Mingechaur yozuvlari
| Mingechaur yozuvlari Mingəçevir yazıları | |
|---|---|
| Turi | Epigrafik yodgorliklar |
| Joylashuvi | Mingechaur, Ozarbayjon |
| Built | V—VIII asrlar |
Mingechaur yozuvlari (ozarbayjoncha: Mingəçevir yazıları) — Ozarbayjonning Mingechaur shahri hududida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida topilgan qadimgi Kavkaz Albaniyasi yozuviga (alifbosiga) oid epigrafik yodgorliklar va bitiklar majmuasidir. Ushbu yozuvlar V—VIII asrlarga oid boʻlib, qadimgi Kavkaz Albaniyasining oʻziga xos yozuvi va adabiy madaniyati mavjud boʻlganligini tasdiqlovchi eng muhim, noyob moddiy dalillar hisoblanadi[1].
Topilishi va tarixi
Mingechaur yozuvlari ilk bor 1946–1953-yillarda Mingechaur gidroelektrostansiyasi qurilishi davrida olib borilgan yirik arxeologik qazishmalar vaqtida aniqlangan. Arxeolog Solih Qaziyev rahbarligidagi ekspeditsiya daryo boʻyidagi qadimgi aholi manzilgohlari va xristian ibodatxonalarini oʻrganayotgan vaqtda gʻayrioddiy yozuvlar bitilgan tosh va sopol buyumlarga duch kelishgan[2].
Qazishmalar davomida bu yozuvlar asosan xristian meʼmorchiligi qoldiqlarida, xususan, xoch bitilgan tosh plitalarda, cherkov qurbongohlarining qismlarida, shuningdek, kundalik roʻzgʻor buyumlari — shamdonlar va turli hajmdagi sopol idishlarning sirtiga oʻyib yozilgan holda topilgan.
Xususiyatlari
Mingechaur yozuvlarining barchasi qadimgi Kavkaz Albaniyasi alifbosida bitilgan. Tarixiy manbalarga koʻra, bu alifbo 52 ta harfdan iborat boʻlgan. Topilgan epigrafik yodgorliklar orasida eng uzuni tosh plitaga oʻyib yozilgan 10-12 qatordan iborat matn boʻlib, u maʼbadning qurilish tarixi yoki muhim diniy voqea haqida xabar beradi, deb taxmin qilinadi. Sopol idishlar va shamdonlardagi yozuvlar esa ancha qisqa boʻlib, koʻpincha buyum egasining ismini yoki qisqa duolarni ifodalaydi[3].
Ushbu yozuvlarning kashf etilishi fanda katta burilish yasadi. Bunga qadar alban yozuvi haqidagi maʼlumotlar asosan arman va gruzin tarixiy manbalarida uchrar, uning aniq moddiy isboti mavjud emas edi. Mingachevir yozuvlari ushbu alifboning amalda keng qoʻllanilganini isbotlab berdi.
Xoch toshi
Mingachevir cherkov majmuasi hududida arxeologik qazishmalar vaqtida ustiga tovuslar va muqaddas xoch tasviri tushirilgan, alban yozuvi boʻlgan tosh topilgan. Tosh baʼzi tadqiqotchilarga koʻra xoch tagligi, baʼzilariga koʻra esa qurbongoh boʻlgan. Toshdagi matnni Jost Gippert shifrlashga muvaffaq boʻlgan:
| Ustun yuzi | Alban matni | Transliteratsiyasi | Oʻzbekcha tarjimasi |
|---|---|---|---|
| 1 | 𐕂𐔼𐔺𐔰𐕚𐕃𐔶𐔱𐔴𐕐𐔼𐔺𐕚𐔼𐕒𐔾𐕒𐕆𐔰𐔾𐔰𐕆𐔶𐕎𐔴𐔴𐔼 | c̣iyas ʒ́ē beši ysi olo hala hēne e i | Rabbimiz Iso nomi bilan! Bu ustun ustidagi xoch |
| 2 | 𐕆𐕈𐔾 𐔺𐔶 𐕒𐕡𐕚𐔴𐕎𐔰 𐕀𐕒𐕚𐕙𐕒𐕒𐕡𐔼 | hål yē owsena xosroowi | Xusravning 27-yilida |
| 3 | …𐕚𐔴𐕙𐔱𐔰𐕒𐕡𐕎… | …serbaown… | …ilk… |
| 4 | …𐕈𐕚 𐕖𐕒𐔽𐔼𐕎 𐔼𐕚𐕄𐔰𐕗𐕒𐕚𐔴𐕎 𐔱𐔼𐔺𐔰𐔺𐕎 | …ås čo ʕin isḳaṗosen biyayn ..in… | Chola yepiskopi tayyorladi |
Shamdonlar
Yog shamdoni
Qazishmalar vaqtida topilgan shamdonlardan biridagi yozuvlarni Volfqang Shulze 2003-yilda shifrlashga uringan, Jost Gippert esa yanada aniqroq tarjima taklif qilgan: „Men Yog, Tangrining gunohkor quli, buni yuragimning munosib timsoli sifatida tayyorladim.“ Jost Gippert bu shamdonga „Yog shamdoni“ (Yoqun şamdanı) deb nom bergan.
| Shamdon qatorlari | I yuz | II yuz | III yuz | IV yuz |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 𐔵𐕡 𐔺𐕒 | |||
| 2 | 𐔲 𐔲𐕒 | |||
| 3 | 𐕣𐔰𐕙 𐕀𐔶 𐕎𐔰 𐔼𐔽𐕒𐕡 𐔱𐔶𐔴𐕜 | |||
| 4 | 𐕒𐕡𐕇𐔱𐔴𐔾𐔴 | |||
| 5A | 𐕘𐔰𐕆𐔰𐕄𐔴 | |||
| 5B | 𐕆𐕞𐕡𐕄𐔴 𐕎 𐔰𐕄[𐕒𐕡]𐕇𐔱𐔼 𐔺𐔰𐔺 | |||
Keramik maishiy idishlar
Jost Gippert idishdagi yozuvdagi „Manas“ ismini Manasse nomining qisqartmasi deb hisoblaydi. Boshqa bir maishiy idish esa aslida shamdon asosi boʻlgan deb taxmin qilinadi. Gippert bu idishdagi matnni „Qadrligim, sevgilim, bu shamdonni sen uchun tayyorladim“ deb tarjima qilgan.
| Alban matni | Transliteratsiyasi |
|---|---|
| 𐕌𐔰𐕎𐔰𐕚 | manas |
| [𐕄]𐔼𐔺𐔴𐔱𐕒𐕡𐕍̇𐔰𐕎[𐔰] 𐔺𐕒 𐔵𐕒𐕡 𐕛𐔰 𐔱𐔰𐔾𐔰 𐔱𐔼𐔺𐔰[𐔺] | [ḳ]iyebowq̇an[a] yo. zow wa bala. biyay. |
Yozuvlarning tadqiq etilishi
Topilgan yozuvlarni shifrlash va til xususiyatlarini oʻrganish fanda uzoq vaqt davom etgan murakkab jarayon boʻldi. Bu bitiklarni oʻrganishga koʻplab mashhur sovet va gʻarb sharqshunoslari, tilshunos olimlar jalb qilindi. Olib borilgan koʻplab tadqiqotlar va paleografik tahlillar natijasida olimlar bu yozuvlarning tili hozirgi kunda Ozarbayjonda istiqomat qiluvchi udi xalqining tiliga (togʻli dogʻiston tillari guruhiga) oʻta yaqin ekanligini, qadimgi alban tili aynan udi tilining bevosita ajdodi boʻlganligini tasdiqladilar[4].
Hozirgi kunda Mingachevir yozuvlari tushirilgan asl artefaktlar Boku shahridagi Ozarbayjon Milliy Tarix Muzeyining eng qimmatli eksponatlari qatorida saqlanmoqda va butun dunyo epigrafist olimlari tomonidan oʻrganilishi davom etmoqda.
Manbalar
- ↑ K.V. Trever. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н.э. - VII в. н.э.. Moskva-Leningrad: Izd-vo AN SSSR, 1959 — 310-315-bet.
- ↑ R.M. Vahidov. Mingəçevir (arxeoloji qazıntılar). Bakı: Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı, 1959 — 54-58-bet.
- ↑ „Qafqaz Albaniyasının yazılı abidələri və Mingəçevir tapıntıları“ (az). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.
- ↑ Fəridə Məmmədova. Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası. Bakı: Azərnəşr, 1993 — 120-125-bet.