Kontent qismiga oʻtish

Shahzoda Abdurrahim Hayri

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahzoda Abdurrahim Hayri
Tugʻilishi 15-avgust 1894-yil
Yıldız saroyi, Konstantinopol, Usmoniylar imperiyasi
(hozirgi Istanbul, Turkiya)
Vafoti 1-yanvar 1952-yil(1952-01-01)
(57 yoshda)
Saint Honoré mehmonxonasi, Parij, Fransiya
Dafn etilgan joy
Bobigny qabristoni, Parij
Turmush oʻrtogʻi
  • Nebile Emine xonim
    (turm. 1919; ajr. 1923)
  • Feride Mihrişah Misalruh xonim (turm. 1923)
Farzandlari
  • Mihrişah Selchuk Sulton
  • Shahzoda Mehmed Hayri
Toʻliq nomi
turkcha: Şehzade Abdurrahim Hayri
usmonli turkcha: شهزاده عبد الرحيم خيرى‎‎
Sulola Usmoniylar
Otasi Abdulhamid II
Onasi Peyveste xonim
Dini Islom, sunniylik

Shahzoda Abdurrahim Hayriy afandi (usmonli turkcha: شهزاده عبدالرحيم خيرى‎‎; 1894-yil 15-avgust — 1952-yil 1-yanvar) — Usmoniylar shahzodasi, sulton Abdulhamid II va Peyveste xonimning oʻgʻli.

Yoshligi

Yosh shahzoda Abdurrahim, Fausto Zonaro asari

Shahzoda Abdurrahim Hayriy 1894-yil 15-avgustda Yıldız saroyida tugʻilgan[1][2]. Uning otasi sulton Abdulhamid II sulton Abdulmajid I va Tirimüjgan Kadınning oʻgʻli, onasi Peyveste xonim Usmon bey Eymhaa[3] va Hesna Chaabalurhvaning[4] qizi boʻlgan. Abdurrahim Peyveste xonimning yagona farzandi edi. 1899-yilda u Shahzoda Mehmed Shavkatning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Jamoliddin hamda Shahzoda Salim Sulaymonning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Abdulhalim bilan birga sunnat qilingan[5][6].

1909-yilda otasi taxtdan agʻdarilgach, 15 yoshli shahzoda va onasi Abdulhamid bilan birga Salonikiga surgunga joʻnadi. 1910-yilda esa shahzoda va onasi Istanbulga qaytdi[7][8][9]. 1912-yilda Saloniki Yunoniston qoʻliga oʻtgach, Abdulhamid ham Istanbulga qaytdi va Beylerbeyi saroyiga joylashdi. Abdulhamid shu yerda 1918-yilda vafot etdi[10].

Taʼlimi va faoliyati

Saroy maktabida taʼlim olgach, Abdurrahim 1908-yilda Harbiy muhandislik imperiya maktabiga qabul qilindi. Soʻngra 1910-yilda Usmoniylar harbiy kollejiga oʻqishga kirdi va 1912-yilda uni tamomladi[7][11].

Abdurrahim Shahzoda Salim Sulaymonning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Abdulhalim, Shahzoda Mehmed Salohiddinning oʻgʻli Shahzoda Usmon Fuad bilan birga Kayzer Vilgelm II ning mehmoni sifatida Potsdam harbiy akademiyasiga yuborildi. Keyinroq ularga Abdulmajid II ning oʻgʻli Shahzoda Umar Faruk ham qoʻshildi. Kayzer bu toʻrt shahzodani Kayzerning shaxsiy gvardiyasi hisoblangan gussarlar imperator gvardiyasi tarkibiga qabul qildi[12]. Abdurrahim Potsdam harbiy akademiyasini tamomladi va[13] 1914–1916-yillarda[11] Kayzer Vilgelm saroyida artilleriya zobiti sifatida xizmat qildi[7].

1917-yil 4-yanvarda[7] Abdurrahim Shahzoda Usmon Fuad bilan birga askarlar ruhiyatni koʻtarish maqsadida qoʻshinlarni borib koʻrdi. Ikki yosh shahzoda ruslarga qarshi avstriyalik qoʻshinlar bilan birga jang qilish uchun Galitsiyaga yuborilgan 15-armiya korpusini ziyorat qildi[13]. 1917-yil 1-aprelda Abdurrahim 17-armiya korpusi qoʻmondoni etib tayinlandi[7].

Shahzoda Abdurrahim Birinchi Jahon urushi davrida Usmoniylar armiyasi safida faol xizmat qildi. U Galitsiya va Falastin frontlaridagi janglarda ishtirok etdi. Galitsiya frontidagi muvaffaqiyati ketidan uning unvoni oshirildi. Soʻngra Falastinga yuborildi, u yerda uning mohir rahbarligi ostida qoʻmondonligidagi artilleriya qoʻshinlari inglizlar hujumidan muvaffaqiyatli himoya qilindi. Natijada, u Germaniyaning „Xizmatlari uchun ordeni“ bilan taqdirlandi va shu tariqa xizmat davomida ushbu mukofotni qoʻlga kiritgan Usmoniylar sulolasining yagona aʼzosi boʻlib qoldi[14].

1918-yil 28-avgustda Abdurrahim delegatsiya rahbari sifatida Germaniya, Avstriya va Bolgariyaga tashrif buyurdi. Delegatsiyaning maqsadi sulton Mehmed VI ning taxtga chiqishi haqidagi xabarni yetkazish edi[7]. 1918-yil 19-oktyabrda u Bosh operatsiyalar boʻlimi shtabiga tayinlandi[7]. 1922-yil 8-fevralda artilleriya transporti inspektori etib tayinlandi. 1922-yilda xalifalik uchun Abdurrahimning nomzodi koʻrib chiqildi. U saylovda Abdulmajid II bilan birga qatnashib, Turkiya Buyuk Millat Majlisida ikkita ovoz yigʻdi, biroq yakunda uning amakivachchasi Abdulmajid II xalifa etib saylandi[7]. 1922-yil 2-avgustda u Jahon musobaqalariga tayyorgarlik jamiyati prezidenti etib tayinlandi[7].

Shaxsiy hayoti

Naciye Sulton bilan unashtirilishi

1908-yilda Abdurrahim nikoh yoshiga yetgach, otasi uni Shahzoda Salim Sulaymonning qizi Naciye Sultonga uylantirishga qaror qildi. Biroq bu qaror haqida Naciye va uning oilasiga aytilmagan edi. Qarordan xabar topgach, Naciye oʻsha paytda atigi 12 yoshda boʻlgani uchun uning ota-onasi bunga qarshi chiqdi. Ammo Naciyening otasi akasiga qarshi bora olmadi va majburan bu unashtiruvga rozilik berdi. Shu tariqa Naciye Abdurrahim bilan unashtirildi[15].

1909-yilda unashtiruvdan soʻng Naciye Sultonning oʻgay akasi Shahzoda Mehmed Abdulhalimga xat keldi. Xatda agar unashtiruv bekor qilinmasa, Abdulhalimning oʻldirilishi bilan tahdid qilingan edi[16]. Abdulhalimning onasi Iqbol xonim bu holat haqida sulton Mehmed V ga xabar berdi. Shundan soʻng sulton birinchi kotib Holid Ziyo Ushoqligilga tekshiruv oʻtkazishni buyurdi. Maʼlum boʻlishicha, bu xatni umashtiruvga qarshi boʻlgan Abdulhalimning oʻzi yozgan edi[17]. Voqeadan soʻng sulton Mehmed unashtiruvni bekor qildi[18] va Naciyeni Anvar poshoga unashtirdi[19].

Nikohlari

Abdurrahimning birinchi rafiqasi misrlik shahzoda Abbos Halim poshoning qizi Nebile Emine xonim edi[20][21]. U 1899-yil 1-iyunda tugʻilgan. Juftlik 1919-yil 4-iyunda Nishontoshi saroyida nikohdan oʻtdi. 1920-yil 14-aprelda ularning qizi Mehrishoh Selchuk Sulton dunyoga keldi[22][23][24]. Emine xonimning opasi Karima xonim Shahzoda Mehmed Salohiddinning oʻgʻli Shahzoda Usmon Fuadga turmushga chiqqan edi[20][21]. Juftlik 1923-yilda ajrashdi[23][24]. Nebile Emine xonim 1979-yil 6-fevralda vafot etdi va Karacaahmet qabristoniga dafn qilindi[23].

Abdurrahimning ikkinchi rafiqasi uning ona tomondan togʻavachchasi Feride Mehrishoh Misalruh xonim edi. U 1901-yilda tugʻilgan. Juftlik 1923-yil 2-sentyabrda Abdurrahim Emine bilan ajrashganidan soʻng nikohdan oʻtdi. 1925-yilda Feride xonim Shahzoda Mehmed Hayrini dunyoga keltirdi. Abdurrahim 1952-yilda vafot etgach, Feride va oʻgʻli Mantes-la-Joliega koʻchib ketdi. 1955-yilda Feride Mehrishoh vafot etdi[7] va Parijdagi Bobigny qabristoniga dafn qilindi[25].

Shaxsiy qiziqishlari

Abdurrahim rassom va musiqachi boʻlgan. Aranda posho va Turkiya madhiyasini orkestr uchun moslashtirgan maestro-kompozitor Edgar Manas unga musiqa boʻyicha taʼlim bergan. Abdurrahim pianino, mandolina va violonchel kabi turli cholgʻu asbobarini chalar edi. U koʻmir qalam va pastel yordamida manzaralar chizgan. 1900-yilda taxt vorisi sifatida Istanbulga tashrif buyurgan Italiya shahzodasi Victor Emmanuel III ning moyboʻyoqda portretini chizgan. 1910-yilga kelib Victor Emmanuel III shoh sifatida Istanbulga ikkinchi bor kelgan va Abdurrahimga uning moyboʻyoqda ishlangan sovgʻasi uchun minnatdorchilik bildirib, Abdurrahimga kumush ruchka tuhfa qilgan[24].

Surgundagi hayoti va vafoti

1924-yil mart oyida Usmoniylar oilasi surgun qilingach, Abdurrahim, rafiqasi, onasi, qizi va xolasi avval Vena shahriga joylashdi. Venada yashagach, Rimga yoʻl oldi. Oxir-oqibat, Fransiyaning Parij shahrida oʻrnashdi. Onasi Shishlidagi saroyini sotgan, tushgan mablagʻ evaziga ular Murod bulvaridagi kvartirada farovon hayot kechirgan[7][24].

1940-yilda Abdurrahimning yagona qizi Mehrishoh misrlik diplomat Ahmet Ratib beyga turmushga chiqdi va Qohirada yashay boshladi[7]. 1944-yilda onasining vafotidan soʻng shahzodaning yashash uchun mablagʻi qolmadi. U uyini sotib, Parijdagi Saint-Honoré mehmonxonasiga koʻchib oʻtdi. Uning opasi Shodiya Sulton ham mehmonxonaga kelib yashadi va unga qoʻshni xonadan joy oldi[7].

Oxir-oqibat depressiya va moliyaviy qiyinchiliklardan aziyat chekkan Abdurrahim 1952-yil 1-yanvarda 57 yoshida haddan tashqari koʻp morfin isteʼmol qilib oʻz joniga qasd qildi. Oʻlimidan keyin u Bobigny qabristoniga dafn etildi[7][22][24].

Unvon va mukofotlari

Usmoniylar mukofotlari
Xalqaro mukofotlar
  • Germaniya imperiyasi: Xizmatlari uchun ordeni

Harbiy lavozimlari

Harbiy unvonlar va tayinlovlar
  • Germaniya imperiyasi armiyasi artilleriya zobiti, 1914 — 1916

Farzandlari

Shahzoda Hayrining bir qizi va bir oʻgʻli boʻlgan[7][23]:

  • Mehrishoh Selchuk Sulton (1920-yil 14-aprel — 1980-yil 11-may) — Nebile Emine xonimning qizi. Istanbuldagi Nishontoshi saroyida tugʻilgan. Monte-Karloda vafot etgan va Qohirada dafn qilingan. Ikki marta turmushga chiqqan:
    • 1940-yil 7-oktyabrda Il Qohira shahrida Ahmed El-Djezouli Ratib bilan turmush qurgan (1912–1972). Undan ikki qiz va bir oʻgʻil koʻrgan:
      • Hadicha Türkan Xonimsulton Ratib (1941-yilda tugʻilgan) ikki marta turmushga chiqqan. Birinchi bor Husayn Fahmyga (undan Melek Fahmy (1966-yilda tugʻilgan) va Nesrine Fahmy (1968-yilda tugʻilgan) ismli qiz koʻrgan, ikkalasi ham turmushga chiqqan va farzandli), ikkinchi marta Yoursi Musaga turmushga chiqqan.
      • Mehrimoh Xonimsulton Ratib (1943–1946).
      • Sultonzoda Turon Ibrohim Ratib (1950-yil 3-mayda Gizada tugʻilgan) 1974-yil 27-iyulda Bogotáda Anne de Montozon de Leguilhac ismli ayolga uylanib, Fotma Nimet Selchuk Mahiveche Ratib (1976-yil 11-iyulda Rio-de-Janeyroda tugʻilgan) ismli bir qiz va Karim Ratib (1978-yil 13-iyulda Bogotàda tugʻilgan) ismli bir oʻgʻil koʻrgan.
    • 1966-yil 7-aprelda Parijda Ismoil Asimga turmushga chiqqan.
  • Shahzoda Mehmed Hayri (1925 — tax.1975) — Feride Mehrishoh Misalruh xonimning oʻgʻli. Surgunda Parijda tugʻilgan, fransuz ayoliga uylangan, ammo farzandi boʻlmagan. Parijda saratondan vafot etgan.

Nasabi

Manbalar

  1. ↑ Bey, Mehmet Sürreya. Osmanlı devletinde kim kimdi, Volume 1. Küğ Yayını, 1969 — 125-bet. 
  2. ↑ Bağce, Betül Kübra. II. Abdulhamid kızı Naime Sultan'in Hayati (tr). Marmara University Institute of Social Sciences, 2008 — 20-bet. 
  3. ↑ Akyıldız, Ali „Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi“. DSpace@29 Mayıs (2018-yil 15-mart). Qaraldi: 2022-yil 28-yanvar.
  4. ↑ Açba, Leyla. Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları. L & M, 2004 — 23-bet. ISBN 978-9-756-49131-7. 
  5. ↑ Osmanoğlu, A.. Babam Sultan Abdülhamid: hatıralarım. Selçuk Yayınları, 1984 — 73-bet. 
  6. ↑ SUNAY, Serap (2017-12-01). ""SÛR-I HÜMAYUN" DEFTERİNE GÖRE 19. YÜZYIL SARAY DÜĞÜNLERİNE DAİR BİR DEĞERLENDİRME". Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 20 (38): 327–342. doi:10.31795/baunsobed.645121. https://dergipark.org.tr/en/pub/baunsobed/issue/50161/645121. Qaraldi: 2022-02-05. Shahzoda Abdurrahim Hayri]]
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 „AZ KALSIN HALİFE OLACAKTI“. Ekrem Buğra Ekinci (2012-yil 22-avgust). Qaraldi: 2020-yil 9-sentyabr.
  8. ↑ Uluçay, M. Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ötüken, 2011 — 250-bet. ISBN 978-9-754-37840-5. 
  9. ↑ Milanlıoğlu 2011, s. 20.
  10. ↑ Parry, Milman; Lord, Albert B.. Serbocroatian heroic songs, Volume 1. Harvard University Press, 1979 — 371-bet. 
  11. ↑ 11,0 11,1 Milanlıoğlu 2011, s. 19.
  12. ↑ Glencross & Rowbotham 2018, s. 144.
  13. ↑ 13,0 13,1 Glencross & Rowbotham 2018, s. 146.
  14. ↑ Glencross & Rowbotham 2018, ss. 146–147.
  15. ↑ Milanlıoğlu 2011, ss. 19–20.
  16. ↑ Milanlıoğlu 2011, ss. 20–21.
  17. ↑ Milanlıoğlu 2011, s. 21.
  18. ↑ Milanlıoğlu 2011, s. 23.
  19. ↑ Akmeşe, Handan Nezir. The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to WWI. I.B.Tauris, 12 November 2005 — 100-bet. ISBN 978-1-850-43797-0. 
  20. ↑ 20,0 20,1 Glencross & Rowbotham 2018, s. 145.
  21. ↑ 21,0 21,1 Kırpık, Cevdet (2011). "Şehzade Evliliklerinde Değişim" (tr). OTAM (26): 165–192. https://avesis.erciyes.edu.tr/yayin/5026f280-8103-424e-ae49-04eb5f152a83/sehzade-evliliklerinde-degisim. 
  22. ↑ 22,0 22,1 Milanlıoğlu 2011, s. 19 n. 1.
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 28-bet. 
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 „Şehzade Abdürrahim ve Saray Resamı Zonaro“. Erol Mazkume (2016-yil 23-may). Qaraldi: 2020-yil 9-sentyabr.
  25. ↑ Ekinci, Ekrem Buğra. Sultan Abdülhamid'in Son Zevcesi. Timaş Tarih, March 31, 2017 — 83-bet. ISBN 978-6-050-82503-9. 
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 26,5 26,6 26,7 Yılmaz Öztuna. Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Yayınevi, 1978 — 164-bet. 

Adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahzoda_Abdurrahim_Hayri&oldid=774172" dan olindi