Kontent qismiga oʻtish

Mingechaur tarixi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Mingechaur tarixi — Mingechaur shahri joylashgan hududning qadimiy davrlardan bugungi kungacha boʻlgan tarixini qamrab oladi. Shahar Kür daryosining sohilida joylashgan. Hududda olib borilgan arxeologik qazishmalar bu yerda Eneolit va Bronza davridan boshlab turli davrlarda yashash davom etganini koʻrsatgan.[1]

Qadimgi davr

Mingechaur hududini keng koʻlamli arxeologik tadqiq etish 1946–1953-yillarda boshlangan. Mingechaur suv elektr stansiyasi qurilishi munosabati bilan suv ostida qoladigan hududlarda qazishmalar olib borilgan. Sakkiz yil davom etgan ishlar davomida miloddan avvalgi III ming yillikdan boshlab turli davrlarga oid aholi punktlari, qabr yodgorliklari, diniy inshootlar va koʻprik qoldiqlari yuzaga chiqarilgan. Qazishmalardan 20 mingdan ortiq moddiy-madaniyat namunasi olingan.[1]

Mingechaur arxeologik majmuasida turli dafn usullariga oid qabrlar aniqlangan. Ularning orasida tuproq qabrlar, qoʻrgʻonlar va katakomba qabrlari mavjud. Topilmalar orasida keramika buyumlari, mehnat qurollari, qurollar, bezak ashyolari va tangalar ham joy olgan.[2]

Mingechaurda topilgan arxeologik materiallar turli davrlarda bu yerda yashagan aholining xoʻjalik faoliyati va madaniyati haqida maʼlumot beradi.[1]

Kavkaz Albaniyasi davri

Mingechaur hududida Kavkaz Albaniyasi davriga oid aholi punktlari va qabr yodgorliklari, diniy inshootlarning qoldiqlari, keramika va metall buyumlar topilgan. Bu topilmalar shaharning joylashgan hududida antik va ilk oʻrta asrlarda yashash davom etganini koʻrsatadi.[3]

Mingechaur qazishmalari davomida IV–V asrlarga oid tosh va loy ashyolar ustida Alban alifbosi bilan yozilgan namunalar ham topilgan. Bu materiallar Kavkaz Albaniyasida yozuv madaniyatini oʻrganishda ishlatiladi.[1]

Mingechaurda topilgan katakomba qabrlarining bir qismi eramizning I–III asrlariga oid deb hisoblanadi. Qabrlardan topilgan bezak ashyolari va boshqa arxeologik materiallar mintaqaning qadimiy davrlarda turli hududlar bilan aloqalari boʻlganini koʻrsatadi.[4]

Oʻrta asrlar

Mingechaur hududida yashash oʻrta asrlarda ham davam etgan. Arxeologik qazishmalar davomida turli davrlarga oid aholi punktlari va qabr yodgorliklari, shuningdek, maishiy buyumlar topilgan. Prezident Kutubxonasining (Prezident Kitabxanası) maʼlumotiga koʻra, Mingechaur hududida olib borilgan qazishmalar davomida miloddan avvalgi III ming yillikdan XVII asrgacha boʻlgan davrlarni aks ettiruvchi arxeologik materiallar topilgan.[2]

XVII asrda Övliya Çələbi Səyahətnamə asarida Mingechaur haqida maʼlumot bergan. Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat vazirligi maʼlumotlarida uning asarida Mingechaur Kür daryosining oʻng sohilida joylashgan aholi punkti sifatida tasvirlangani qayd etiladi.[5]

XIX asr va XX asrning boshlari

XIX asrda va XX asrning boshlarida Mingechaur Kür havzasida joylashgan aholi punktlaridan biri edi. Zamonaviy sanoat shahri paydo boʻlishidan oldin bu yerda asosan qishloq tipidagi aholi punkti mavjud boʻlgan.

Mingechaur nomining kelib chiqishi bilan bogʻliq turli xil fikrlar mavjud. Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat vazirligi maʼlumotlarida nomning IX asrda yashagan Mingiçöhr ismli sarkarda nomi bilan bogʻlanishi, boshqa bir farazda esa nomning boshqa ibora bilan bogʻlanishi qayd etiladi. Nomning etimologiyasi bilan bogʻliq yagona fikr yoʻq.[5]

Zamonaviy shaharning paydo boʻlishi

Mingechaurning zamonaviy shahar sifatida shakllanishi XX asrning oʻrtalarida Mingechaur suv elektr stansiyasi qurilishi bilan bogʻliq boʻlgan. Gidromajmuaning yaratilishi bilan birga yangi aholi punktining infratuzilmasi ham qurilgan.[6]

1948-yil 11-noyabrda Mingechaurga shahar maqomi berilgan.[7]

Shaharning barpo etilishi bilan turar-joy binolari, maktablar, sogʻliqni saqlash va madaniyat muassasalari qurilgan. Yangi shaharning rivojlanishi Mingechaur suv elektr stansiyasining faoliyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan.

Mingechaur suv elektr stansiyasi

Mingechaur gidromajmuasini yaratish bilan bogʻliq qaror 1941-yilda qabul qilingan, biroq Ikkinchi jahon urushi sababli qurilish ishlari toʻxtatilgan. Ishlar 1945-yildan qayta boshlangan. Suv elektr stansiyasining ilk agregati 1951-yilda ishga tushirilgan, gidromajmuaning qurilishi 1955-yilda yakunlangan.[6]

Stansiyaning yaratilishi natijasida Mingechaur suv ombori shakllangan. Suv omboridan Yuxarı Qarabağ kanalı va Yuxarı Şirvan kanalı orqali sugʻorishda ham foydalaniladi.[6]

Sovet davri

Shahar maqomini olgach, Mingechaurda sanoat korxonalarini yaratish boshlangan. Elektroenergetika bilan bir qatorda mashinasozlik, elektrotexnika, kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati sohalarida korxonalar faoliyat koʻrsatgan.[8]

1970 va 1980-yillarda shaharning energetika va sanoat bazasi kengaytirilgan. Ozarbayjon issiqlik elektr stansiyasining qurilishi 1970-yillarda boshlangan, ilk energiya bloki 1981-yilda ishga tushirilgan.[9]

Sanoat korxonalarining tashkil etilishi bilan shahar aholisi ortgan, yangi turar-joy mahallalari va ijtimoiy obyektlar barpo etilgan.

Mustaqillik davri

Ozarbayjon mustaqilligini qayta tiklaganidan soʻng, Mingechaur sanoat va energetika markazi sifatida rivojlanishda davom etdi. Shaharda energetika, elektrotexnika, mashinasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari faoliyat koʻrsatgan.[8]

2018-yilda Mingechaur suv elektr stansiyasi kapital qayta qurishdan soʻng foydalanishga topshirildi.[6]

2025-yil 24-iyunda Mingechaurda quvvati 1880 MVt boʻlgan “8 Noyabr” elektr stansiyasi ishga tushirildi.[10]

Arxeologik meros

Mingechaur arxeologik majmuasi shaharning qadimiy tarixini oʻrganish uchun asosiy manbalardan biridir. Bu yerda turli davrlarga oid aholi punktlari, qabr yodgorliklari, diniy inshootlar, koʻprik qoldiqlari va boshqa arxeologik materiallar topilgan.[1]

Mingechaur qazishmalaridan olingan materiallar Ozarbayjon hududida qadimgi yashash joylari, hunarmandchilik, savdo va diniy eʼtiqodlarni oʻrganishda ishlatiladi.

Arxeologik tadqiqotlarning natijalari turli ilmiy nashrlarda chop etilgan. R. M. Vahidovning 1961-yilda nashr qilingan Mingəçevir III–VIII əsrlərdə asari shaharning arxeologik tarixini oʻrganishga bagʻishlangan asosiy tadqiqotlardan biridir.[11]

Mingechaurning tarixini aks ettiruvchi arxeologik va etnografik materiallarning bir qismi Mingechaur shahar tarix muzeyida namoyish etiladi. Muzeyda shaharning qadimgi davridan boshlab zamonaviy bosqichigacha boʻlgan tarixini aks ettiruvchi eksponatlar saqlanadi.

Shuningdek qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Azərbaycan arxeologiya elmi 80 ildə: qısa nəzər“. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  2. ↑ 2,0 2,1 „İnzibati-ərazi vahidləri“. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  3. ↑ „Azərbaycan xalqının etnogenez tarixi: arxeoloji və antropoloji aspekt“. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  4. ↑ „Azərbaycanın cənub-şərqində unikal arxeoloji tapıntılar üzə çıxıb“. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Mingəçevir şəhəri“. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 „İlham Əliyev Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının əsaslı yenidənqurmadan sonra istismara verilməsi mərasimində iştirak edib“. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  7. ↑ „Şəhər haqqında“. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Məcburi Köçkünlərin və Qaçqınların İşləri üzrə Dövlət Komitəsi. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  8. ↑ 8,0 8,1 „Mingəçevir şəhərinin sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə dair tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı“. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  9. ↑ „İlham Əliyev müstəqillik dövrünün ən böyük İstilik Elektrik Stansiyasının təməlqoyma mərasimində iştirak edib“. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  10. ↑ „Mingəçevirdə “8 Noyabr” Elektrik Stansiyasının açılış mərasimi keçirilib“. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust.
  11. ↑ „Mingəçevir III-VIII əsrlərdə“. Prezident Kitabxanası. Qaraldi: 2026-yil 13-avgust. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Mingechaur_tarixi&oldid=898206" dan olindi