Mingechaur arxeologiyasi
Mingechaur arxeologiyasi — Mingechaur shahri va uning atrofida turli tarixiy davrlarga oid arxeologik yodgorliklarni tadqiq etishni qamrab oladi. Mingechaur hududida Eneolit, Bronza davri, Temir davri, Antik davr, Kavkaz Albaniyasi davri va Oʻrta asrlarga oid materiallar topilgan.[1]
Tadqiqotlarning boshlanishi
Mingechaur hududidagi ilk arxeologik tadqiqotlardan biri 1871-yilda Fridrix Bayer tomonidan olib borilgan. Bayer hududda yuzaki izlanishlar olib borib, qadimiy aholi punktlari izlari haqida ma'lumot to'plagan.[2][3]
1935-yilda professor Yevgeni Paxomov rahbarligida Mingechaurda qazishma ishlari olib borildi. Tadqiqotlar davomida ikkita qadimiy aholi punkti va turli xil qabr yodgorliklari aniqlandi.[2]
Mingechaur arxeologik ekspeditsiyasi
1946–1953-yillarda Mingechaurda keng ko'lamli arxeologik qazishmalar olib borilgan. Ekspeditsiya Mingechaur suv elektr stansiyasi qurilishi munosabati bilan suv ostida qoladigan hududlarni oldindan tadqiq qilish maqsadida tashkil etilgan edi.[1]
Ekspeditsiyaga arxeolog Saleh Qazıyev rahbarlik qilgan. Qazishmalar Kura daryosining har ikki sohilida, Bozdağ tizmasining janubiy qismida va uning atrofidagi hududlarda olib borilgan. Tadqiqotlar davomida aholi punktlari va qabristonlar topilgan.[2][4]
Sakkiz yil davom etgan qazishmalarda miloddan avvalgi III ming yillikdan to XVIII asrgacha bo'lgan davrlarga oid aholi punktlari, qabr yodgorliklari, diniy inshootlar va ko'prik qoldiqlari tadqiq etilgan. Qazishmalardan 20 mingdan ortiq moddiy madaniyat namunalari topilgan.[1]
Mingechaur qazishmalarida turli dafn usullariga oid qabrlar aniqlangan. Tadqiqotchilar bu yerda o'nga yaqin qabr turi va dafn odatini aniqlashgan.[1]
Aholi punktlari
Mingechaur hududida turli davrlarga oid aholi punktlarining qoldiqlari topilgan. Arxeologik materiallar aholining dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shug'ullanganini ko'rsatadi. Qazishmalar davomida kulolchilik, metallga ishlov berish va to'quvchilik bilan bog'liq materiallar ham yuzaga chiqarilgan.[1]
Topilmalar orasida kundalik turmushda ishlatiladigan keramika idishlari, mehnat qurollari va boshqa ashyolar mavjud.
Qabr yodgorliklari
Mingechaur qazishmalarida turli tipli qabr yodgorliklari tadqiq etilgan. Bu yerda tuproq qabrlar, xum qabrlar, katakomba qabrlari, tosh qutilar va boshqa dafn inshootlari aniqlangan.[1]
Qabrlardan keramika buyumlari, qurollar, mehnat qurollari, bezak buyumlari, tangalar va boshqa ashyolar topilgan. Bu materiallar o'sha davrlarning dafn odatlari va moddiy madaniyati haqida ma'lumot beradi.
Xum qabrlar Mingechaur arxeologik materiallari orasida maxsus guruhni tashkil etadi. Bu turdagi qabrlardan olingan ashyolar dafn marosimlarini va qadimgi aholi turmush tarzini o'rganishda ishlatiladi.[1]
Sudağılan aholi punkti
Sudağılan Mingechaur hududida joylashgan arxeologik yodgorliklardan biridir. Yodgorlikda ilk o'rta asrlarga oid aholi punkti va diniy inshoot qoldiqlari, qabr yodgorliklari va turli moddiy madaniyat namunalari tadqiq etilgan.[5]
Sudağılan qazishmalari ilk o'rta asrlar davrida Mingechaur hududida xristianlik va diniy me'morchilik izlarini o'rganish imkonini beradi.[5]
Alban yozuvlari
Mingechaur qazishmalari davomida tosh va loy ashyolar ustida alban alifbosi bilan yozilgan namunalar topilgan. Bu yozuvlarning bir qismi IV–V asrlarga mansub deb hisoblanadi.[1]
Mingechaur yozuvlari Kavkaz Albaniyasida yozuvning qo'llanishi va ilk o'rta asrlar davrining epigrafik materiallarini o'rganish uchun foydalaniladigan manbalardan biridir.
Moddiy madaniyat namunalari
Qazishmalar davomida keramika idishlari, metall mehnat qurollari, qurollar, zargarlik buyumlari, shisha idishlar, tangalar va tosh asboblarini o'z ichiga olgan turli ashyolar topilgan.[1]
Arxeologik materiallarning bir qismi Mingechaur aholisining xo'jalik faoliyati va kundalik hayoti haqida ma'lumot beradi. Topilmalar orasida turli hunarmandchilik sohalarining rivojlanishini ko'rsatuvchi namunalar ham bor.
Tadqiqotchilar
Mingechaur arxeologik ekspeditsiyasi faoliyatida bir qator arxeologlar ishtirok etgan. 1946–1953-yillarda olib borilgan asosiy qazishmalarga Saleh Qazıyev rahbarlik qilgan. Tadqiqotlarda Rəhim Vahidov va boshqa arxeologlar ham ishlaganlar.[5]
Rəhim Vahidov Mingechaurning ilk o'rta asrlar davrini arxeologik tadqiq qilish bilan shug'ullangan. U Mingechaur qazishmalari natijalarini umumlashtiruvchi Mingəçevir III–VIII əsrlərdə asarining muallifidir.[4]
Vahidov 1960-yilda Mingechaur III–VIII asrlarda mavzusida dissertatsiya himoya qilgan, 1961-yilda esa shu mavzuda monografiya nashr ettirgan.[4]
Tadqiqotlarning natijalari
1946–1953-yillarda olib borilgan qazishmalar Mingechaur hududida uzoq vaqt davomida odamlar yashaganini ko'rsatuvchi ko'plab arxeologik materiallarni topish imkonini bergan.[1]
Qazishmalardan olingan materiallar Mingechaur hududining qadimgi va o'rta asrlar tarixini, aholi punktlarini, dafn odatlarini, hunarmandchiligini va diniy hayotini o'rganishda ishlatiladi.
Shuningdek qarang
- Mingechaur
- Mingechaur tarixi
- Mingechaur madaniyati
- Mingechaur yozuvlari
- Sudağılan
- Kavkaz Albaniyasi
- Kavkaz alban alifbosi
- Ozarbayjon arxeologiyasi
- Mingechaur shahar tarix muzeyi
- Mingechaur suv elektr stansiyasi
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 „Azərbaycan arxeologiya elmi 80 ildə: qısa nəzər“. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Qaraldi: 13-avgust 2026-yil.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 „Tarixi“. Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti. Qaraldi: 13-avgust 2026-yil.
- ↑ „Mingəçevir - əsrin arxeoloji qazıntıları“. Azərbaycan Milli Kitabxanası. Qaraldi: 13-avgust 2026-yil.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 „Mingəçevir III-VIII əsrlərdə“. Prezident Kitabxanası. Qaraldi: 13-avgust 2026-yil.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 „Department of Early Medieval Archaeology“. Institute of Archaeology and Anthropology. Qaraldi: 13-avgust 2026-yil.
Adabiyotlar
- Qazıyev, S. M. Qədim Mingəçevir. Boku, 1952.
- Qazıyev, S. M. Mingəçevir arxeoloji həfriyyatı. Boku, 1960.
- Vahidov, R. M. Mingəçevir III–VIII əsrlərdə: arxeoloji qazıntı materialları əsasında. Boku: Azərbaycan SSR EA, 1961.
- Aslanov, Q. M.; Vahidov, R. M.; İone, G. İ. Drevniy Mingeçaur. Boku, 1959.