, keyingi yurishlarda u bekor boʻladi. Ushlash ixtiyoriy hisoblanadi, agar boshqa qonuniy yurishlar ham mavjud boʻlsa.
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Kesib oʻtish usulida faqat piyodalar ushlab olishi yoki ushlanishi mumkin[3]. Shaxmatda faqat shu ushlab olish turi bor-ki, unda ushlovchi donaning oʻzi raqib donasi turgan katakka emas, boʻsh katakka yuradi va raqib donasi oʻsha jarayonda oʻyindan chiqadi[4].
Koʻplab havaskor oʻyinchilar kesib oʻtish qoidasini bilmagani yoki notoʻgʻri tushunganligi sababli, internetdagi shaxmat platformalari maʼmurlari tez-tez notoʻgʻri „xato“, „firibgarlik“ yoki „xakkerlik“ haqidagi shikoyatlarni qabul qilishadi[5].
Yozuvda
Algebrik yozuvda kesib oʻtish usulidagi ushlab olish, ushlovchi piyodaning boradigan katagi bilan belgilanadi. Algebrik va tasviriy yozuvda bu yurish ixtiyoriy ravishda „e.p.“ qisqartmasi bilan ham koʻrsatilishi mumkin. Masalan, algebrik yozuvda bxa3 yoki bxa3 e.p. shaklida qora piyoda b4 katagidan oq piyoda a4 katagidagi piyodani kesib oʻtish usulida ushlashi koʻrsatiladi.
Misollar
| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
| 8 |                | 8 | |||||||
| 7 | 7 | ||||||||
| 6 | 6 | ||||||||
| 5 | 5 | ||||||||
| 4 | 4 | ||||||||
| 3 | 3 | ||||||||
| 2 | 2 | ||||||||
| 1 | 1 | ||||||||
| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
Baʼzi shaxmat debyutlarida kesib oʻtish yurishi uchraydi. Masalan, Petrov himoyasi ochilishida quyidagi chiziqda oq piyoda 6-yurishda d5 katagidagi piyodani kesib oʻtish usulida ushlaydi:
- 1. e4 e5
- 2. Of3 Of6
- 3. d4 exd4
- 4. e5 Oe4
- 5. Frxd4 d5 (diagrammaga qarang)
- 6. exd6 e.p.'[6]:124–125
Tarixi
Shaxmatning dastlabki versiyalarida piyoda oʻzining birinchi yurishida ikki katak oldinga siljiy olmas edi. Ikki kataklik dastlabki yurish oʻyinlarni tezlashtirish maqsadida keyinchalik, XII–XVI asrlar oraligʻida joriy qilingan[7]. Kesib oʻtish ushlashi ham shunday davrda paydo boʻlgan boʻlishi mumkin yoki biroz keyinroq kiritilgan; ushbu qoidaga oid maʼlumotlar XVI asr ispan shaxmat ustasi Ruy López de Seguraning kitoblarida uchraydi[8].
Kesib oʻtish ushlashi Yevropa shaxmatidagi soʻnggi yirik qoʻshimchalardan biri hisoblanadi[9]. Baʼzi Yevropa mamlakatlarida, xususan, Italiyada bu qoida mavjud emas edi; u passar battaglia deb atalgan. 1880-yilgi Italiya 1881-yilda Milan turniriga tayyorgarlik sifatida dunyoning boshqa qismlarida amal qilinadigan qoidalarni, shu jumladan kesib oʻtish ushlashni ham qabul qilgan[6].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 „FIDE Laws of Chess taking effect from 1 January 2018“. FIDE. 2021-yil 23-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 6-iyun.
- ↑ Brace, Edward (1977), „en passant“, An Illustrated Dictionary of Chess, Secaucus, N.J: Craftwell, ISBN 1-55521-394-4
- ↑ Whyld, Kenneth. Learn Chess in a Weekend. Knopf/DK, 1993 — 39-bet. ISBN 9780679422297.
- ↑ Burgess, Graham (2000), The Mammoth Book of Chess (2nd-nashr), New York: Carroll & Graf, ISBN 978-0-7867-0725-6
- ↑ Allebest, Erik „'His Pawn Cheated And Killed My Pawn!'“ (en-US). Chess.com (2018-yil 20-iyun). Qaraldi: 2025-yil 29-yanvar.
- ↑ 6,0 6,1 Hooper & Whyld (1996), pp. 124–25. en passant.
- ↑ „The Evolution of Modern Chess Rules: En Passant“ (en). US Chess.org (2021-yil 3-iyun). Qaraldi: 2023-yil 9-noyabr.
- ↑ Murray, H. J. R.. A History of Chess. Skyhorse, 2012 — 815-bet. ISBN 978-1-62087-062-4.
- ↑ Davidson, Henry (1949), A Short History of Chess (1981 paperback-nashr), McKay, ISBN 0-679-14550-8
Adabiyotlar
- Hooper, David; Whyld, Kenneth. The Oxford Companion to Chess, 2nd, Oxford University Press, 1996. ISBN 0-19-280049-3.
- Just, Tim; Burg, Daniel B. (2003), U.S. Chess Federation's Official Rules of Chess (5th-nashr), McKay, ISBN 0-8129-3559-4
- Winter, Edward (2006), Chess Facts and Fables, McFarland, ISBN 0-7864-2310-2