Kontent qismiga oʻtish

Kavkaz Albaniyasi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Kavkaz Albaniyasi
miloddan avvalgi II asr– milodiy VIII asr
Kavkaz Albaniyasi V—VI asrlarda[1]
Kavkaz Albaniyasi V—VI asrlarda[1]
Capital Kabalak (Qabala); Barda
Common languages Agvan tili, Parfiya tili[2], Pahlaviy[3][4], Arman[5]
Religion
Paganizm, Nasroniylik, Zardushtiylik
Historical era Antik davr
• Established
miloddan avvalgi II asr
• Disestablished
 milodiy VIII asr

Kavkaz Albaniyasi qadimgi davrlarda Kavkazda joylashgan, hozirgi zamon Ozarbayjon hududining katta qismi bilan mos tushadigan sobiq davlat uchun qoʻllanadigan zamonaviy ekzonimdir. Hududning zamonaviy endonimlari, oʻzlarini Kavkaz Albaniyasi aholisi avlodlari deb biladigan udilar orasida Agvank va Alvank hisoblanadi. Biroq, uning asl endonimi nomaʼlum[6][7][8].

Albaniya nomi qadimgi yunon tilidagi Ἀλβανία va lotin tilidagi Albanía nomlaridan kelib chiqqan boʻlib[9], Arman tilini notoʻgʻri tarjima qilgan yunon manbalariga asoslanib shakllantirilgan[10][11]. „Kavkaz“ prefiksi uni geografik va tarixiy jihatdan Kavkaz Albaniyasiga aloqasi boʻlmagan Bolqon yarim orolidagi Albaniyadan farqlash uchun qoʻllaniladi.

Hududning qadimgi tarixi, jumladan Kavkaz Albaniyasining geografik va/yoki etnolingvistik tushuncha sifatidagi kelib chiqishi haqida deyarli hech narsa maʼlum emas. Miloddan avvalgi I asr va milodiy I asrlarda Katta Kavkazning janubi va Kichik Kavkazning shimoli Kavkaz Albaniyasi sharqda, markazda Kavkaz Iberiyasi, gʻarbda Kolxida, janubi-gʻarbda Armaniston va janubi-sharqda Atropatena oʻrtasida boʻlingan edi.

252-yilda Kavkaz Albaniyasi Sosoniylar imperiyasining vasalligini tan oldi va u imperiyaning viloyatlari qatorida Shopur I ning Kaʼba-ye Zartoshtdagi yozuvida tilga olinadi. Qirollik imperiya qulaguniga qadar uning ajralmas qismi boʻlib qoldi. III asr oxiriga kelib, Kavkaz Albaniyasi podshohlari oʻrniga Arshakiylar sulolasi vakillari qoʻyildi, V asrda esa ularni yana bir eronlik sulola — Mihroniylar almashtirdi.

Geonimlar

1838-yilgi xarita: Kolxida, Iberiya va Albaniya

Agvank (qadimgi armancha: Աղուանք Ałuankʿ, zamonaviy armancha: Աղվանք Aġvank’) Kavkaz Albaniyasi uchun ishlatiladigan armancha nomdir. Arman mualliflari bu nom arman tilida „ału“ („աղու“) soʻzidan, yaʼni armanchada yoqimli, muloyim maʼnosini anglatadigan soʻzdan kelib chiqqanini taʼkidlaydilar. Agvank atamasi koʻp maʼnoli boʻlib, arman manbalarida, shuningdek, Armaniston tarkibidagi Kur va Araz daryolari orasidagi mintaqani anglatish uchun ham qoʻllanadi[12][yaxshiroq manba kerak]. Ikkinchi holatda u baʼzan „Arman Agvanki“ yoki „Hay-Agvank“ shaklida ishlatiladi[13][14][15].

Hududning arman tarixchisi, mintaqa haqida hozirgacha yetib kelgan yagona nisbatan toʻliq tarixiy asarni qoldirgan Movses Kaghankatavatsiy Agvank nomini ału (armancha shirin, yumshoq, nozik) soʻzidan kelib chiqqan deb tushuntiradi; u bu soʻz Kavkaz Albaniyasining birinchi hokimi Arranning taxallusi boʻlib, uning muloyim feʼliga ishora qilganini yozadi[16]. Movses Kaghankatavatsiy va boshqa qadimiy manbalar Arran yoki Arhanni Kavkaz Albaniyasi (Agvan)ning afsonaviy asoschisi yoki hatto alanlar (Alani) deb atalgan eron qabilasining nomi bilan bogʻlaydilar; ayrim rivoyatlarda u Nuhning oʻgʻli Yofasning oʻgʻli boʻlganligi aytiladi[17]. James Darmesteter, Avesto tarjimoni, Arranni Airyana Vaejo bilan qiyoslagan[18]. va uni ham Araz–Ararat mintaqasida joylashgan deb hisoblagan[19], biroq zamonaviy nazariyalar uni Eronning sharqida joylashtiradi.

387-yilgacha boʻlgan Kavkaz Albaniyasi

Mintaqaning parfiycha nomi Ardhan boʻlgan (oʻrta forscha: Arran)[7]. Arabchada u ar-Rān deb atalgan[7][20] Gruzin tilida esa რანი (Rani) nomi bilan maʼlum boʻlgan. Qadimgi yunon tilida u Ἀλβανία Albanía deb atalgan[9]. Uning aholisining oʻzi qanday atalganligi nomaʼlum[6].

Geografiya

Islomdan oldingi davrda Kavkaz Albaniyasi/Arran tushunchasi islomdan keyingi davr Arraniga qaraganda koʻproq hududni qamrab olgan. Qadimgi Arran butun Sharqiy Zakavkaziyani oʻz ichiga olgan boʻlib, unga hozirgi zamon Ozarbayjon Respublikasining koʻp qismi va Dogʻiston hududining bir qismi kirgan. Biroq islomdan keyingi davrda Arran geografik tushunchasi Kura va Araz daryolari oraligʻidagi hudud bilan chegaralandi[7].

Qadimgi Kavkaz Albaniyasi Katta Kavkaz togʻlarining janubi-sharqiy qismida joylashgan edi. U gʻarbda Kavkaz Iberiyasi (hozirgi Gruziya), shimolda Sarmatiya, sharqda Kaspiy dengizi va gʻarbda Kura daryosi boʻylab Armanistondagi Artsax va Utik viloyatlari bilan chegaralangan edi[21]. Bu chegaralar, ehtimol, hech qachon sobit boʻlmagan — baʼzi davrlarda Kavkaz Albaniyasi hududiga Kuraning gʻarbiy sohilidagi yerlar ham kirgan[22].

Islom davrida Albaniya yoki Arran sharqda pasttekislik, gʻarbda togʻli hudud boʻlgan va Kura hamda Araz daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan uchburchak hududni tashkil qilgan[7][23][dubious – discuss] Mil dashti va Mugʻon dashtining ayrim qismlari ham uning tarkibiga kirgan; islomdan oldingi davrda esa u taxminan hozirgi Ozarbayjon Respublikasi hududiga toʻgʻri kelgan[7].

Albaniyaning tumanlari quyidagilar edi:[24]

Qirollikning qadimgi poytaxti Qabala (Gabala; Kapalak) edi[25].

Qadimgi manbalar II asr miloddan avval Armanlar tomonidan Kuraning oʻng qirgʻogʻidagi hududlar bosib olinganidan soʻng Kura daryosini (Cyros) Armaniston va Albaniya oʻrtasidagi chegara sifatida bir ovozdan qayd etadilar[24].

Albaniyaning dastlabki hududi taxminan 23 000 km2ni tashkil qilgan[26]. 387-yildan keyin Kavkaz Albaniyasi hududi, tadqiqotchilar baʼzan „Katta Albaniya“ deb ataydigan hudud[24], taxminan 45 000 km2gacha kengaydi[26]. V asrda poytaxt Partavga, Utikʼ viloyatiga koʻchirildi; manbalarda bu shahar Albaniya podshosi Vache II tomonidan V asr oʻrtalarida barpo etilgani aytiladi[27], biroq M. L. Shomon fikricha, u bundan avvalroq arman shahri sifatida mavjud boʻlgan[28].

XIII asrda nomaʼlum muallif tomonidan yozilgan oʻrta asr xronikasi — „Ajayib-ad-duniya“da Arran eni 30 farsax (200 km), uzunligi 40 farsax (270 km) boʻlgan hudud sifatida tasvirlanadi. Kura daryosining Arazga qoʻshilguniga qadar boʻlgan barcha oʻng sohili Arranga mansub deb koʻrsatiladi (Kuraning chap sohili Shirvon nomi bilan maʼlum edi). Arran chegaralari tarix davomida oʻzgarib turgan: baʼzi davrlarda u hozirgi Ozarbayjon Respublikasining butun hududini, boshqa paytlarda esa faqat Janubiy Kavkazning ayrim qismlarini oʻz ichiga olgan. Baʼzi hollarda Arran Armaniston tarkibiga kirgan[29].

Oʻrta asr islom geograflari Arran haqida, umuman olganda, uning shaharlarini, jumladan Barda, Beylagan va Ganjani ham tasvirlab qoldirganlar.

Manbalar

  1. ↑ Hewsen 2001, s. 41.
  2. ↑ Toumanoff, Cyril. The Arsacids. Encyclopædia Iranica. excerpt:"Whatever the sporadic suzerainty of Rome, the country was now a part—together with Iberia (East Georgia) and (Caucasian) Albania, where other Arsacid branched reigned—of a pan-Arsacid family federation. Culturally, the predominance of Hellenism, as under the Artaxiads, was now followed by a predominance of "Iranianism, „ and, symptomatically, instead of Greek, as before, Parthian became the language of the educated“
  3. ↑ Shnirelman, V. A.(2001), 'The value of the Past: Myths, Identity and Politics in Transcaucasiaʼ, Osaka: National Museum of Ethnology. pp 79: „Yet, even at the time of Caucasian Albania and later on, as well, the region was greatly affected by Iran and Persian enjoyed even more success than the Albanian language“.
  4. ↑ Benjamin W. Fortson, „Indo-European Language and Culture: An Introduction“, John Wiley and Sons, 2009. pg 242: „Middle Persian was the official language of the Sassanian dynasty“
  5. ↑ Walker, Christopher J. „Mountainous Karabagh“, . Transcaucasian Boundaries. London: Taylor & Francis, 2000 — 145-bet. ISBN 9781135368500. „Armenian culture became important in Caucasian Albania and, by the eight century, Armenian appears to have been spoken throughout much of the region.“ 
  6. ↑ 6,0 6,1 Hewsen, Robert H. „Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians“, . Classical Armenian Culture: Influences and Creativity. Chicago: Scholars Press, 1982 — 27–40-bet. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Bosworth, Clifford E.. "Arran". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/arran-a-region. 
  8. ↑ U.S. Army Special Forces Language Visual Training Materials – ARMENIAN, Selected Aspects of the New Independent States Religion/Culture. Defense Language Institutue (DLI) — 259-bet. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Olson, James Stuart. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires, 1994. ISBN 0-313-27497-5. 
  10. ↑ Bais, Marco. Albania Caucasica: ethnos, storia, territorio attraverso le fonti greche, latine e armene (it). Mimesis, 2001. 
  11. ↑ Dudwick, Nora (1990). „The Case of the Caucasian Albanians: Ethnohistory and Ethnic Politics“. Cahiers du monde russe et soviétique. 31-jild, № 2/3. 377–383-bet. JSTOR 20170734.
  12. ↑ History of Armenia composed by abbot Chamchian, Mikayel. Պատմութիւն Հայոց (History of Armenia). Venice, 1786, p. 131.
  13. ↑ A. Yanovskiy, About the Ancient Caucasian Albania (A. Yanovskiy, O drevney Kavkazskoy Albanii. Jurnal MNL, 1864, ch. II, s. 180.)
  14. ↑ S. V. Yushkov, On question of the boundaries of ancient Albania. Moscow, 1937, p. 137. (S. V. Yushkov, K voprosu o granitsax drevney Albanii. „Istoricheskie zapiski AN SSSR“, t. I, M., 1937, s. 137.)
  15. ↑ Ghevond Alishan, Aghuank (Ղևոնդ Ալիշան, „Աղուանք“), Venice: „Bazmavep“, 1970, N 11-12, p. 341.
  16. ↑ The History of Aluank by Moses of Kalankatuyk. Book I, chapter IV
  17. ↑ „Moses Kalankatuatsi. History of country of Aluank. Chapter IV“. Vostlit.info. Qaraldi: 2012-yil 6-may.
  18. ↑ „Darmesteter's translation and notes“. Avesta.org. Qaraldi: 2012-yil 6-may.
  19. ↑ Darmesteter, James (trans., ed.). „Vendidad“. Zend Avesta I (SBE 4). Oxford University Press, 1880. p. 3, p. 5 n.2,3.
  20. ↑ V. Minorsky. Caucasica IV. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 15, No. 3. (1953), p. 504
  21. ↑ Anon. Armenian „Geography“ („Աշխարհացոյց“), Sec. IV, Asia, The lands of Greater Asia.
  22. ↑ Balayan, Vahram. Artsakh History Zovig Balian, Gayane Hairapetyan: . Yerevan, Armenia: Scientific Council of the Institute of History of the National Academy of Sciences of the Republic of Armenia, 2005 — 55–56-bet. ISBN 99930-2-078-8. 
  23. ↑ C. J. F. Dowsett. „The Albanian Chronicle of Mxitʼar Goš“, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 21, No. 1/3. (1958) p. 475: „In Albania, Xacen, part of the old province of Arcax, had preserved its independence, and we know that it was partly at the request of one of its rulers, Prince Vaxtang, that Mxitʼar composed his lawbook“.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named atlas
  25. ↑ Strabo had no knowledge of any city in Albania, although in the 1st century AD Pliny mentions the initial capital of the kingdom — Qabala. The name of the city has been pronounced in many different ways including Gabala, Kabalaka, Shabala, and Tabala.
  26. ↑ 26,0 26,1 (armancha) Yeremyan, Suren T. "Հայաստանը ըստ „Աշխարհացույցի“ (Armenia According to the „Ashkharhatsuyts“). Yerevan: Armenian Academy of Sciences, 1963, p. 34.
  27. ↑ Minorsky, Vladimir. A History of Sharvan and Darband in the 10th-11th Centuries. Cambridge, 1958.
  28. ↑ Chaumont, M. L.. "Albania". Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 2007-03-10. https://web.archive.org/web/20070310231608/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html. <!--->
  29. ↑ Abi Ali Ahmad ibn Umar ibn Rustah, al-Aʼlaq Al-Nafisah, Tab’ah 1, Bayrut : Dar al-Kutub al-ʻIlmiyah, 1998, pg 96-98.

Adabiyotlar

Havolalar

Vikiomborda „Kavkaz Albaniyasi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Kavkaz_Albaniyasi&oldid=539839" dan olindi