Eron tarixi

Eron Islom Respublikasi (forscha: جمهوری اسلامی ایران - Jomhuri ye Eslāmi ye Irān‎‎), qisqacha Eron (forscha: ایران - Irān‎‎) — Gʻarbiy Osiyodagi mamlakat. Poytaxti — Tehron shahri. Maydoni 1 648, 95 km², aholisi soni 79 115 000 kishi (2016). Pul birligi — Eron riali. Maʼmuriy jihatdan 31 ta ustonga boʻlinadi. Yirik shaharlari: Mashhad, Karaj, Tabriz, Sheroz, Isfahon, Ahvoz.

Eron tarixi asosan ikki davrga boʻlinadi: musulmonlardan oldingi va musulmonlik davri. Eron jamiyatining islomlashuvi uning madaniy, ijtimoiy va siyosiy tuzilishida tub oʻzgarishlarga olib keldi. Biroq, Islom dini qabul qilingandan keyin ham avvalgi ma'naviy qadriyatlar va me'roslar butunlay yoʻqolmadi. Qolaversa, ular mamlakatda vujudga kelayotgan yangi madaniyatga kuchli ta'sir koʻrsatgani uchun ham ayrim tadqiqotchi olimlar uni Eron islomi deb ham atashgan edi. Hattoki hozirgi zamonaviy Eronda musulmonlardan oldingi koʻplab urf-odatlar va marosimlar saqlanib qolgan.

Eramizdan oldingi davrda

Oʻrta paleolit davrida Eronda (tarix fanida insonlarni kelib chiqishi kategoriyalashgan) neandertalga oʻxshash paleoantroplar yashagan.Eronda yuqori paleolit taxminan 36 ming yil oldin, neandertallarning oʻrniga Baradost madaniyatiga mansub kromanyon odamlar kelgan. Taxminan 18 ming yillar oldin Baradost madaniyati zarzian madaniyati kirib kelishi bilan oʻz oʻrnini boʻshatgan, ehtimol avvalgisining merosxoʻri boʻlgan.

Qadimgi yozuv davri

Qadimgi Eron. Birinchi davlat-Elam (qizil rangda ajratilgan) va qoʻshni xalqlar — forslar, parfiyaliklar, midiyaliklar, kassitlar, shuningdek Bobil va Ossuriya davlatlari

Qadimgi yozuv davrida Elam Eron hududidagi eng kuchli va dastlabki davlat edi. U bir qator boshqa davlatlar, jumladan, shumerlar bilan raqobatlashdi.

Eronning sharqiy qismi Hind vodiysi tsivilizatsiyasi va unga aloqasi boʻlgan madaniyatlar ta'siriga kirgan edi. Neolit davrida bu madaniyatning ajdodlari, aftidan, butun Eron hududini tarqalgan va faqat keyinroq sharqqa koʻchib oʻtgan edi.

Eronning sharqiy qismida hozirgi zamon arxeologlari, bronza davriga oid boʻlgan jiroftik madaniyatga oid moddiy ma'naviy buyumlar namunasi topishgan.

Miloddan avvalgi 2700 -yilga kelib, Shumerlar shohlarini aravalari bilan birgalikda dafn qila boshlaydilar. Bu qabrlar Elamning Suza shahridan ham topilgan.

Forslar islomdan oldingi davrda

Eron qabilalari qanday paydo boʻlgani noma'lumligicha qolmoqda. Bu miloddan avvalgi 2000-1500-yillarda sodir boʻlgan boʻlishi mumkin. Yarim koʻchmanchi eroniylarning qaysi vaqt barqaror davlat sifatida birinchi marta birlashganligini ham aniq bilish mumkin emas. Eron platosining sharqiy qismida kuchli (Baqtriya) davlatnin borligi ham noaniq.

Midiya

Birinchi Eron davlati miloddan avvalgi VII asrda tashkil etilgan boʻlib, bu Midiya davlatidir. Midiyaliklar butun Gʻarbiy Eronni, Sharqiy Eron qabilalarining bir qismini boʻysundirdilar. Ular Ossuriya davlatini vayron qilgan ittifoqning boshida edilar. Midiya davlatining shuhrati shunchalik keng tarqalganki, V asrda yunonlar Fors davlatini Midiya deb atashgan.

Ahamoniylar davlati

Ahamoniylar davlati hududi

Miloddan avvalgi VI asrda midiyaliklar Eronning janubi-gʻarbiy qismida, Mesopotamiya hududiga yaqin joyda, Forsda, ehtimol, Xuzistonda forslar midiyaliklardan yetakchilikni oladi. Ahamoniylar asoschisi Buyuk Kir (mil.avv 558-529-yillar) Ahamoniylar oilasidan kelib chiqqan holda, butun Gʻarbiy Osiyoni va Eron dunyosining Sharqiy qismini Sirdaryogacha bosib oldi. Uning poytaxti Polvar daryosi vodiysidagi Fors shahridagi Persepolis shahri edi. Kambiz II (mil. avv 529 —522) bu istilochilikka qadimgi Misr va Efiopiyaning bir qismini qoʻshdi. Uning oʻlimi taxt uchun kurash(qarang Bardiya)ga sabab boʻldi, undan keyin taxt Darius Gistasp (521—486) ga ya'ni Ahamoniylarning kenja vakiliga oʻtdi. Doro I davlatning barcha hududlarida boshlangan isyonni bostiradi. Ahamoniylar davlatini mustahkamladi va davlatni boshqaruvini tashkil qildi. Davlat chegaralari Markaziy Osiyo va hind xalqlarining bosib olinishi va Bolqon yarim orolining bir qismiga boʻysunishi bilan kengaytirildi. Shohning fe'l-atvori mashhur Behistun yozuvida tasvirlangan, u yerda unga boʻysunadigan xalqlar ham bor. Doro I Forsga toʻgʻri (oltin) pul tizimini joriy qildi. Shu bilan birgalikda Zardusht dini davlat dini darajasiga olib chiqildi. Fors hukumati fath qilingan xalqlarning dinlariga bagʻrikenglik bilan munosabatda boʻldi. Davlatning asosiy shahri bu vaqtda Suza (Xuzistonda) edi. Bundan tashqari, Doro I Pasargadadan biroz pastroq boʻlgan Pulvarda Persepolning tamal toshini qoʻydi va kelajakda Persepol poytaxt boʻlishini belgilab qoʻydi. Kserksning (486-465) Yunonistonda, Oʻrta yer dengizi qirgʻoqlarida, Osiyoda fors kengaytirilmadi. Aksincha Markaziy hukumatning tasirini kamaytirdilar va Artakserks (464 —425) davrida kuchaygan tartibsizliklar boshlandi. Doro II davrida (424-405-yillarda) Misr Forsdan ajralib, yarim asrdan koʻproq vaqt davomida mustaqil boʻlib qoldi. Artakserks II (mil.avv. 405-361) Yunonistondagi voqealar Kichik Osiyo va Qora Dengiz boʻyida hokimiyatni kuchaytirishni taqazo qildi. Oʻz davrining kuchli va iste'dodli hukmdori Artakserks III (361—338) yana Misrni magʻlub etdi.

Forsning davlat tuzilishi

Forslar oʻzining davlat tuzumi uchun Doro I dan minnatdor edi. Bosib olingan xalqlarning har biri oʻz tilini, dinini, urf-odatlarini, qonunlarini va koʻpincha milliy yetakchilarini saqlab qolgan, ammo hamma narsada umumiy boshqaruv hukmronlik qilgan. Davlat satrapiyalarga boʻlingan, Yunon tarixchisi Gerodotning soʻzlariga koʻra, ularning soni 20 ta boʻlgan, ammo manbalarga koʻra - 23 dan 31 gacha satrapliklar boʻlgan. Har bir satraplikning boshida fuqarolik va moliya boshqarmasi boshligʻi boʻlgan satrap boʻlgan edi. Uning asosiy vazifasi soliqlar va soliqlarning toʻgʻri aylanishini va aholi hamda davlat farovonligining asosiy manbai boʻlib xizmat qilgan yerni nazorat qilishdan iborat edi. Satrap bilan bir qatorda qirol kotibi ham boʻlib, u orqali satrap podshohdan buyruq olgan, harbiylarning qoʻmondoni esa bevosita Fors shohidan buyruq olgan. Har yili har qanday vaqt maxsus podshohning odamlari satrapliklarga sayohatga chiqadi va bira toʻla tekshirib, kamchilik aniqlansa satrapni ishdan ham olishi mumkin boʻlgan.

Davlatning yana bir poytaxti Suzada va viloyatlar oʻrtasida, eng chetki hududlargacha, ot kurerlari (Angarlar) orqali aloqa oʻrnatildi. Har bir satraplik har yili ikkita soliq toʻlashi shart edi: biri oltin va kumush, ikkinchisi esa natura shaklida. Fors shohlari xazinasida toʻplangan birinchi soliq ulkan boylik uchun yigʻilgan boʻlsa; ikkinchisi qirol saroyini ta’minlashga, satraplar va amaldorlarning maoshlariga, qoʻshinni ta’minlashga ketgan. Misol uchun, Misr non, Kilikiya - otlar, Midiya - otlar, xachirlar va qoramollar, Armaniston - qullar, Efiopiya - qora va fil suyagi bilan ta'minlab yetkazib turishi majburiy boʻlgan edi. Faqat Fors satrapligi soliqdan ozod edi va Kir va Kambiz davrida boʻlgani kabi, faqat ixtiyoriy qurbonliklar bilan cheklangan.

Fors Madaniyati

Kirning bosqinlari forslar bilan Ossuriya va Lidiya oʻratsidagi ziddiyatlarni keltirdi. Forslar tomonidan bosib olingan Midiya xalqining madaniyati forslar uchun andoza boʻldi. Forslarning ta'lim tarbiyasi asosan, davlatni rivojlantirish, vatanni himoya qilish, rostgoʻylik kabi gʻoyalardan iborat edi. Urushdagi jasorat va shohga sodiqlik forslar oldida eng yaxshi fazilatlardan biridir.Ilm olish ularning kundalik munosabatlarining asosi edi. Haykaltaroshlik va arxitektura forslar tomonidan san'at darajasiga olib chiqildi. Ilm-fan vakillari faqat chet elliklar edi: fors shohlari saroyida yunon shifokorlari, yunon va finikiyalik muhandislar, Misr san'atkorlari yashagan. Umuman olganda, qadimgi forslar sivilizatsiyasi Misr va Bobil sivilizatsiyalari bilan davomchisi boʻldi. Shubhasiz, Ahamoniylar davlati oʻz ma'muriyatining barcha kamchiliklari va despotizmi bilan ikki asr davomida Osiyo uchun nisbatan insoniy, toʻgʻri va mustahkam hukumat tizimini ta'minlashgan

Aleksandr Makedonskiy

Makedoniyalik Aleksandr byusti

Makedoniyalik Filippning hukmronligi ostida yunon dunyosi birlashishdi. Aleksandrning Doro III (336 - 330) davrida Forsga yurushi boshladi. Uzoq va qattiq kurashdan soʻng, Aleksandr Ahamoniylarni butun davlatini boʻysundirdi.

Salavkiylar

Salavkiylar davlati

Aleksandr (323-yilda) oʻlimidan soʻng, uning davlati tez orada 3 qismga boʻlinib ketadi. Eron avval Selevkiiylarga, Suriyaga boʻysingan, ammo Aleksandr vafotidan bir necha yil oʻtgach, mahalliy hukmdor  Atropat Atropaten deb nomlangan Midiyada davlatiga asos solgan. Sharqda shakllangan davlatlar, ya'ni Eronning Shimoliy-sharqida Parfiya davlati va Xurosonda (miloddan avvalgi 256-yilda) Yunon-Baqtriya shohligi tashlil topdi.

Parfiya

Parfiya qirolligi

Parfiya qiroli Mitridat I salavkiylardan Fors, Mesopotamiyani tortib oldi va Yunon-Baqtriya davlatining Hindukushgacha(togʻ tizmasi) boʻlgan hududini bosib oldi. U birinchi boʻlib "shohlar shohi" unvonini oldi va shu bilan oʻzini Ahamoniylar davlatining davomchisi deb e'lon qildi. Parfiya davlati Kaspiy dengizining Janubida mustahkam oʻrnashib oldi va qoʻshinlarni kuchaytirdi.

Rim imperatori Avgust davridan boshlab Rim imperatorlari Parfiya taxti uchun ichki nizolarga aralashdilar va koʻpincha Parfiya qirollarini oʻzlarining vassallari deb hisoblay boshlagan edi. Trayan eng qattiq zarbani berib Armaniston va Mesopotamiyani bosib olgan va Ktesifonni egallagan parfiyaliklardan tortib oladi. Oxirgi hukmdor Arsakid davrida va Artaban V (milodiy 216-226), rimliklardan Armaniston va Mesopotamiyaning bir qismini tortib olindi, Parfiya davlatining ulugʻvorligi va mustaqilligi tiklandi. Ammo ayni paytda Kir va Doroning vatani Forsda parfiyaliklar hukmronligiga chek qoʻyadigan harakat sodir boʻldi. Mahalliy hukmdorlardan biri Sosonning nabirasi Papakning oʻgʻli Ardashir butun Forsni oʻz hukmronligi ostida birlashtirgan edi va shundan soʻng Parfiya hukmdorlari arshakiylar bilan kurashga kirishgan.

Sosoniylar

Sosoniylar davlati

226-yilda Artaban jangda halok boʻladi va “shohlar shohi” deb nomlanadigan taxt Sosoniylar sulolasiga oʻtadi. Davlatchilik oʻzining avvalgi tuzilmasini (katta yer egaligi, zodagonlar hukmronligi) saqlab qoldi va 18 ta viloyatga boʻlinish (satrapiyalar) ham saqlanib qolgan, ammo ular ba'zan 4 ta asosiy gubernatorlar hukmronligi ostida birlashgan.

Arshakiylar Parfiyasidan farqli ravishda vassal sulolalari faqat chegara hududlarida mavjud boʻlib qolgan. Ruhoniylarning ahamiyati ortdi. Zardusht dini toʻliq ravishda davlat diniga aylandi (heterodoksal targʻibot hamda bidʼatlarni qattiq taʼqib qilish natijasida). Ma'muriy va moliyaviy boshqaruv izchil tizimga keltirildi. Ikkala soha ham keyinchalik (musulmon davlatlar uchun ham)Forsdagi musulmon mulklari uchun namuna boʻlib xizmat qilgan. Keyingi hukmdorlar hech qachon sosoniylar davrida erishgan darajaga - viloyatlar tartibini va daromadliligini keltira olmadilar.

Sosoniylar ham Parfiya davlati singari Armaniston va Mesopotamiya hamda sharqdagi Oʻrta Osiyo xalqlari uchun rimliklarga (keyinchalik Vizantiyaga) qarshi doimiy kurashishga majbur boʻldilar.

Ardashirning merosxoʻri Shopur I (miloddan avvalgi 241-272) imperator Valerianni asrga oladi va Antioxiyani vaqtincha egalladi. Uning davrida manixiylar harakati boshlandi, bu nafaqat Osiyo, balki Yevropa tarixiga ham katta ta'sir koʻrsatdi. diniy oqim asoschisi Maniy Shopur vafotidan bir necha yil oʻtib qatl etilgan.

Sosoniylarning eng mashhur hukmdorlaridan biri Shopur II (309-379) edi. Julianning vaqtinchalik muvaffaqiyatlariga qaramay, u Mesopotamiya va Armanistonni rimliklardan qaytarib oldi. Uning davrida " Zend-Avesto "ning asosiy qismini ya'ni hozirgi nashri bosib chiqarildi. Uning hukmronligi ostida nasroniylarni ta'qib qilishdi. Shopur II ham Shopur I singari bir qator shaharlarning asoschisi hisoblanadi.

Yazdigard I ning (399-420) zodagonlar va ruhoniylar ta'sirini zaiflashtirishga urinishi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Yazdegard va uning oʻgʻli Varahran V (miloddan avvalgi 420-438) oʻldirilgan. Fors she’riyatida Bahrom Gur nomi bilan tanilgan, xuddi shu asosda hukmronlik qilishi kerak edi.

Yazdigerd II (438—457) va Peroz (459—484) Baqtriya va Soʻgʻdiyonaga egalik qilgan koʻchmanchi turkiy eftalitlar bilan ogʻir urushlar olib bordilar; Peroz ularga qarshi kurashda halok boʻldi, eftalitlar Sosoniylarni sharqiy qismini egallab soliq olishgan.

Kavad (488-531) davrida mazdakiylarning diniy sektasi vujudga keldi. U kishilarning toʻliq tengligi, mulk va xotin-qizlar tengligi va mustaqilligini jamoasini targʻib qildi. Kavad aristokratiya va ruhoniylarni quyi tabaqalar yordamida zaiflashtirish maqsadida dastlab sektani qoʻllab-quvvatladi, keyinchalik u hukmron sinflar tarafini olishga majbur boʻldi va harakat qon toʻkish bilan bostiriladigan boʻldi.

Xusrav I Anushirvon (531-579) davrida Sosoniylar davlati eng yuksak farovonlik va harbiy qudratga erishdi. Sharqda u oʻsha davrda Oʻrta Osiyoga bostirib kirgan turklar bilan birga eftalitlar davlatini yoʻq qildi. Gʻarbda Antioxiyani egalladi (540-yil) va uning aholisini Forsga koʻchirdi. 562 -yilgi shartnomaga koʻra, Misrdagi kopt knyazlari Xosrovni oʻzlarining hukmdori deb tan oldilar va Vizantiya hukumati unga har yili soliq toʻlash majburiyatini oldi. Xusrav Yamanni ham oʻziga boʻysundirdi va u yerdan yaqinidagi bu mamlakatni bosib olgan Habashlarni quvib chiqardi. Xusrav davlat ichida konservativ elementlarga (zodagonlar va ruhoniylarga) tayangan holda tartibni ta’minladi. Amaldorlarning oʻzboshimchaliklarini jilovlashga urinib koʻrib bazi ishlarni amalga oshirdi, savdo va sanoatga homiylik qildi. U shtatni toʻrtta asosiy gubernatorlikka boʻlib boshqariladigan qildi. Uning hukmronligi pahlaviy adabiyotining oltin davr edi. Vizantiyadan quvilgan oxirgi yunon faylasuflarini Xusrav I Anushervon qabul qildi. Pavlusning "Mantiq" kitobi unga bagʻishlangan edi. Yunon faylasuflari va matematiklarining koʻplab asarlari pahlaviy tiliga tarjima qilingan. Xusrav I Anushervon musulmonlar orasida dunyodagi eng buyuk binolardan biri hisoblangan Ktesifondagi saroyning qurilishida ishtirok etgan. Endi undan faqat kichik qoldiqlar qolgan.

Xusrav I Anushervonning oʻgʻli Hormizd IV (579—590) otasidan farqli oʻlaroq, zodagonlar va ruhoniylar zarariga quyi tabaqalarga homiylik qildi. Ushbu kurash uning uchun muvaffaqiyatsiz yakunlandi, u qamoqda vafot etdi.

Vizantiya qoʻshinlari yordami bilan tartib oʻrnatgan Xusrav II Parviz (590-628) keyinchalik aloqani buzib Vizantiya bilan urushni qayta boshladi. Forslar Vizantiya va Misrning barcha Osiyo hududlarini egallab olishdi, ammo Gerakliyning gʻalabalari Vizantiyani avvalgi mulklariga qaytardi va Sosoniylar davlatiga halokatli zarba berdi. Urush va vizantiyaliklarning muvaffaqiyatlari sabab boʻlgan haddan tashqari soliqlar qoʻzgʻolonlarni koʻpayishiga sabab boʻldi, bu qoʻzgʻolonda Xusrav tomonidan haqoratlangan xristianlarning koʻpchiligi ishtirok etdilar. Xosrov taxtdan tushirildi va qatl qilindi; bir qancha ichki nizolardan soʻng yosh Yazdigerd III taxtga koʻtariladi (632).

Arablar bosqini

Odil xalifalik

Sosoniylarning qulashi

Sosoniylar davlatidagi tartibsizliklar musulmon davlatlarining muvaffaqiyatiga xizmat qildi. Arab bosqinlari 633-yilning oʻzida boshlangan edi. Qodisiya jangi (636 yoki 637) Mesopotamiya va Ktesifon davlatining poytaxti Nexavend jangda (642) jangidan keyin Eronnning katta qismini egallab oladi. Yazdigerd III Marvga chekindi va u yerdan turklar yordamida kurashni davom ettirishga umid qildi. Ammo 651-yilda u xoinlik bilan oʻldirilgan.

Adabiyotlar

• Justi, «Geschichte der orientalischen Vö lker im Altertum» (Б., 1884, в Онкенской серии);
• Spiegel, «Eranische-Altertumskunde» (Лейпциг, 1871—78);
• G. Rawlinson, «The sixth great oriental Monarchy» (Л., 1873);
• Nöldeke, «Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt» (Лейден, 1879);
• его же, «Aufs ä tze zur persischen Geschichte» (Лейпциг, 1887).

Ummaviylar

Ummaviylar xalifaligi

Forsning qadimgi poytaxti - Istaxr qulagandan keyin(650) - butun Fors hududi arablar hukmronligi ostiga oʻtdi va uni arab rahbarlari boshqara boshladilar. Erondagi aksariyat aholi nestorianlik yoki islomni qabul qilishni foydali deb bilishgan, biroq islomda ular asosan shialar safida boʻlishgan Chunki shialar Ali va uning avlodlari huquqlari uchun kurashi. Shu tariqa hukumatga muxolifatda boʻlishgan. Oʻrta asrlarda Eron shialari tomonidan qabri Rey yaqinida joylashgan Yazdigerd III ning qizi malika (Shahribon) Jahonshohni chuqur hurmat qilganlar. Afsonaga koʻra, Sulafa nomiga ismini oʻzgartirib u Imom Husaynning (680 -yil oktabr oyida Karbalo jangida shahid boʻlgan) xotini va toʻrtinchi imom, uning oʻgʻli Ali ibn Husaynning (al-Asgar) onasi boʻldi.

Abbosiylar

Abbosiylar xalifaligi

Tez-tez koʻtarilgan qoʻzgʻolonlardan soʻng, Abu Muslim boshchiligidagi Xurosonlik forslar Umaviylarni agʻdarib, xalifalik taxtiga Abbosiylar sulolasini oʻrnatdilar (750) Bu sulolaning kuchayishi bilan xalifalikda Xurosonliklarning ahamiyati ortdi (qarang. Fors adabiyoti). Aslida Abu Muslim qoʻshining asosini Oʻrta Osiyoliklar tashkil qilgan.

Tohiriylar

Tohiriiylar davrida Eron

821-yilda xalifa al-Ma’mun isyonkor sharqiy viloyatlarni (Xuroson) tinchlantirish uchun forsiylardan boʻlgan Tohirni oʻsha yerga hokim etib tayinladi va u oʻzini mustaqil deb e’lon qildi (822). Tez orada (822) vafot etdi, lekin Ma’munning farzandlari hokimlikni tortib olishga jur’at eta olmadi. Tohiriylar xalifalikka juda oz qaram boʻlgan holda 50 yil faoliyat yuritishdi. Ularning hukmronligi ostida Tabariston, shuningdek, Movarounnahr boʻlgan.

Safforiylar

Safforiylar davlati

861 -yilda Sistonda (Xurosonning janubi-gʻarbida) xorijlarga qarshi muvaffaqiyatli kurashgan koʻngillilar oʻzlariga yoshligida misgarlik bilan shugʻullangan Yoqub ibn Leysni boshliq sayladilar - arabcha "saffor" ni shu sababli uning sulolasi Safforiylar deb atalgan. Saffor tezda butun Sistonni egallab oldi, 867- yilda Hirot viloyatiga bostirib kirdi, 869- yilda Kirmonni egalladi (xalifalikdan rasmiy fatvo oladi), 870- yilda xalifa unga Balxni Tohiriylardan tortib olishga va isyonkor Kobulni egallashga ruxsat berdi va Panjob hududi safforiylar tomonidan olinadi. 872-yilda Tohiriylar bilan janjallashib, Saffor ularning hududlarini (Mozandarondan tashqari) egallab oladi va shu tariqa deyarli butun Sharqiy Eronning hukmdoriga aylanadi. 875- yilda Forsni qoʻlga kiritgan Saffor xalifalik hukmdori al-Muvaffaqning oʻzi bilan toʻqnash keldi. Dajla boʻyidagi Dayr-ol-Akuldagi jangda (876) forslar magʻlubiyatga uchradilar, ammo xalifaning qoʻshinlari Forsni hatto Tohiriylar davrida boʻlgani kabi itoatkorlikka oʻzlariga boʻysindira ololmadi. Arab xalifaligi bu davrda juda kuchsizlanib qolgandi.

Alavidlar (Alidlar)

Dastlab (913-yildan) Hasan ibn-Ali (Otrush) tomonidan qoʻzgʻolon uyushtirildi. Alidlar va Somoniylar hokimlari va mahalliy aholi kurashi oʻrtasida Merdaviy ibn Ziyor oldinga siljiydi va 932 -yilda Somoniylardan mustaqil davlat tuzib, uning tarkibiga Kaspiyboʻyi viloyatlarining koʻp qismi (baʼzi tumanlarda Alilar oʻz qoʻllaridaushlab turishgan), Xamadon, Xulvon (Dajla irmogʻida), Isfaxongacha boʻlgan butun Midiyani oʻz ichiga olgan.

Somoniylar

Somoniylar davlati

Safforiylarning magʻlubiyati va qulashi bilan ularning mulki xalifaga emas, balki tez orada xalifalikdan butunlay mustaqil boʻlgan Movarounnahrdagi Somoniylar sulolasi qoʻliga oʻtib ketdi (xalifaning rahbarligi faqat rasmiy hujjatlarda aks etgan uning nomi Somoniy tangalariga yozilgan.). Bu tinchliksevar, diniy bagʻrikeng va faol sulolaning (900-999-yillar) hukmronligi Movarounnahr va unga boʻysunuvchi hududlar (shu jumladan, yarim mustaqil Xorazm shohligi) uchun ham foydali boʻlgan. Fors milliy tiklanish davri va fors adabiyotining oltin davri hisoblanadi. Kaspiy sohillari (Deylem, Tabariston, Gurgan) va Xuroson somoniylarning hukmronligidan tezda qutulib ketgan.

Sojiylar, Solaridlar, Ravvadiylar, Giliylar, Yustoniylar, Ziyoriylar va Buyidlar

2-yarmida Eron hududidagi davlatlar. X asr

15 yildan keyin ziyoriylarning mulki kamayib, Goʻrgʻon va Tabariston bilan chegaralanib qoldi va Forsning gʻarbiy yarmi Ziyoriylar va xalifalar mulkining bir qismidan uchinchi Fors davlati - Buyidlar (uchta shia aka-uka Buy)ni tashkil etilgan edi). Bundan tashqari, shimoli-gʻarbda yana bir yangi davlat paydo boʻldi: Sajidlar (ularning oʻrnini Salaridlar egallagan), Gilitlar, Yustanidlar. Buyidlar davlati Kirmon, Fors, Xuziston va Iroqdan iborat edi.Ray shahri, har uch fors davlati - Somoniylar, Ziyoriylar va Buyidlar uchun ziddiyat nuqtasi edi. Ziyoriylar davlati tez orada Somoniylar bilan birlashdi: Buyidlar tomonidan quvilgan Vushmagir (944) somoniylar bilan ittifoq tuzdi. Uning vorislari Bisutun (967-976) va Qobuslar (976-1013) somoniylarga sodiq edilar. Gʻarbda Buyidlarning kuchi va Arab xalifaligiga taʼsiri, baquvvat va tadbirkor Adud ad-Daula (977-983) davrida oʻsishda davom etdi. Faylasuflar va erkin fikrli mazhabchilar Buyidlar saroyida boshpana topdilar. Koʻplab oʻziga xos hokimlar oʻrtasidagi ichki nizolar mamlakat uchun halokatli edi. 971- yilda kurd Sheddadidlar Arrandan Salaridlarni quvib chiqardilar. Solarilar kuchsizlanishi natijasida kuchayganTabriz, Marogʻa va Ahar hukmdori Abulhijja Muhammad 981- yilda soʻnggi solari Ibrohim ibn Marzbonni zabt etib, Ravvadiylar davlatini tashkil etadi.

Turkiylar davri

Gʻaznaviylar

Gʻaznaviylar davlati

Mahmud Gʻaznaviy va Somoniylarning qulashi

Somoniylar sarkardalaridan biri, Xuroson hokimi turklar Alptegin, Mansur I (961-976) qasosidan qoʻrqib, bir necha ming tarafdorlari bilan Kobul dovonlari orqali Gʻaznaga qochib, Gʻaznada turib yuborilgan jazo otryadlarini yoʻq qiladi. 977 -yilda Gʻazna hokimiyati bir vaqtlar qul boʻlgan boshqa turk Sebuk-tegin oʻtdi. U oʻz mulkini Afgʻonistonga kengaytirdi. Gʻaznaviylar davlati hamon Somoniylarning vassali hisoblanardi. Sebuk-teginning oʻgʻli, jangari Mahmud Gʻaznaviy (997-1030) davrida Somoniylar saltanati quladi. Shimoldan Mahmudning raqibi, qoraxoniylar davlati hukmdori Nasr ibn Ali 6 yillik kurashdan soʻng somoniy Muntasir (999-1005) Buxoroni, Mahmud esa Xurosonni (999), Xorazmni (1017) va Ziyarid Goʻrgʻonni Tabaristongacha boʻlgan hududni ( 1005) boʻysundirdi.

Buyidlarga qarshi kurash

1029 -yilda mahalliy qoʻzgʻolonni tinchlantirish uchun zaif fikrli raylik buyid Medj ad-Daulani Mahmud Gʻaznaviy chaqiradi. Movarounnahrda oʻzini hokimiyatini oʻrnatdi va boshqa buyid mulklarining bir qismini egalladi.

Mahmud Gʻazniydan keyin

Mahmud Gʻaznaviy Afgʻonistonning togʻli hududlari va Hindiston shimoli bilan birga bosib oldi, Hindistonga yerda 17 marotaba yurish qildi (1001—1020). Mahmud Gʻaznaviy hatto Gang daryosidan ham oʻtib ketgan. Mahmud oʻgʻli Maʼsud (1030-1041) davrida Gʻaznaviylarga boʻysungan hududlar tinimsiz qoʻzgʻolon koʻtargan va Amudaryo tufayli Togʻrul- bek va Chagʻri-bek qoʻmondonligi ostida Eronga saljuqiy turklar qoʻshinlari kelib tushgan.

Saljuqiylar

Saljuqiylar dastlab Sirdaryoda (Yaksart) yashagan. Gʻaznaviylar davlatidan ajralib chiqib alohida davlat boʻlgan Xorazm hokimi Xorunning roziligi bilan (1034) Xorazmda oʻrnashib, soʻngra Amudaryo orqali Xurosonga oʻtgan (1035).

Gʻaznaviylar va Buidlar bilan kurash

Gʻaznaviy qoʻshinlari 1040-yilda Dandanakanda Chagʻri-bek tomonidan tor-mor qilinadi. Buning natijasida Xuroson saljuqiylar qoʻliga oʻtdi. Mas’udning oʻgʻli Ma’udud (1042–1049) kurashni davom ettirdi. U uzoq davom etgan urushdan keyin Gʻaznaviylar taxtiga oʻtirgan (1059) Ibrohim saljuqiylar bilan sulh tuzdi. Oʻshandan beri Gʻaznaviylar davlatining hukmronlik hududlari Forsdan Hindistonga koʻchirildi va uning gʻarbiy chegarasi Hindukush va Gurning janubiy yon bagʻirlariga borib taqaladi. Xuroson Balx, Hirot va Seiston bilan birga barcha hududlar Saljuqiy Chagʻri-bek va uning oʻgʻli Alp- Arslonga qoldi. Chagʻribekning ukasi Toʻgʻrulbek 1042- yilda Goʻrgan va Tabaristonni oʻziga boʻysundirdi. 1046- yilda ikkala aka-uka Xorazmni egallab olishdi va oʻsha yili Toʻgʻrulbek Buyidlar saltanati hududiga bostirib kirishdi. Oxirgi buyidlarga qarshi kurash juda qattiq boʻldi. Oxir oqibat 1054- yilda Toʻgʻrul Eron Ozarbayjonini (zamonaviy Ozarbayjon bilan adashtirmaslik kerak) bosib oldi va Bagʻdodga hujum boshlandi. 1055-yilda Buyidlarning eng katta vakili Melik-Rahim asirga olinadi. Toʻgʻrul Bagʻdodga kirdi, buyidlarning barcha mulki uning qoʻliga oʻtdi va 1058- yilda kuchsiz xalifa tomonidan uni sultonlik (poytaxti Rey edi) maqomiga bagʻishladi.

Sultonlik

Saljuqiylar davlati

Toʻgʻrul oʻlganidan keyin uning jiyani Alp-Arslon (1063-1072) butun Eronning sultoni boʻldi (Buxoro saljuqiylar bilan bogʻliq turklar qoʻlida boʻlgan va Gʻaznaviylar Afgʻon-Hind podshohligi tarkibida boʻlmagan). Eron mintaqasiga kiritilgan).

Uning davrida ham, oʻgʻli Melikshoh (1072-1092) davrida ham vayron boʻlgan davlat aqlli vazir Nizom al-Mulk tufayli iqtisodiy jihatdan yaxshigina gullab yashnadi. Oʻsha paytda sultonlar Suriya, Armaniston, Gruziya, Kichik Osiyo (1081 - Nikeyning qoʻlga olinishi), Buxoro (1089) va hatto Qashgʻarni ham bosib olishga erishgan edi.

1071 -yilda Vizantiya imperatori Roman IV Diogen asirga olindi. Shuning uchun Malikshoh Xitoy chegaralaridan deyarli Konstantinopol darvozalarigacha boʻlgan barcha hududlarni boʻysundirdi. Poytaxt Isfahonda boʻldi.

Turkiylarning oʻzaro kurashi

Nizom al-Mulk va Malikshoh vafotidan keyin Saljuqiylar davlati parchalana boshladi. Gʻarbdan salibchilarning hujumlari kuchayib ketdi, Alamutda, Kaspiy dengizi qirgʻogʻida (1090), Suriya va Livanda (1102, 1126 va 1140) qotillarning(assasinlar) ismoiliylar sektasi oʻzini egallab olgandi. U yuz ellik yildan ortiq butun Osiyoni ushlab turdi. Qoʻrquvda kichik.

Sulton oilasi a’zolari, ularning otabeklari (lashkarboshi)(vasiylari) va ayrim viloyatlar hokimlari oʻzaro taxt uchun kurash boʻlib oʻtdi. Natijada, Saljuqiylarning mulki Saljuqiylar sulolasi, birinchi navbatda, fors boʻlmagan, Suriya va Mesopotamiya qoʻlidan chiqib keta boshladi. Kichik Osiyoda maxsus Saljuqiylar podsholigi Ikoniya tashkil topdi. Hatto Bagʻdod xalifasi ham mustaqil boʻlib, Midiyaga da'volarini oshkor qila boshladi. Gʻarbiy va sharqiy Fors yerlarining hayoti turlicha rivojlangan.

Eronning gʻarbiy qismida Kermon sultonligida Kavurdning avlodlari (Alp Arslanning ukasi) mustaqillikka erishdilar (1198 -yilgacha). Saljuqiylar a'zolari otabeklarning kuchi ostida, hatto uchinchi oʻgʻli Melik shoh, Muhammad (1105-1118) va Masud (1134-1152) kabi kuchli sultonlar ham oʻzlarining oldingi kuchini qaytara olishmadi.

Oxirgi sulton davrida beshta otabek oʻz Otabek hokimiyatini meros qilib olishga muvaffaq boʻldi. Mosulda Salib yurishlari paytida Suriyada katta rol oʻynagan Zengidlar sulolasi (1127- yildan) tashkil topdi, to 1186- yilda Saladin uni oʻz ahamiyatidan mahrum qildi. Forsda turkman soʻnqori XIV asrgacha davom etgan Salgaridlar sulolasiga (1148-1162), uning sarkardasi kurd Abu-Tohir Muhammadga, Luristonning Otabeklar sulolasiga (odatda, hatto ikkita Luriston sulolasi ham bor) asos solgan . Sultonlarga vasiylikni kelib chiqishi qipchoqdan boʻlgan Ildegiz ( 1140-1172) va uning oʻgʻli Muhammad Pehlivon (1172-1186), otabeklarning ildegisiylar sulolasi: Ozarbayjon va Arrandan tashqari shimolda egalik qilgan. Armaniston va Shirvonning vassal fors shohligi (Kuradan tashqarida), Forsning sharqida - Fors Erak, Isfaxon va Ray bilan, saljuqiylar joylashgan.

Pehlivonning vorisi Qizil-Arslon otabek unvoni bilan kifoyalanmay, soʻnggi Iroq saljuqiy sultoni Toʻgʻrul III (1177-1194)dan butun hokimiyatni tortib oldi va oʻzi ham xalifalikdan sultonlik unvonini qabul qildi (1191), Assasinlar tomonidan oʻldirilgan. 1194-yilda Toʻgʻrul III kuchaygan Xorazmshoh Tekeshga qarshi kurashda halok boʻldi va u bilan birga Iroqdagi Saljuqiylar saltanati barham topdi. Eronning katta qismi Xorazmshohlar davlati tarkibiga kirdi. 30 yildan soʻng moʻgʻullar tomonidan quvib chiqarilgan Tekeshning nabirasi Jaloliddin Ildegizidlar sulolasining hukmronligiga chek qoʻydi. Bu sulolaning soʻnggi vakillari saljuqiylar kabi arzimas oʻyinchoqlarga aylandi.

Sanjar va Xorazmshohlar

Sharqiy Fors Melikshoh vafotidan keyin gʻarbiy hududlar kabi falokatlarni boshidan kechirmadi. Melikshohning toʻrtinchi oʻgʻli, jasur, baquvvat Sanjar Xurosonda oʻzini namoyon qildi. 1097-yildan Balx va Hirot tumanlari unga qaram edi. Xorazm hokimi ("Xorazmshoh" unvoni bilan) Muhammad (1097- yildan) ancha mustaqil, lekin baribir Siston malikasi Toj ad-Din (1087-1164) kabi Sanjarning oliy hokimiyati ostida hukmronlik qilgan.

1102-yildan Sanjar amirlari uni boʻysundirdilar, hatto Malikshoh davrida ham mustaqil boʻlib qolgan Qoraxoniylar davlatini nihoyat egallandi, 1117-yilda Sanjarning gʻaznaviy Behramshohga (1117-1157) koʻrsatgan yordami tufayli Gʻaznaviylar saltanati (yaʼni Afgʻoniston, Shimoliy Hindiston va qadimgi Surievlar sulolasi bilan Gur vassal knyazligi) ham qayta tuzilib sanjarga boʻysindi. Sanjarning nominal boʻlsada oliy hokimiyati ostida qoldi. Faqat bir marta (1135) Behram oʻzining fmustaqil davlat ekanligini e'lon qildi.

Oʻrta Osiyodan Qashgʻar va Samarqand xonliklariga yangi kelgindilarning bostirib kirishi bu hududlarning osoyishtaligini buzdi. Yangi kelganlar bu joylarda musulmon dinida boʻlmagan boʻlmagan Qoraxitoy xonligini tuzdilar (1124). 1138-yilda Xorazmshoh Muhammad Otsizning oʻgʻli (1128-1156) Sanjardan ajralib chiqishga qaror qildi va magʻlubiyatga uchragach, Sirdaryo ortidan qora-qitoylarni yordam uchun chaqirdi. Sanjar Amudaryoni kesib oʻtib 100 000 kishilik qoʻshini bilan butparastlar bilan boʻlgan hal qiluvchi jangda (1141) magʻlub boʻldi va butun Movarannahr Qora -xitoy gurxonlari qoʻliga oʻtdi. Otsiz faqat nomi bilan saljuqiylarning qaram boʻlib qoldi. Uning merosxoʻr oʻgʻli Elarslon (1156-1172), Sanjardan yordam olgan boʻlsa-da, allaqachon butunlay mustaqil edi.

Gʻaznaviylar hududida shahzoda Gura Ala ad-Din Husayn Behramshohga qarshi isyon koʻtarib, butun Gʻazni tumanini egallab oldi va vayron qildi (1150). Behram oʻz qarorgohini Hindistonga, Lahorga koʻchirishga majbur boʻldi. Sanjar “Olamning kuydiruvchisi” (“Jehan-suz” – Ala ad-Dinni shunday atashgan)ga qarshi hech narsa qila olmadi. Sanjarning oʻzi ham tez orada gʻuz turklari bilan boʻlgan kurashda (1153-1157) halok boʻldi va Movarounnahrdan oʻz mulkiga koʻchib oʻtishga ruxsat berildi. Chunki gʻaznaviylar bu yerda qoraxitoylar tomonidan zulmga uchragan.

50 yildan koʻp vaqt davom etgan oʻzaro urushlar boshlanib ketdi. Sanjar avlodlari qirib tashlandi (1162). Turli amirlar Saljuqiylar va Gʻaznaviylar oʻlkasida hokimiyat uchun oʻzaro kurashdilar.Turkiy va afgʻon qoʻshinlari, turli qabilalarning qoʻshinlari mamlakatni yondirib, vayron qildilar.

Gʻuridlar

Ghurid sultonligi

Bu davr oxirida hokimiyat ikki hukmdor — Gʻurid va Xorazmshoh qoʻlida toʻplandi. Oxirgi gʻaznaviylar Melik-Xosrov (1160-1187) Lahorda Gʻuriylar qoʻliga taslim boʻlib, qatl etildi va sobiq gʻaznaviy mulklari yangi hind hukmdorlari boʻlgan Gʻiyosiddin (1163-1203) va Muizz ad-Dinlar qoʻliga oʻtdi. Ularning yirik vakili Qutbiddin 1192-yilda Dehlini egallagan, hind (Dehli) sultoni deb e'lon qilindi. Seiston, Balx, Bomiyon va Hirot ham Gʻuriylarga boʻysundi.

Xorazmning yuksalishi birinchi boʻlib Alp Arslon oʻgʻillari — Sultonshoh va Tekesh (1172-1193)ning kurashi tufayli ortga surilgan. Lekin ukasi vafotidan keyin Tekesh (1193-1200) Xurosonni qarshiliksiz egalladi va 1194- yilda oxirgi Iroq saljuqiyini hayoti va taxtidan mahrum qiladi. Butun Eron unga boʻysindi. Tekesh vafot etib, uning oʻgʻli Muhammad II (1200-1221) hukmronlik qilishi bilan Gʻurid Gʻiyosiddin Xurosonga bostirib kirib, Muhammad bilan urush boshlaydi. Bu urush Alouddin (1203-1206) tomonidan davom ettirildi. Gʻuriylar qoʻshini Xorazmda halok boʻldi (1204). Gʻuriylarning mulklari Xorazmga qoʻshib olindi. 1227-yilga kelib, Hindiston podsholigi sobiq gʻuriylar quli turkiy Iltutmish qoʻlida boʻlib, undan “qul podshohlari” yoki “gʻuriylar qullari” deb ataladigan sulolalar hukmronlik qilishgan (1290-yilgacha mavjud boʻlgan). Gʻuriylarning qolgan mulklari birin-ketin Xorazmshoh qoʻliga oʻtib ketadi. 1216- yilda gʻuriylarning oxirgisi halok boʻldi.

Safaviylar

Xorazmshohlar davlati

Bu vaqtga kelib Xorazmshoh Muhammad ibn Tekesh davlati Sanjar davlatidan kam boʻlmagan darajaga yetgan edi. Movarounnahrni Qoraqitoylardan olindi (1207-1209). Bagʻdod xalifasi an-Nosir Muhammadni sulton deb tan olishdan bosh tortgach, ikkinchisi ulamolar yigʻinida xalifalikni Abbosiylardan Alilar qoʻliga oʻtkazishni buyurdi va uning oʻzi ham Bagʻdodga qoʻshin koʻchirdi (1217-1218).

Bu vaqtda Chingizxonning moʻgʻullari uning sharqiy chegaralariga yaqinlashib, boʻysinishni talab qilishdi. Xalifa an-Nosir ularga elchilik yuborib, Xorazmga bostirib kirishlarini soʻradi.

Moʻgʻullar davri

Xorazmshohlarning qulashi va moʻgʻullar istilosi

1219- yilning kuzida moʻgʻullarga qarshi boshlangan kurashda Shoh Muhammad butunlay xato yoʻldab borib qoʻrqib chekindi. Uning oʻgʻli va vorisi soʻnggi Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi (1221-1231) bor kuch-gʻayrati bilan dushmanlarga kurashdi va nihoyat Hind daryosi boʻyida jangda magʻlub boʻlib chekindi(1221).

Moʻgʻullar uning mol-mulkini shafqatsizlarcha vayron qilishdi va Movarounnahr bosib oldi va Kavkazdan Rossiyaga va 1224- yilda Xurosondan Forsga qilish uchun bosqin uyushtirdi. Ular ketganidan keyin faqat janubiy viloyatlar saqlanib qoldi: Xorazmshohlarga qaram Kermon va otabek boshqaruvidagi Fors, shuningdek, xalifa davlati moʻgʻullarga ixtiyoriy ravishda boʻysungan.

Kermon Jaloliddindan (Kermon qorakitaylar sulolasidan boʻlgan hokimi boshqargan, 1226-1306) ajralib chiqdi,shundan keyin, u xalifa an-Nosirdan Xuzistonning bir qismini, Ildegizidlardan Ozarbayjon va Arronni (1225) tortib oldi. Bu yerdan u avval qoʻshnilari bilan, Xon Oʻgedeyning yangi bostirib kelgan (1228) moʻgʻullari bilan jang qildi; 1231- yilda ulardan qochib, kurdlar qoʻliga tushib, oʻldirilgan.

Ozarbayjon moʻgʻullarga, toʻgʻrirogʻi, hokimyatsizlikka boʻysundi, chunki Qoraqurumning oʻzida sulolaviy tortishuvlar davom etar edi. 1253- yilda yangi Buyuk Xon Mongke (1251-1259) Eron hududini bosib olishni yakunlash uchun ukasi Hulaguni 50-60 minglik qoʻshin bilan yubordi. Avvalo, forslarning yordami bilan Eron ismoiliylari - Nizoriylar (1256)ning qal'alarini, aynan asosiysi boʻlgan, Alamut qoʻlga kiritilgandan keyin Nizoriylar yoʻq qilindi. Shialarning iltimosi bilan Bagʻdod xalifaligi ham yoʻq qilindi, Bagʻdod yoqib yuborildi va oxirgi xalifa al-Mustasim oʻldirildi (1258). Bagʻdoddan Hulagu Ozarbayjonga qaytdi, Merageni oʻziga poytaxt qildi.

Hulagular

Hulagular davlati

Gʻazonning islomni qabul qilishi. Jomiy at-tavorix Rashid ad-Dindan miniatyura

Mongkening vorisi Kaan Xubilay (1260-1294) Hulaguga "ilxon " (xalqlar hukmdori) unvonini berdi, bu uning mustaqilligini haqiqatda tan olinishini bildirardi. Hulagu (vafoti 1265- yil) bilan Forsda Hulaguiylar Ilxon sulolasi nomi ostida hukmronligi boshlanadi. Ularning bevosita boshqaruvi ostida Eron Ozarbayjon, Fors Iroqi, Arab Iroqi mavjud edi. Xurosonda ularning vassal hokimi bor edi. Hirotda kurdlar, Kirmonda qora - qitoylar (1306- yilgacha), Forsning samariy-otabeklari (1264 -yilgacha), Luriston otabeklari, Gilon, Shirvon, Armaniston va Mesopotamiyaning kichik hududlar hukmdorlari yarim mustaqil edilar. Ikonik saljuqiylar ham Hulaguylar davlatiga tobe edi.

Gayxatu (1291-1295) davrida moʻgʻullarning forslar bilan assimilyatsiyasi(oʻzaro millatning aralashuvi) qayd etilgan. U qogʻoz pullarni (chau) muvaffaqiyatsiz joriy etishi bilan ham tanilgan. Keyingi hukmdor Gʻazon (1295-1304) butun qoʻshin bilan islomni qabul qildi va haqiqiy dindor sifatida buyuk "butparast" xonning oliy hokimiyatini nomigagina tan olishdan ham bosh tortadi. Oljeytu (Muhammed Xudabande) (1304-1316) butun Fors hukmdorlaridan birinchi boʻlib (buyidlar uning bir qismiga tegishli edi) shialikni qabul qilgan hukmdor hisoblanadi. Yoshligida taxtga oʻtirgan uning oʻgʻli Abu Said (1316-1335) davrida hokimlar va sarkardalarning boʻysinmasligi natijasida koʻplab hududlar mustaqil boʻlib oladi(Kavkaz Albaniyasi, Iroq, Fors, Yazd, Xuroson va boshqalar) parchalanishiga sabab boʻldi. boshqalar).

Temuriylar

Temuriylar imperiyasi

Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishning 1385-yilda Tabrizda uyushtirgan yurishiga javoban, Amir Temur “musulmonlarni himoya qilish” maqsadida Eronni egallashga qaror qildi. 1387- yilda uEron markazidagi Isfahonni egalladi. Amir Temur Sherozda yuz bergan qoʻzgʻolonni bostirgan. Yazd va Kirmon hukmdorlari dahshatli Amir Temur oldida bosh egdilar. Amir Temurning vafoti bilan (1405) uning saltanati ham parchalanib ketdi. Amir Temurning nabirasi, Amir Temur tomonidan merosxoʻr etib tayinlangan Amir Temurning katta oʻgʻli Jahongirning oʻgʻli Pir-Muhammad oʻzining qoʻshini tomonidan tan olinmagan va faqat Afgʻonistonning hukmdori boʻlib qolgan. Pirmuhammad vaziri Pir Ali Toz tomonidan Balxda oʻldirilgach, Sharqiy Eron hukmdori Amir Temur oʻgʻillaridan kichigi Shohruh (1405-1447) 1407-yilga kelib Afgʻonistonni oʻz qoʻliga oladi va 1409-yilda Movarannahrni egallaydi va oʻzining il-fan namayondasi, oʻgʻli Ulugʻbekni bu yerga hokim qilib tayinlaydi. 1414-yilda Fars va Mashhadni jiyanlaridan tortib oldi, soʻngra uzoq davom etgan (1420-1437) urushlardan soʻng oqqoʻyunlu qabila bilan ittifoq tuzib, kavkazlik turkiy qoraqoʻyunlu qabilalarini boʻysundirdi.

Qora quyunli va oq quyunli turkmanlar

Shohruxning oʻlimidan soʻng yuzaga kelgan hokimyatsizlik va ichki nizolar davrida Qoraqoʻyunlular yetakchisi Jahan Shoh Ozarbayjondan Mashhadgacha boʻlgan hududni egallab oldi va Fors viloyatini(1452) va oʻz hududini Eronning sharqigacha ham kengaytirishga harakat qilgan. 1468- yilda butun Gʻarbiy Eronning hukmdori boʻlgan Oqqoʻyunlularni birlashtiruvchi Uzun- Xason (taxminan 1475-1478-yillarda vafot etgan) tomonidan Jahon Shoh oʻldirilgan. U yerdan Suriya mamluklari va Usmonli turklari bilan urushlar olib borgan. Xuroson Seyiston, Balx va asosiy shaharlar Hirot, Mozandaron, Goʻrgʻon va Xorazm hududlarini birlashtirgan temuriy Husayn Boyqaro (1469-1506) vaziri va doʻsti Alisher Navoiy bilan turkiy adabiyotning tikshi bilan mashhur. Uning ruhiy ustozi Abdurahmon Jomiy mumtoz fors adabiyotining soʻnggi namoyandasi edi. Husayn Bayqoro sulolasi Xon Shayboniyning bosqinchi qoʻshini tomonidan yoʻq qilindi (1507), Uzun-Hasan urugʻi (1501, 1502) oʻz urugʻini ettinchi shia imom Muso shayxiga bogʻlagan Shoh Ismoil tomonidan magʻlubiyatga uchradi. Shoh Ismoil Safaviy esa Ardabil soʻfiylari, fors shoh-soʻfiylar sulolasining asoschisi

Fors hukmronligi

Safaviylar

Safaviylar davlati

Safaviylar davrida (1499-1722) turkiy (ozarbayjon) hukumat, saroy va qoʻshin tiliga, fors tili esa fuqarolik boshqaruvi tiliga aylandi. Ular oʻzlarini sosoniylarning " shahanshoh " (shohlar shohi) unvoni deb atashgan. Biroq ular milliy tamoyilni emas, balki din, shialikni davlat dini deb e’lon qildilar va bu bayroq ostida nafaqat forslarni, balki Eronda yashagan, oʻz diniga sodiq boʻlgan koʻplab turklarni ham birlashtirdilar. Davlat diniga aylangandan soʻng, shialik oʻzgardi. Fors tili va madaniyatida oʻzgarishlar boʻldi va (jumladan, adabiyot) jonli rivojlanishi. toʻxtaydi.

Ismoil I

Lekin bu aqidaparast Qizilbosh turklarining ("qizil boshli", ya'ni shialikka sodiqlik belgisi boʻlgan (qizil boshli) yordami tufayli Shoh Ismoil Safaviy (1499-1524) Forsni birlashtira oldi. Ularning yordami bilan u va uning vorislari sunniy turklarning: sharqdan - oʻzbeklarning (Xiva va Buxoro), gʻarbdan - Usmonlilarning tinimsiz hujumiga, ba'zan hatto gʻalaba qozonishiga ham erishdi. 1508- yilga kelib, Uzun- Xasanning barcha yerlariga egalik qilgan Ismoil oʻzbeklar tomonidan bosib olingan Boyqaroning sobiq mulklariga qoʻshni boʻlib, ular bilan urush boshlaydi. 1510 -yilda Oʻzbeklar Xurosondan Movarounnahrga quvilgan. Sulton Salim I oʻziga boʻysungan Kichik Osiyoda yashagan 40 ming shiani qatl qilgani (1513) tufayli Turkiya bilan urush boshlandi. 1514- yilda Ozarbayjonda Salim Qizilboshlarni magʻlub etishga muvaffaq boʻldi. Gʻarbiy Armaniston va Mesopotamiyani bosib olish bilan cheklandi. Salim vafotidan keyin (1519) Ismoil Gruziyani bosib oldi.

Tahmosb I

Ismoilning oʻgʻli Tahmosb (1524-1586) davrida Usmoniy turklar 1534-yilda Armanistonni Najaf va Karbalo shia ziyoratgohlari bilan Van va Bagʻdodgacha, 1549 -va 1554-yillarda esa Armaniston hududini bosib oldilar. Koʻp boraOzarbayjonga dahshatli hujumlar uyushtirdilar (poytaxt Tabrizdan himoyalangan Qazvinga koʻchirildi). Sharqiy chegarada oʻzbeklar bilan mashaqqatli urush boʻldi.

Tahmosbdan keyin

Tahmosbning bolalari - Hayder (1576), Ismoil II (1576-1577), yarim koʻr Muhammad Xudobanda (1577-1586) - qizilboshlar tomonidan agʻdarilgan. Ozarbayjonni bosib olgan oʻzbeklar va turklar Forsga tashqaridan hujum qildilar (1585). 1582- yilda Xurosonlik qizilboshlar shohonshohni kenja oʻgʻli Muhammadni, oʻzlarining Xuroson hokimi, isteʼdodli Abbosni esa shahanshoh deb eʼlon qildilar va oradan 4 yil oʻtib Abbos shahanshoh qilib taxtga oʻtqazdilar.

Buyuk Abbos I

Buyuk Abbos I (1586-1628) hukmronlik qilgandan soʻng, Qizilboshdagi fuqarolar noroziligini butunlay bostirdi. Maxsus "Shoh otryadi" ("Shah-etti") tuzildi, uning tarkibiga bir millatdan boʻlmagan odamlar kiradi. Lekin barcha qizilbosh qabilalaridan va undan boshqa xalqlardan iborat doimiy qoʻshin (oʻqotar qurollar bilan) mavjud edi.

1597-yilda oʻzbeklar Hirotda magʻlubiyatga uchrab, ularning bosqinlarining oldini olish maqsadida Marvdagi Atrekda kurdlar va qojar turklarining (Qizilbosh) kuchli chegara turar-joylari barpo etildi. Usmonlilarga qarshi urushda (1603-yildan) 1607- yilga kelib Ozarbayjon, Shirvon va Gruziya, 1623 -yilda esa Bagʻdod Najaf va Karbalo bilan birga qayta qoʻlga kiritildi. Bagʻdod sunniylari qirgʻin qilindi. Turkiyaga qarshi ittifoqchilar topish istagi, shuningdek, Portugaliya va inglizlar bilan Xormuz oroli va unga yaqin joylashgan Xurmuz boʻgʻozidagi Gamrun bandargohi (1622- yildan " Bender Abbos ") boʻyicha kelishmovchiliklar ushbu davlatlar bilan diplomatik munosabatlar buzilishiga sabab boʻlgan. Abbos davlat ichida savdo-sotiqni koʻpaytirishga harakat qildi, koʻplab yoʻllar (butun Mozandaron orqali Astrabadgacha boʻlgan 400 verstlik avtomagistral), koʻpriklar, karvonsaroylar, bozorlar qurdi. Yangi poytaxt Isfaxon bezatilgan, Qazvin va muqaddas Mashhad ta'mirlandi. Shohning oʻzi yaxshi musulmon boʻlmasa ham (masalan, sharobni yaxshi koʻrar edi), diniy masalalarga eʼtiborli boʻlgan va Ismoil I boshlagan shia hukmronligini joriy etishni yakunlagan. Oilada Abbos zolim boʻlib, gumon bilan toʻngʻich oʻgʻlining oʻlimini buyurib, qolgan ikkisining koʻzini koʻr qilib, nabirasi-varosini afyun bilan ojiz qilib qoʻygan va shu tariqa naslining buzilishiga sababchi boʻlgan.

Abbosdan keyin

Safiy I (1628-1641) mayparast va zolim boʻlib, oʻz davlatining eng yaxshi odamlarini qatl qilgan. Buyuk Boburiylar Qandahorni Forsdan, Sulton Murod IV - Bagʻdodni (1638) oldi, shundan soʻng shialar Karbaloga taxminan 200 yil tinchgina safar qila olmadilar va Makkaga kirish ular uchun butunlay xavfli boʻlib qoladi.

Abbos II (1641-1666) yumshoq va din boʻyicha bagʻri keng edi. U faqat haram va vino bilan band edi, lekin yaxshi vazirlar rahbarligida davlat ishlari yaxshi olib borilib Qandahor qaytarildi.

Safiy II Sulaymon (1666-1694) davrida tartib-qoidalar saqlanib qolgan, garchi dabdabaga, haramga va mastlikka berilib ketgan bu kasal odam har kuni qatl va oʻldirishlar qilgan, chegaradagi xalqlar bosqinchilarning hujumlaridan aziyat chekishardi.

Soʻnggi safaviy Sulton Husayn I (1694-1722) ruhoniylar ta’siriga tushib qoldi. Bu na qoʻshinga, na aholiga yoqmadi. Sababi imomlar shialikka zid boʻlgan soʻfiylarga qarshi ta'qiblarni kuchaytirdilar.

Afgʻon istilosi va Xotaki

Tashqaridan kelgan ofatlar xalq qoʻzgʻoloniga olib keldi. Qandahordagi afgʻon Gilzay qabilasining boshligʻi Mirvaysxon Xotak qoʻzgʻolon koʻtardi (1709) va vafotigacha (1714) forslarni doimiy ravishda magʻlubiyatga uchratdi. 1717-yilda uning jiyani Mir Mahmud Xoʻtaki boʻlinib ketgan afgʻon qabilalarini birlashtirib, 1721-yilda Forsga koʻchib oʻtdi, u oʻsha paytda Xurosondagi oʻzbeklar, Hamadondagi turk kurdlari va qirgʻoqdagi maskat imomi tomonidan tuzilgan armiyani magʻlubiyatga uchratadi. Isfaxon yaqinida Mahmud shosha-pisha toʻplangan fors qoʻshinini magʻlub etdi (1722) va Isfahonni qamal qildi. Ochlikdan Shoh Husayn I taslim boʻlib, Mahmud foydasiga voz kechdi va shaxsan unga toj kiydirdi (1722).

Isfahon qamalidan oldin shimolga ketgan Tahmosbdan tashqari 1725-yilda shoh oilasining barcha aʼzolari Mahmud tomonidan oʻldirildi. Oʻsha yili telba boʻlgan Mahmudning oʻrniga uning oʻgʻli Ashraf taxtga oʻtirdi va u 1729 -yilda sobiq hukmdor boʻlgan Husaynni oʻldirdi.

1722-1730-yillarda Syunik va Qorabogʻda David Bek boshchiligidagi armanlarning qoʻzgʻoloni davom etdi.

Nodirshoh va afshoriylar

Pyotr I davrida rus armiyasining Fors yurishi natijasida tuzilgan 1723-yilgi shartnomaga koʻra Kaspiy boʻyi yerlari (Astrabad va Mazanderan viloyatlari) Rossiyaga berilgan, ammo 1732 -yilgi shartnomaga koʻra bu yerlar Eronga qaytarib qaytarilgan.

Afgon bosqinlaridan qutulish uchun Safaviy Tahmosb (Tahmosb II nomi bilan) rus armiyasidan yordam soʻraydi. Buning oʻrniga hokimyat uchun kurashga Turkiy afshor qabilasidan Nodir shoh namayon boʻladi. Nodirshoh oʻzining armiyasi bilan birgalikda afgʻon armiyasini hujumini qaytaradi. 1732-yilda Nodirshoh Tahmosbning oʻgʻlini Shohonshoh etib tayinlaydi. Keyinchalik taxtga Nodirshohning oʻzi oʻtiradi-шаха (1736—1747).

Erondan barcha dushmanlarni gʻalaba bilan quvib chiqarish, uning avvalgi chegaralarini tiklash va boy Hindiston, Buxoro va Xivani egallash orqali Nodir butun dunyoda Forsni kuchayrtirdi. Ammo davlat ichida hamma uning dahshatli hokimiyatidanaziyat chekdi, ayniqsa, shialarni u qattiq ta'qib qila boshladi, ularni sunniylikni qabul qilishga undadi va itoatsizligi uchun butun shaharlarni vayron qildi.

Fuqarolar nizosi

13 yillik hokimyatsizlik davom etdi. Sharqda Ahmadshoh Durroniy mustaqil Afgʻoniston davlatini tuzib, oʻshandan beri alohida davlat boʻlib kelmoqda. Ahmadshoh Durroniy Xurosonni ham egallab oldi. Forsning boshqa joylarida ham Nodirshohning qarindoshlari, yo baxtiyorlar, qojarlar, afshorlar, zandlar qabilalarining boshliqlari bir-biri bilan oʻzaro taxt uchu.

Zandlar

1760- yilga kelib zendlar boshligʻi kurd Kerimxon barcha raqiblarini yoʻq qildi va "vakil" ("advokat" - nominal Shoh Ismoil III) unvoni bilan Xurosondan tashqari barcha Fors hududlarining hukmdori boʻlib oladi. Poytaxt sifatida Sheroz belgilandi. Zendlar rasmiy ravishda Safaviylar nomi bilan hukmronlik qilishgan edi. Kerimxon hukmronligi insonparvarlik, adolatparvarlik, vayronaga aylangan fuqarolarning moddiy farovonligini oshirish, savdo-sotiqni osonlashtirish va boshqalar bilan ajralib turardi. Eroniylarning turkiydan ustunligini tikladi. Uning oʻlimi bilan (1779) qarindoshlari oʻrtasida ikki yillik oʻzaro toj-taxt uchun kurash paydo boʻldi.

Qojar Eron

Ogʻa Muhammad Xon Qojar

Xojar shahzodasi, sulola asoschisi Ogʻa Muhammad Xon Qojar nizolardan foydalandi. Sheroz qamoqxonasidan Mozandaronga qochib oʻzini mustaqil deb eʼlon qildi. Bu shahzoda bolaligida Nodirshohning qarindoshlaridan biri tomonidan zindonband qilingan, shuning uchun u odamlarga achchiqlanib, oʻta shafqatsizligi va ochkoʻzligi bilan ajralib turardi.

Kerimxonning jiyani Alimurod (1781-1786) Ogʻa Muhammadga qarshi yurishga halokatli baxtsiz hodisa tufayli halok boʻldi. Uning vorisi Jafarning butun hukmronligi (1785-1789) bosqinchi Ogʻa bilan davomli urushlar bilan oʻtib ketdi va zaxarlanib oʻldirildi.

Oʻgʻli Lutf Alixon (1789-1794) mard va mehribon yigit edi. Ammo qoʻshinlar unga hiyonat qildilar va davlatning poytaxtiga Sheroz Ogʻani taklif qildi (1791). Mazmunsiz janglardan keyin Kirmonga qochishga majbur boʻldi. Ogʻa Muhammad uni qamal qiladi va hiyonatchilar darvozalarini ochdi (1794). Lutf-Ali-xon Nermanshirga qochib ketdi. Ogʻa-Muhammad kirmonlik ayollarni (20 000) askarlarga qul qilib sotishni, erkaklarni kaltaklash yoki koʻr qilishni buyurdi. Ogʻa-Muhammadga 7000 koʻz yetkazib berildi va u ularni shaxsan oʻlchab, hisoblab chiqdi.

Kerimxon mulklaridan Gruziya davlati Ogʻa Muhammadga (Xuroson Afgʻonistonga qarashli) itoatsiz boʻlib qoldi. Tarixda Yangi Xojarlarning Gruziyaga qarshi yurishi (1795) qiyomatga oʻxshatildi.

Gruziyadan Ogʻa Muhammad Xurosonga (1796) hujumga otlandi va Gurjistonni Yekaterina II ga boʻysunganini bilib, Buxoroga borishni rejalashtirgandi. Shoh ruslar bilan urush uchun Ozarbayjonga qaytib keldi, lekin imperator Pavel Gruziyani bosib olish fikrini rad etdi. 1797 -yilda Ogʻa-Muhammad yana Gruziyaga qoʻshin tortadi, lekin Shushoy shahrida shoh qatl qilishni rejalashtirgan ikki xizmatkor uni oʻldirdi.

Fath Alishoh

U vafot etganidan keyin jiyani Boboxon Fath Alishoh (1797-1834) nomi bilan taxtga oʻtirdi va Tehronni qojariylar qarorgohiga aylantirdi. Oʻz kuchini mustahkamlash uchun u hali ham Fors ichida, shu jumladan notinch Xurosonda ham jang qilishi kerak edi. Gruziya va Kavkazorti mintaqasini bosib olish uchun Rossiya bilan ikkita urush boʻlib, Fors uchun muvaffaqiyatsiz bilan tugadi. (Qarang: Rus-Fors urushlari). Griboedovning oʻldirilishi (1829) tufayli uchinchi urushning oldini olish uchun shohonshoh oʻz elchisi Xosrev Mirzoni uzr soʻrab Peterburgga yuborgan edi.

Ayni paytda iqtisodiyot oʻtgan davrdagi qiyinchiliklar va urushlardan keyin tiklandi. Dehqonlar qonuniy ravishda erkin boʻlib qoldilar (va yashash joylarini oʻzgartirish imkoniyatiga ega edilar), lekin ular zodagonlar va amaldorlarning oʻzboshimchaliklari oldida ojiz edilar. Davlat soliqlari va mulk egalariga toʻlanadigan toʻlovlar hosilning yarmidan koʻpini tashkil etdi. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari bugʻdoy, arpa va sholichilik, ipakchilik va tamakichilik ham rivojlangan, keyinchalik paxtachilik rivojlangan. Yarmarkalar tizimi va shaharlar bilan faol savdo-sotiq mavjud boʻlgan qishloqlarda ham oʻziga xos xoʻjalik hukmronlik qilishni toʻxtatdi. Shahar aholisi taxminan 20% ni tashkil etdi (koʻchmanchilar bundan mustasno), bu oʻsha davrdagi aksariyat Yevropa mamlakatlaridagidan koʻproq.

Mamlakat aholisining uchdan bir qismidan 40 foizigacha koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalar (kurdlar, turkmanlar, balujlar va boshqalar) edi. Toʻliq ravishda muxtoriyatga ega boʻlgan, oʻz harbiy kuchlariga ega boʻlgan va baʼzan chegara hududlarida markaziy hukumatga qarshilik koʻrsatgan.

Muhammad Shoh

Angliya va Rossiya oʻrtasidagi kelishuvga koʻra qisqa Feth Ali Shoh oʻrniga 150 nafar oʻgʻlidan biri emas, balki uning nabirasi, isteʼdodli oʻgʻli, aqli zaif Muhammadshoh (1834-1848) taxtga oʻtirdi. Angliya unga pul va zobitlar bilan yordam berdi va oʻshandan beri Forsda rus va inglizlarning ta'siri boshlandi. 1837-yilda shoh Hirotni qamal qilganda, shoh qoʻshinida rus zobitlari boʻlgan va rus elchisi Simonich qamalga boshchilik qilgan. Buyuk Britaniya esa Afgʻonistonga yordam bergan. Afgʻonlar gʻalaba qozonishdi va 1840- yilga kelib Britaniya hukumati qisqa vaqt ichida Forsni egallab oldi, ammo 1846- yilda Eron shohi Rossiya bilan shartnoma tuzdi, imzolangan shartnomaga koʻra rossiya yirik tijorat va sanoat huquqlarini, shuningdek, Rasht va Astrabadda doimiy harbiy kemalarni saqlash huquqini oldi.

Nosiriddinshoh

Nosiriddin (1848-1896) davrida vazir Mirza-Tagixon Forsda Yevropa islohotlarini oʻtkazishni boshlab yuboradi (xususan, Forsning Rossiyaga iqtisodiy qaramligini toʻxtatish maqsadida zavodlar qurdi), lekin fitnachilar tomonidan qatl etildi (1851).

Shohning oʻzi, ayniqsa, Yevropaga qilgan safarlaridan soʻng (1873, 1878, 1889) baʼzi yangiliklar kiritdi va mutaassiblar tomonidan tanqid qilindi. 1852-yilda yuzaga kelgan bobidiylar harakatini ulkan qirgʻin qilish harakatlari uyushtirildi, keyin esa mazhabchilikda ayblanganlarni ta'qib qilish davom etdi. Xalq shohni soliq yuki, shafqatsizligi va sulolaning turkiy kelib chiqishi uchun yoqtirmasdi (garchi Fath Alishoh allaqachon fors adabiyoti tarafdori boʻlgan va Nosiriddin davrida saroy tili doimo fors tilida boʻlgan boʻlsada). Xurosonliklar shohdan bir muncha vaqt ajralib chiqdi. Hirot afgʻon amiri Yor-Muhammad bilan kurashga kirishdilar va uning oʻlimidan soʻng (1851) Forsning Afgʻoniston va Angliya bilan muvaffaqiyatsiz urushiga sabab boʻldilar (1857 -yil tinchlik).

Hirotga (Hindistonning kaliti) hujum qilishda yordam olish maqsadida shohning Qrim urushida Rossiyaga yordam berish istagi bor edi.1877-yilgi urushda Fors Bagʻdodga tahdid solib, Rossiyani himoya qildi. Bu Eron uchun balo boʻlgan turkmanlar hududida rus hokimiyatining oʻrnatilishiga ham hissa qoʻshdi. 1896- yilda Nosiriddinshoh masjidda niqoblangan qotil tomonidan oʻldirildi (uni bobidlardan biri oʻldirgan degan taxmin ham boʻlgan) va taxtga uning oʻgʻli Mozaferiddin Mirzo oʻtirdi.

1869-1872- yillarda mamlakatda ogʻir ocharchilik boʻlib, bu esa Eron aholisi sonining qisqarishiga olib keldi

Muzaffariddinshoh

XX asr boshlarida Fors xaritasi

Otasi Nosiriddin oʻldirilganidan keyin taxtga oʻtirgan Muzaffariddinshoh (1896- yil 1-may), Forsni Yevropa davlatlariga imkon qadar yaqinlashtirishga intildi.U quyidagi ishlarni amalaga oshirdi:

• 1901 -yil aprelda bojxona tizimini isloh qilish amalga oshirildi:
• ichki bojxona yigʻimlari va yoʻl yigʻimlari bekor qilindi;
• bojxona toʻlovlari tartibga keltirildi,
• import va eksport osonlashtirildi,
• Fors chegarasi kuchaytiriladi va bir tizimga keltiriladi;
• Bu chora shoh tomonidan oʻsha paytgacha Fors iqtisodiy siyosatiga kuchli ta'sir koʻrsatgan Angliyaning bosimi ostida emas, mustaqil ravishda amalga oshirildi.

Bu Angliya Janubiy Afrika urushi bilan band boʻlgani sabab boʻlishi mumkin boʻldi, bu uning Osiyodagi obroʻsiga putur etkazdi va u yerda Rossiyaning vaqtinchalik gʻalabasini keltirdi. Rossiyaning oʻsha paytdan boshlab Forsdagi ta'siri ustun boʻladi. Foydasi juda katta boʻlishi kutilgan bojxona tizimini isloh qilish mamlakatga katta moliyaviy foyda keltira olmadi, chunki 1900- yilda Fors (Rossiya yordami bilan) bojxona toʻlovlari bilan ta'minlangan kredit olishga majbur boʻlgan. 1902 -yilda Angliya Forsdan u orqali Hindiston liniyalariga ulangan ingliz telegrafining oʻtishini va 1903 -yilda Angliya oʻziga qulay boʻlgan tijorat shartnomasini imzolatib olishga erishadi. 1903- yilda Rossiya va Angliya Forsning daxlsizligini tan olgan va kafolatlaydigan shartnoma tuzdilar. 1904-1905- yillardagi rus-yapon urushi Forsda yana Angliyaning hukmronligiga olib keladi. Forsda ruslar yordami bilan Bur urushi paytida boshlangan temir yoʻllar qurish ishlari oʻz holicha, Angliyaning ta'sirida qolib ketadi.

Oxirgi Xojarlar

Birinchi jahon urushi davridan oldin Eronda inqiroz yuzaga keladi. Aristokratiya, ruhoniylar va ziyolilarning noroziligi natijasida Mozafereddinshoh 1906- yil oktabrda konstitutsiya qabul qilishga va Majlis (parlament) tuzishga majbur boʻldi (koʻproq bilish uchun esa Eronda konstitutsiyaviy inqilob maqolasiga qarang). Konstitutsiya qabul qilinganidan 40 kun oʻtgach, shoh yurak xurujidan vafot etdi.

1907- yilda Eronnning Buyuk davlatlar ta'sir doirada tutib turish uchun Britaniya-Rossiya kelishuvi tuzildi, unga koʻra Eron uch qismga boʻlingan: Shimoliy Eron (Rossiya), Markaziy (neytral va Germaniya uchun ochiq), Janubiy (Angliya).

Muhammad Ali Shoh 1907-yil yanvarida otasi vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi. Taxtga oʻtirgandan soʻng, u 1906 -yilda otasi tomonidan berilgan konstitutsiyaga rioya qilishga va'da berdi, ammo amalda hech bir ishni bajarmadi. 1908- yil 24-iyun Muhammad Ali fors va kazak armiyasi bilan birgalikda tuzilgan harbiylar bilan birga majlisni tarqatib yuborib, davlat toʻntarishini amalga oshirdi.

1908 -yilda Eronda neft topildi. 1908- yilda Tabrizda shoh hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon boshlandi. 1909- yil yanvarda konstitutsiya tarafdorlari oʻz taʼsirini kuchaytirishga intilayotgan Baxtiyor xonlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanib, Isfaxonda hokimiyatni qoʻlga oldilar. Gilonda (Rasht va Gilonning boshqa shaharlarida) qoʻzgʻolon boshlandi. Eronning Bushehr, Bandar Abbos va boshqa ayrim shahar va viloyatlarida shohning muxoliflari hokimiyat tepasiga keldi. 1909-yil 13-iyulda qoʻzgʻolonchilar Tehronga kirishdi. 16-iyulda Feday va Baxtiyor otryadlari rahbarlari, sobiq vazirlar va birinchi majlis deputatlaridan iborat favqulodda milliy kengash yigʻildi. U Muhammad Alining taxtdan agʻdarilganini va hokimiyat uning 11 yoshli oʻgʻli Ahmadga oʻtkazilishini e'lon qildi. Mohammad Ali rus legiyasida yashirinib, keyin Rossiyaga surgunga ketishga majbur boʻldi.

1909-1910- yillar oxirida mamlakatning bir qator viloyatlarida dehqonlarning feodal tuzumga qarshi kurashi yana boshlandi. 1910-yil avgust oyida hukumat buyrugʻi bilan politsiya va Baxtiyor otryadlari Tehrondagi Sattorxonning Fedai boshchiligidagi harbiy qismlarni qurolsizlantirdilar.

Sobiq shoh Muhammad Ali Rossiya koʻmagida 1911-yil iyulida Eronga keldi va Astrabadga joylashib olish orqali hokimiyatni tiklab olishga urindi va oʻz hokimiyatini tiklashga harakat qildi, ammo 1911-yil kuzida uning harbiy boʻlinmasi magʻlubiyatga uchradi.

1909-yilda Fors (Eron)dagi beqaror siyosiy vaziyat tufayli u Eron hududiga rus qoʻshinlari yuborildi. 1911-yilda Forsdagi rus armiyasi kuchaytirildi.

1911-yilda asli amerikalik moliyachi Morgan Shuster Eronga taklif qilindi, u moliyaviy maslahatchi va bosh xazinachi lavozimini egalladi va davlatni faoliyat boshladi.

1911-yil dekabrda Eron politsiyasi va Baxtiyor boʻlinmasi Majlis, Enjomen va Fedai harbiy boʻlinmalarini tarqatib yubordi.

Birinchi jahon urushi arafasida Britaniya hukumati 1914-yilda Angliya-Eron neft kompaniyasining nazorat paketini oʻziniki qilib olishi orqali Erondagi oʻz mavqeini kuchaytirib olishga erishadi..

Birinchi jahon urushi davrida Eron Angliya va Rossiya tomonidan bosib olingan, biroq betaraf boʻlgan. Shu sababli Eron hududida bir tomondan Antanta davlatlarining qoʻshinlari (Rossiya imperiyasi, Britaniya imperiyasi) va ikkinchi tomondan Usmonli imperiyasi armiyasi oʻrtasida doimiy urush boʻldi.

Urushdan keyin Eron Millatlar Ligasiga qabul qilindi. 1919-yilda Eron Buyuk Britaniya bilan savdo shartnomasi tuzdi, unda Buyuk Britaniya Eronning mustaqilligini rasman tasdiqlab, Eronning doimiy nazorat qilinishiga harakat qildi.

1920-yil aprelda butun Shimoliy Eronda shayx Muhammad Xiyaboniy boshchiligida Eron hukumati va uni hokimiyatda doimiy qoʻllab turuvchi Buyuk Britaniyaga qarshi qoʻzgʻolon boshlandi va oʻsha yilning sentabr oyida bostirildi.

1920-yil 17-mayda Fyodor Raskolnikov va Sergo Orjonikidze qoʻmondonligidagi Volga-Kaspiy harbiy flotiliyasi Bokudan Anzeli shahriga yoʻl oldi, u yerda rus armiyasi tomonidan Rossiya portlaridan olib kelingan kemalar bor edi. 18- may kuni boʻlinma Anzelini egallab olgan Buyuk Britaniya qoʻshinlariga ultimatum qoʻydi. Ushbu jangdan oldin ultimatum quyishdi va natijada hujumga oʻtadigan boʻlishdi, inglizlar va oq gvardiyachilar chekinishdi va Sovet Rossiyasi kemalar ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi.

Millatchi Mirzo Kuchekxon boshchiligidagi Jengali harbiy boʻlinmasi vaziyatdan yaxshi foydalanib, 1920-yil 4-iyunda Gilon davlati poytaxti Rasht shahrini egallab oldilar. 5-iyunda sovet vakillari bilan olib borilgan muzokaralardan soʻng Gilon Sovet Respublikasi eʼlon qilindi.

1920-yil 20-sentabrda rus armiyasi olib kelgan flotilyani egallab olingandan keyin, RSFSR hukumati Erondagi harbiy amaliyotini toʻxtatishga qaror qildi va Shoh hukumati bilan muzokaralar boshladi. 1921-yil 26-fevralda Sovet qoʻshinlarini bosqichma-bosqich olib chiqish toʻgʻrisida Sovet-Eron shartnomasi tuzildi. Sovet qoʻshinlari Gilonni aprel oyidan tark eta boshladilar va 1921-yil 8-sentabrga kelib butunlay olib chiqildi. Gilon davlatida boshlangan ichki urushdan foydalanib Eron hukumati Gilonni bosib oladi..

Pahlaviy

1921-yilda notinchlik va tashqi aralashuv sharoitida eronlik zobit Rizo Xon forslar kazak brigadasi yordamida jang qilib, poytaxt Tehronni egalladi. 1923- yilda Pahlaviy bosh vazir etib tayinlandi. U oʻz mavqei va vakolatidan foydalanib, Xojarlar sulolasini agʻdarishga tayyorladi. 1925-yil 31-oktabrda Majlisning ta’sis majlisi Ahmadshoh Xojarning taxtdan chiqarilganligini e’lon qildi. 1925-yil 12-dekabrda Rizoxon Eronning yangi Shahanshohi deb e’lon qilindi.

Rizo Pahlaviy

Rizo Pahlaviy keng koʻlamli modernizatsiya va sanoatlashtirish siyosatini eʼlon qildi. U mutaxassislarni Yevropa va boshqa mamlakatlarga tayyorlash uchun yubordi, infratuzilmani, taʼlim tizimini yaxshilashga, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari qurishga qaror qildi. Mamlakatda sanoatlashtirish va urbanizatsiyalash boshlandi.

1935- yilda Shoh chet davlatlardan Fors nomi oʻrniga davlatning oʻz nomi - Erondan rasman foydalanishni boshlashni talab qildi.

1941 -yilda Ikkinchi jahon urushi paytida Rizo Pahlaviy Buyuk Britaniya va SSSRni Eron hududidan qoʻshinlariniolib ketishini ham talab qildi. Ammo Britaniya va Sovet qoʻshinlari Eronga bostirib kirishdi va 1941-yil 16-sentabrda Rizo Pahlaviy taxtdan voz kechdi. Uning oʻgʻli Muhammad Rizo Pahlaviy shoh boʻldi. 1942-yilda ittifoqchilar Eron mustaqilligini toʻgʻrisidagi bitimni qabul qildilar. Eronning janubi-gʻarbiy qismi Angliya va Amerika qoʻshinlari tomonidan bosib olindi. Qoʻshma Shtatlar qoʻshinlarini 1946-yil 1- yanvarga qadar, Buyuk Britaniya 1946-yil 2-martgacha olib chiqdi. Eronning shimoliy qismi (Sharqiy Ozarbayjon va Gʻarbiy Ozarbayjon viloyatlari) 1946-yilning mayigacha Sovetlar tomonidan bosib olingan. Stalin SSSR armiyasini Eron inqilobi e'lon qilingandan keyingina.

SSSR va Angliyaning Erondagi ta'sir zonalari. 1946-yil

Sovet qoʻshinlari tomonidan bosib olingan hududda, oʻz qoʻshinini olib chiqib ketgunigacha boʻlgan vaqtgacha, tan olinmagan davlat tuzilmalari - Mahobod Respublikasi (Kurd) va Ozarbayjon Demokratik Respublikasi mavjud edi.

1949-yilda tashkil etilgan M.Mossaddiq boshchiligidagi Milliy front neft sanoatini milliylashtirish ishlariga boshchilik qildi. AINCga (Angliya-Eron neft kompaniyasi) qarshi xalq qoʻzgʻolonlari tinchlik uchun ommaviy harakati ozodlik kurashiga aylanib ketdi (1950-yilda Eron Tinchlik Jamiyati tashkil etilgan edi). 1951-yil 15-martda Majlis neft sanoatini milliylashtirish(Eronning shaxsiy mulki qilish) toʻgʻrisida qonun qabul qildi. 1951-yil 29-aprelda Mossaddiq boshchiligidagi hukumat tuzildi.

Eron va Buyuk Britaniya va AQSh oʻrtasida mojaro bor edi. Musaddiq barcha ingliz mutaxassislari va maslahatchilarini Eron hududidan chiqarib yubordi va 1952-yil oktabr oyida Buyuk Britaniya bilan diplomatik aloqalarni uzdi. Mosadig islohotlari qishloq xoʻjaligiga ham taʼsir koʻrsatdi, xususan, qishloqda oʻrta srlarga xos boʻlgan eski feodal tuzum barham topdi. Bunga javoban AQSh va Buyuk Britaniya Eron neftiga boykot e’lon qildi va Eron mamlakatida davlat toʻntarishiga tayyorgarlik koʻra boshladi. 1953-yil 4-aprelda Markaziy razvedka boshqarmasi direktori Mosaddegni hukumatdan ketkazish ishlari uchun 1 million dollar ajratdi. Eronda esa shoh yodgorliklarini buzib tashlashni boshladi, shohning oʻzi mamlakatni tark etib, Gʻarb davlatlari koʻmagida avval Bagʻdodga, keyin esa Rimga qochib ketdi. Ammo 1953-yil 19-avgustda Mosaddeg agʻdarildi, uning oʻrniga AQSh va Buyuk Britaniyaga neft sotish imtiyozlarini bergan va ushbu davlatlar bilan diplomatik aloqalarni tiklagan general Fazlolloh Zohidi hokimiyatga olib kelindi.

1963-yil 26-yanvarda boʻlib oʻtgan referendumda iqtisodiy va ijtimoiy islohotlarning olti bandi xalq tomonidan ma'qullab chiqildi. Jamiyatni ijtimoiy-iqtisodiy qayta qurish boʻyicha nufuzli loyihalarga oʻnlab milliard neft dollarlari yoʻnaltirildi. Agrar islohot amalga oshirilib, dehqonlarga yer berildi. Davlat siyosatida 2 partiya tuzildi, unda ikkita shohparast partiyalar raqobatlashdi: hukmron Eron Novin va sodiq muxolifat Mardom.

" Oq inqilob " (inqilobni qasddanoldini olish uchun yuqoridan amalga oshirilgan bir qator islohotlar) ham mamlakatni yangilash zarur ichki ehtiyojlari, ham AQSh talablaridan kelib chiqqan holda amalga oshirildi. Yarimfeodal yer egaligi bilan bogʻliq boʻlgan yuqori tabaqa vakillari oʻzgarishlarni xohlamagani uchun shoh Majlisni tarqatib yubordi va oʻz farmonlari bilan islohotlar oʻtkazdi. 1975-yilda Eronda avtoritar bir partiyali tizimli Rastaxiz rejimi oʻrnatildi va norozi odamlar SAVAK maxfiy politsiyasi yordamida taqib qilinar edi.

Mamlakatni zamoniylashtirish sur'ati juda tez edi, islohotlar milliy va diniy xususiyatlarni yetarlicha hisobga olmadi va shuning uchun shia ruhoniylari boshchiligidagi an'anaviy Eron jamiyatining oʻta jiddiy qarshilik - madaniy va rivojlanish qarshiligiga duch keldi. “Oq inqilob” 1979-yilgi islom inqilobi tuzilishidagi shiddat bilan yakunlandi.

XX asrning 2- yarmida Eron

Eron Islom Respublikasi

1979-yil 16-yanvarda Shoh Muhammad Pahlaviy oilasi bilan Erondan qochib ketdi. 1-fevral kuni xalqning katta ishtiyoqi bilan shoh tuzumi davrida sharmanda boʻlgan va davlatdan quvilgan shia ilohiyotchisi – inqilob mafkurachisi Oyatulloh Ruhulloh Humayniy Tehronga qaytib kelib siyosiy ishlarni qoʻlga oldi.

11-fevralda qurolli kuchlar (shoh gvardiyasi ham) qarshilikni toʻxtatdi. Inqilobni qurol kuchi bilan toʻxtatishga oxirgi urinish shoh generali Abdol Ali Badrey tomonidan amalga oshirilgan va janglarni birida halok boʻlgan. Konstitutsiya qabul qilinishidan oldin hokimiyatni boshqarishga olgfan Mehdi Bozorgan boshchiligidagi Eronning Muvaqqat hukumatni tuzdi. Qirol boshqaruvi bekor qilindi, 31-mart kuni boʻlib oʻtgan referendumda Eron fuqarolarining 98 foizi Eronda xalqni oʻzi islomiy respublika qurish tarafdori boʻlgan. Eronning birinchi konstitutsiyasi 1979 yil dekabrda qabul qilingan.

Islom respublikasi tuzumi boshidanoq qattiq diniyligi bilan ajralib turardi. Bu ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi, ushbu noroziliklar Abbos Duzduzaniy, Mustafo Chamran, Mohsen Rizoya qoʻmondonligidagi Islom inqilobi gvardiyasi va Sodiq Xalxaliy raisligidagi Islom inqilobiy sudlari tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi. 1979-yil 15-fevralda yetarlicha harbiy qarshilik koʻrsatishga qodir boʻlgan toʻrtta shoh generali qatl etildi - Manuchehr Xosrudod, Mehdi Rahimiy, Rizo Naji, Nematolla Nosiri. Keyingi oylarda generallar Nodir Jahonboniy, Hasan Pakravan, Nosir Mogʻadam, Amir Husayn Rabiy, Ali Neshat, Eronning sobiq bosh vaziri Amir Abbos Xoveyda, sobiq tashqi ishlar vaziri Abbos-Ali Xalatbariy, milliy teleradioning eski rahbari boʻlgan Mahmud Jafaryan ommaviy qatl etildilar. Tehronda Gʻulom Rizo Nikpei qatl etildi. 1982-1983-yillarda Tude(Eron kommunistik partiyasi) Islom Respublikasi hukumatiga sodiqligiga qaramay tor -mor etildi. Nureddin Kiyanuri boshchiligidagi Tude rahbarlari qiynoqlar ostida SSSR foydasiga josuslik va davlat toʻntarishini rejalashtirishda aybalanib jazoga tortildilar.

Biroq, hukumat uzoq vaqt davomida qurolli yashirin va terrorchilarning qarshiligini bosa olmadi. Yashirin tashkilotlardan eng kuchlisi OMIN (rahbar Masud Rajaviy) va Forkan (rahbar Akbar Gudarziy) tashkilotlari edi. Surgunda shohning generali Gʻulom Ali Oveysi boshchiligidagi shoh tarafdorlari Eron Qarshilik Harakati, Eron Ozodlik Armiyasini tuzdilar. Sobiq Shoh Bosh vazir Ali Aminiy Eron ozodlik frontini boshqargan. Shoh general Bahram Aryan qirollik harbiy tashkilotga, Azadeganga rahbarlik qildi. Shohning oxirgi bosh vaziri Shopur Baxtiyor Eron Milliy Qarshilik Harakatini harbiy qanotini tuzadi va faoliyat olib boradi. Uning asosiy harakati Pichoq toʻntarishi deb nomlanuvchi qoʻzgʻolon edi. Shoh admiral Kamol Habibullohiy qoʻmondonligi ostidagi Azadegan jangarilari 1981-yil avgust oyida Eron raketa kemasini qoʻlga kiritish uchun dadil harakat qildi.

1979-yil 4-noyabrda radikal talabalar AQShning Tehrondagi elchixonasini egallab, uning 52 nafar xodimini garovga oldi. Diplomatlarni ozod qilish evaziga Eron AQShga qochib ketgan Shohni ekstraditsiya qilishni talab qildi. Vaziyatga vositachilik qilishga uringan tashqi ishlar vaziri Sodiq Gʻotbzoda keyinchalik Humayniyga qarshi til biriktirishda ayblanib, otib oʻldirilgan. Qoʻshma Shtatlar Shohni eronliklarga bermadi va buning oʻrniga Eronga qarshi sanksiyalar kiritdi, ularning koʻpchiligi hozirgi kunda ham bor.Diplomatlarni 1980-yil 24-aprelda ular uni mustaqil ravishda ozod qilishga urinib koʻrdilar, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 1980-yil iyun oyida Shoh vafot etdi. Ronald Reygan lavozimga kirishgan kuni Jazoir prezidentining yordami va shaxsan vositachiligida garvda turgan diplomatlar ozod qilindi.

1980-yil 17-sentabrda Iroq Prezidenti Saddam Husayn Eronga Arvandrud daryosining sharqida joylashgan Xuzistonning neftga boy hududini berishni soʻraydi. Iroq qoʻshinlari 22-sentabr kuni chegara daryosidan oʻtib, hujumga oʻtdi. Shu tariqa Eron-Iroq urushi boshlandi. U 1988-yilda ikki qoʻshin murosaga keldi. Iroq va Eron uchun olib borilgan janglardan koʻrilgan iqtisodiy zarar 350 milliard dollarga baholangan. 8 yillik urush davomida Eronning yoʻqotishlari, turli hisob-kitoblarga koʻra, 900 ming kishigacha yetdi. Iroq bilan chegaradosh aholi zich joylashgan Xuziston shaharlarining aksariyati vayron boʻlgan. Neft sanoati infratuzilmasi jiddiy zarar koʻrdi. Urush Eronga 500 milliard dollarga tushdi, lekin shu bilan birga, urush boshidanoq yalpi ichki mahsulotning oʻsishi toʻxtamadi va undan keyin ham tezroq davom etdi.

1997-yilda Muhammad Xotami Eron prezidenti boʻldi - u saylovda konservativ kuchlar nomzodi Ali Akbar Natek-Nuriyni magʻlub etdi. Gʻarb davlatlari. Ularni amalga oshirishda Xotamiy konservatorlarning qattiq qarshiliklariga duch keldi. Konstitutsiya Qoʻriqchilari Kengashi koʻpincha hukumat tomonidan ishlab chiqilgan eng radikal qonun loyihalari ustidan veto huquqidan foydalangan.

2003-yilda Qoʻshma Shtatlar Eronni yashirin ravishda yadroviy qurol yaratish ustida ishlayotganlikda aybladi. 2002-yilda AQSh prezidenti Jorj Bush Eronni terrorchilarni (Eron Livandagi Hizbulloh terrorchilik tashkilotini moliyalashtiradi) va yadro quroliga ega boʻlishga intilayotgan “ yovuzlik manbai ” davlati qatoriga kiritdi. AQSh Eronni yadroviy bomba yaratishga yoʻl qoʻymaslik uchun uni jahon darajasida yakkalab qoʻyishga harakat qilmoqda. Biroq AQShning sanksiyalari Fransiya, Germaniya va Buyuk Britaniya, shuningdek, Eron bilan harbiy texnika yetkazib berish va Busherda atom elektr stansiyasi qurish boʻyicha shartnomalar tuzgan Rossiyaning jiddiy qarshiligi tufayli natija bermayapti.

2005-yilda Mahmud Ahmadinejod Eron prezidenti boʻldi. Prezident sifatida Ahmadinejod oʻzidan oldingi Xotamiy va Rafsanjoniy davrida amalga oshirilgan ba'zi liberal islohotlarni bekor qildi. Talim sohasida katta tozalash ishlari yuz berdi. Katta energetika islohoti boshlandi: aholiga benzin sotish uchun kvotalar joriy etildi va yadroviy dasturni rivojlantirish tezlashdi.

Tashqi siyosatda Ahmadinejod mutaassiblik qildi. U Bush ma'muriyatini qattiq tanqid qilgan va Eronning Rossiya va arab dunyosi bilan aloqalarini kuchaytirish tarafdori boʻldi.

2009-yil iyun oyida navbatdagi prezidentlik saylovlari. Saylovda 4 nafar nomzod ishtirok etdi: Mir Husayn Musaviy, Mehdi Karrubiy, Mohsin Rezayi va amaldagi prezident Mahmud Ahmadinejod. Asosiy kurash konservativ prezident va islohotchi Mir Husayn Musaviy oʻrtasida kechdi. Ahmadinejod birinchi turda 62,6% ovoz bilan gʻalaba qozongan edi. Muxolifat saylovlarning rasmiy natijalarini tan olishdan bosh tortdi. Tehron va Eronning boshqa shaharlarida namoyishlar va politsiya bilan toʻqnashuvlar boshlandi. Ba'zi muxolif partiyalar a'zolari hibsga olindi, siyosiy sudlar oʻtkazildi va bir qancha oʻlim hukmlari chiqarildi.

Qarang:chiqish uchun ayrim kitoblar

• Бартольд В. В.. Работы по исторической географии на сайте «Руниверс»
• История Ирана на иран.ру /вебархив/
• Сталин, Рузвельт и Черчилль в Иране (Stalin, Roosevelt und Churchill in Iran, Webversion 4-2010^(olm.))
• Иран и «великий сатана»: секретная сделка Вашингтона с Хомейни // Персидская служба Би-би-си, 5 июня 2016

Adabiyotlar

• Andoza:ВТ-ЭСБЕ+
• История Иранского государства и культуры. К 2500-летию Ирана. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1971. — 350 с.
• Фрай Р. Н. Наследие Ирана. — 2-е изд. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 2002. — 464 с.: ил. — (Культура народов Востока). — ISBN 5-02-018306-7.
• Feuvrier, «Trois ans à la cour de Perses» (П., 1899);
• Kanishu, «About Persia and its people» (Рок-Эйланд, 1899);
• Lorini, «La P. economica contemporanea» (Рим, 1899);
• Ed. Meyer, «Gesch. d. Altertums. Bd. V. Das Perserreich und die Griechen» (Штутг., 1901);
• Ломницкий, " П. и персы " (СПб., 1902);
• W. Schultz, «Zustände im heutigen Persien» (Лпц., 1903).
• Мюллер, «История ислама» (Wayback Machine saytida 2022-05-14 sanasida arxivlangan) (т. III, СПб., 1896)
• Malcolm, «History of P.» (Л., 1815; 2 изд., 1829; часть в русском пер. «Сын Отечества», 1853, ч. 171, № 23—25 — об Аге-Мохаммеде);
• Маркгам, «А general sketch of the hist. of Р.» (Л., 1874), «Eastern P.» (2 т., Л., 1876);
• Герфорд Джонс Бридж, «The dynasty of the Kajars» (Л., 1838);
• Пиггот, «Р. ancient and modern» (Л., 187 4);
• Венюков, «Россия и Англия в П.» («Русский вестник», 1877, № 10);
• «Дневник шаха Насреддина во время путеш. через Закавказье» («Кавказ», 1876, № 59—62); И.
• Сугорский, «Сношения с П. при Годунове» («Русский вестник», 1890, № 10).
• Иванов М. С. Новейшая история Ирана. — М., 1965
• Иванов М. С. Очерки истории Ирана. — М., 1952
• Иран. Очерки новейшей истории. — М., 1976
• История Ирана. — М., 1977
• Очерки новой истории Ирана XIX — начало XX вв. / отв. ред. Кулагина Л. И. — М., 1978
• Алиев С. М. История Ирана. XX век. М., 2004.
• Барбье-де-Мейнар, «Dictionnaire g éographique, hist. et littéraire de la P.» (П., 1861);
• Блау, «Commerzielle Zust ä nde P.» (Б., 1858);
• Ватсон, «A hist. of P. from the beginning of the XIX century» (Л., 1866);
• Шарден, «Voyage en Perse» (1677; новое изд. с примеч. Лангле, П., 1811);
• Вагнер, «Reise nach Р.» (Лейпциг, 1852); Бругш, «Reise d. preuss. Gesandschaft nach P.» (Л., 1862);
• Петерманн, «Reisen in den Orient» (Лейпциг, 1861);
• Полак, «Persien» (Лейпциг, 1865; часть в русском переводе в «Всем. пут.», 186 8, т. III);
• Ханыков, «Ethnographie de la P.» (П., 1866);
• Вамбери, «Meine Wanderungen und Erlebnisse in P.» (Пешт, 1867);
• Арнольд, «Through P. by caravan» (Л., 1876);
• Вамбери, «Der Islam im neunzehnten Jahrhundert» (Лейпциг, 1875);
• Sabahi Houshang. British policy in Persia. 1918—1925. — L., 1990. — 279 с.

Havolalar

• Бартольд В. В.. Работы по исторической географии на сайте «Руниверс»
• История Ирана на иран.ру /вебархив/
• Шваниц В. Г. Сталин, Рузвельт и Черчилль в Иране (Stalin, Roosevelt und Churchill in Iran, Webversion 4-2010^(olm.))
• Иран и «великий сатана»: секретная сделка Вашингтона с Хомейни // Персидская служба Би-би-си, 5 июня 2016