Baqtriya
Baqtriya, Baqtriyona, Baxtar zamin Baktriya — Amudaryoning yuqori va oʻrta oqimidagi va Hindukush togʻlaridan shimolda joylashgan tarixiy davlat va hudud.[1] Baqtriya shuningdek Soʻgʻd davlatidan janubda va Pomir togʻlarining gʻarbida joylashgan. Asosan hozirgi Oʻzbekiston va Tojikistonning janubiy viloyatlari hamda Afgʻonistonning shimoliy qismini oʻz ichiga olgan. Shimolda Sugʻd, janubda va janubi-sharqda Araxosiya, Gandhara, gʻarbda Margʻiyona bilan chegaralangan. Hududni uch tomondan oʻrab turgan (shimolda Pomir, janubda Hindukush, sharqda Qoraqurum) togʻ tizmalari davlat uchun himoya „devorlari“ vazifasini bajargan.
Avestoda „bayroqlar bilan oʻralgan koʻrkam Baqtriya“ deb atalga ushbu hudud Zardushtiylik dinida oliy xudo Ahura Mazda yaratgan „oʻn olti mukammal zaminlar“dan biri sifatida tilga olinadi. Qadimda Baqtriya koʻchmanchi turonliklarning bosqinlariga qarshi turgan kichik, mustaqil podsholik boʻlgan.[2] Zardushtiylikning qadimgi markazlaridan biri va afsonaviy Kayoniylar sulolasining poytaxti hisoblangan Baqtriya Doro I tomonidan bitilgan Behistun bitiklarida ham Ahamoniylar davlatining satrapliklaridan biri sifatida tilga olinadi; oʻsha davrda Baqtriya maxsus satraplik boʻlib, u shahanshoh vorisi tomonidan boshqarilgan.[1] Miloddan avvalgi IV asrda Ahamoniylar davlatining qulashidan keyin Baqtriya eroniylarning Aleksandr bosqiniga qarshi kurashi markaziga aylanadi, biroq oxir oqibatda Aleksandr qoʻshinlariga taslim boʻladi. Aleksandr oʻlimidan keyin Baqtriya Aleksandrning sarkardalaridan biri Selevk I qoʻli ostiga oʻtadi.[3]
Satrap Diodot I mustaqillik eʼlon qilishi bilan Baqtriya ham Salavkiylar davlati tarkibidan chiqadi va shundan keyin Yunon-Baqtriya, keyinchalik esa Hind-Yunon podsholiklari davri boshlanadi. Miloddan avvalgi II asrga kelib Baqtriya Parfiya imperiyasi tomonidan bosib olinadi va milodiy I asr boshida Baqtriya hududida Yuyechji qabilalari tomonidan Kushonlar imperiyasiga asos solinadi. Erondagi ikkinchi Sosoniy shahanshoh Shopur I Kushon imperiyasining gʻarbiy qismlarini istilo qiladi va Kushon-Sosoniy podsholigi tuziladi. Sosoniylar Baqtriyani IV asrda qoʻldan boy berib, VI asrda yana qayta bosib oladi. Antik davrda va ilk oʻrta asrlarda turkiy tillardan boʻlmish Baqtiya tili Baqtriya va qoʻshni hududlarda keng tarqalgan til hisoblangan.
VII asrda Eronning musulmonlar tomonidan istilo qilinishi bilan Baqtriyaning ham islomiylashuvi boshlanadi. Hududning markaziy shahri Baqtra VIII-IX asrlardagi Turon Uygʻonishi hodisasining ham markazi edi va aynan shu hududda yangi turkiy tili mustaqil adabiy til sifatida shakllandi. Sharqiy Eron va Markaziy Osiyodagi Somoniylar imperiyasiga ham baqtriyalik Somonxudot avlodlari tomonidan asos solingan va bu bilan hududda baqtriya tili unutilib, turkiy
Etimologiyasi
Hudud dastlab Avestoda Bahdi nomi bilan ataladi. Bahdi — eski fors tilidagi soʻzdir. Keyinchalik bu Bāxtriš (oʻrta fors) va Baxl (yangi fors) koʻrinishlariga oʻzgargan.[4] Bugungi „Baqtriya“ nomi qadimgi yunoncha Βακτριανή (Baktrianē) nomidan olingan.
Geografiyasi
Baqtriya tekisliklari shimolda Amudaryo, janubda va sharqda Hindukush togʻ tizmasi bilan chegaralangan. Gʻarbda esa ushbu mintaqa Karmon choʻli va Margʻiyona tekisliklari bilan tutashgan.[5] Amudaryo va Shirin Tagob, Saripul, Balx va Qunduz kabi kichikroq daryolar mingyillar davomida sugʻorma dehqonchilikka asos boʻlgan. Zamin hosildorligi bilan tanilgan boʻlib, Antik davr dehqonchilik mahsulotlarining (zaytundan tashqari) barchasini yetishtira olgan.[6]
Pierre Leriche yozadi:
Baqtra manzilgohi poytaxti hisoblanmish Baqtriya dastavval Amudaryo janubida joylashgan boʻlib, Balh, Toshqoʻrgʻon, Qunduz, Saripul va Shirin Tagob daryolari vohalaridagi kichik dehqonchilik manzilgohlaridan iborat boʻlgan. Hudud Markaziy Osiyo tarixida oʻta muhim oʻrin tutadi. Baʼzan Baqtriya davlatining siyosiy chegaralari Baqtriya tekisligi geografik doirasidan ancha tashqariga ham chiqqan.[7]
Tarixi
Bronza davri
Baqtriya-Margʻiyona Arxeologik majmuasi („Oks sivilizatsiyasi“ deb ham yuritiladi) Markaziy Osiyodagi Bronza davriga oid arxeologik manzilgoh boʻlib, tahminan miloddan avvalgi 2200-1700-yillarga tegishli ushbu manzilgohlar sharqiy Turkmaniston, shimoliy Afgʻoniston, janubiy Oʻzbekiston va gʻarbiy Tojikistonda joylashgan. Asosan manzilgohlar Amudaryoning (qadimgi yunonlar Oks deb atashgan) yuqori oqimi atrofida joylashgan boʻlib, Baqtriya hududi ham aynan shu joyga toʻgʻri keladi. Undagi manzilgohlar Sovet arxeologi Viktor Sarianidi tomonidan 1976-yilda aniqlangan va nomlangan. Baqtriya eski forscha Bāxtriš nomining yunoncha oʻzgargan shakli boʻlsa,[8] Margʻiyona Margu satrapligining yunoncha atalishidir. Baqtriya soʻzi poytaxt Baqtra (Shimoliy Afgʻonistondagi bugungi Balx shahri) soʻzidan olingan boʻlsa, Margʻiyona hududining poytaxti bugungi kunda Turkmanistonda joylashgan Marv shahridir.
Tahminan miloddan avvalgi 400-yillarda yashagan qadimgi yunon tarixchisi Ktesiy, undan keyin Sitsiliyalik Diodor, afsonaviy Ossuriya podshosi Nin Oksyart nomi bilan atalgan Baqtriya podshosini m.avv. 2140-yilda, yoki Troya urushidan tahminan 1000 yil oldin magʻlub etganini yozadi. Biroq XIX asrda mixxat yozuvi tarjima qilinishi bilan Ossuriya lavhalarini oʻqish va tushunish imkoni paydo boʻldi va tarixchilar yunonlarning asarlariga kamroq eʼtibor bera boshladilar.
Baʼzi mualliflar fikricha Baqtriya oriylarning dastlabki vatani boʻlib, keyinchalik ular miloddan avvalgi 2500-2000-yillar atrofida janubi-gʻarbdagi Eronga va Hindiston yarim orolining shimoli-gʻarbiga aynan shu hududdan kirib borishgan. Keyinchalik viloyat Ahamoniylar davlatining Markaziy Osiyodagi shimoliy satrapliklaridan biriga aylandi.[11] Turon botigʻi bilan oʻralgan aynan shu togʻli oʻlkaning mahsuldor zaminida paygʻambar Zardusht dunyoga kelgan va oʻzining birinchi izdoshlarini orttirgani aytiladi. Zardushtiylar Avestosining eng eski qismlari bitilgan Avesto tili eski eroniy tillardan biri boʻlib, sharqiy eroniy tillarning eng qadimiysidir.
Ahamoniylar davlati tarkibida
Ernst Herzfeld fikricha avvaliga Baqtriya Midiya tarkibida boʻlgan[12] va undan keyin m.avv. VI asrda Kir II tomonidan Ahamoniylar davlatiga qoʻshib olingan va Margʻiyona bilan birgalikda Ahamoniylar davlatining oʻn ikkinchi satrapligini hosil qilgan. Shoh Doro III Aleksandr tomonidan magʻlub etilganidan keyin Baqtriya satrapi Bess milliy ozodlik harakatini uyushtirishga uringan, biroq boshqa sarkardalar tomonidan ushlanib, Aleksandr huzuriga keltirilgan va qiynalib oʻldirilgan.[13][14]
Forslar hokimiyati ostida koʻplab yunonlar Baqtriyaga koʻchirib yuborilgan va bu hududda yunon jamoalari va tilining shakllanishiga olib keldi. Doro I hokimiyati davrida yunonlarning Kirenaikadagi Barka shahrida yashovchi fuqarolari yollanma qotillarni topshirishdan bosh tortgani uchun Baqtriyaga surgun qilingan.[15] Qolaversa, Kserks ham „Branxiadlarni“ Baqtriyaga oʻrganishiga ijozat bergan; ular bir vaqtlar Didima yaqinida (gʻarbiy Anatoliya) yashagan va ibodatxonani unga topshirgan yunon kohinlarining avlodlari edi.[16] Gerodot ham qoʻzgʻolon koʻtargan Ioniyaliklarning qizlarini qul qilib, Baqtriyaga surgun qilish bilan tahdid qilgan fors qoʻmondoni haqida yozadi.[17] Keyinchalik forslar (undan keyin Aleksandr ham) Baqtriyada yashovchi ushbu yunonlardan oʻz qoʻshiniga askar sifatida foydalangan.
Makedoniyalik Aleksandr
Aleksandr Soʻgʻdiyonani istilo qilgan. Janubda, Oksdan narida u kuchli qarshilikka duch kelgan, biroq oxir-oqibatda harbiy kuch va diplomatiyani ishga solgan holda hududni istilo qilib, Baqtriyaning magʻlub satrapi Oksiartning qizi Roksanaga (Ruxshona) uylanadi. U Baqtriyada ikki yunon shaharlariga asos soladi va ulardan biri Aleksandr imperiyasining eng sharqiy nuqtasida joylashgan Aleksandriya Esxata (Olisdagi Aleksandriya; hozirgi Xoʻjand shahri) shahri edi.
Aleksandr oʻlimidan keyin Sitsiliyalik Diodor yozishicha Filip Baqtriyaga ega chiqadi, lekin Yustin yozishicha Amintas ushbu lavozimga ega boʻlgan. Sitsiliyalik Diodor va Arrianning yozishicha Triparadis shartnomasidan keyin satrap Stasanor Baqtriya hokimiyatiga keladi. Oxir-oqibatda Aleksandr saltanati qoʻshin sarkardalari orasida boʻlib olinadi. Baqtriya esa Salavkiylar imperiyasi tarkibiga kiradi.
Salavkiylar imperiyasi
Makedoniyaliklar, ayniqsa Salavk I va uning oʻgʻli Antiox I Salavkiylar imperiyasiga asos soladi va bir necha yunon shaharlarini barpo etadi. Bir muddat hududda yunon tili hukmron mavqega ega boʻladi.
Yunonistonga ancha yaqin joylardan koʻra Baqtriyada yunon tilining kengroq tarqalgani jumbogʻini oʻtmishda yunonlarning Baqtriyaga koʻchirib keltirilgani bilan izohlash mumkin.[18] Aleksandr qoʻshinlari Baqtriyaga kelganda ular yunoncha soʻzlashuvchi odamlarni uchratgan va aftidan bu odamlar oʻtmishda forslar tomonidan shu joyga koʻchirib oʻtkazilgan.
Yunon-Baqtriya podsholigi
Salavkiy podsholari bilan bogʻliq ichki muammolar va Fir’avn Ptolemey II Filadelf tomonidan hujumlardan foydalanib, Baqtriya satrapi Diodot I tahminan m.avv. 245-yilda mustaqillik eʼlon qiladi va Soʻgʻdni ham oʻz davlatiga qoʻshib oladi. Shunday qilib, u Yunon-Baqtriya podsholigiga asos soladi. Diodot va uning vorislari Salavkiylar hujumlaridan, ayniqsa Antiox III hujumlaridan oʻzlarini himoya qilishga muvaffaq boʻladi va Antiox III oxir-oqibatda m.avv. 190-yilda rimliklar tomonidan magʻlub etiladi.
Yunon-Baqtriya podsholigi shu qadar qudratli boʻlganki, ular oʻz hududlarini janubiy Osiyoga qadar kengaytira olgan:
Baqtriyaga keladigan boʻlsak, uning bir qismi shimolda Aria bilan tutashgan, lekin uning katta qismi Ariadan narida, sharqda joylashgan. Davlatda yogʻdan tashqari barcha narsa yetishtiriladi. Baqtriyani qoʻzgʻolonga boshlagan yunonlar shu qadar qudratli ediki, zaminning hosildorligi tufayli ular nafaqat mustaqillikka erishib, Baqtriya va atroflarni (Oriyona) oʻz qoʻllari ostida birlashtirdi, balki Hindiston ustidan ham hokimiyat oʻrgatdi. Artemitalik Apollodor yozadi: „ular Aleksandrdan ham koʻra koʻproq qabilalarni boʻysundirdi…“[19]
Yunon-Baqtriyaliklar yunon tilidan boshqaruv tili sifatida foydalanishgan. Mahalliy Baqtriya tili ham yunonlashgan va tilga yunon alifbosining va yunon soʻzlarining kirib kelishi shundan dalolat beradi. Oʻz navbatida, bu soʻzlarning baʼzilari bugungi kunda pushtu tiliga ham kirib kelgan.
Hind-Yunon podsholigi
Baqtriya podshosi Yevtidem I va uning oʻgʻli Demetriy I Hindukush togʻlarini oshib oʻtib, Hind vodiysini istilo qilishni boshlaydi. Qisqa muddat ular qoʻlida oʻta buyuk qudrat toʻplandi va buyuk yunon saltanati uzoq Sharqda paydo boʻlgandek boʻldi. Biroq bu imperiya ichki nizolar va tinimsiz fitnalar ichida qolgandi. Demetriy Hind vodiysidan sharqqa olislab ketishi bilan uning sarkardalaridan biri, Yevkratid oʻzini Baqtriya podshosi deb eʼlon qildi va tezda har bir viloyatda fitnachilar bosh koʻtardi, oʻzlarini podsho deb eʼlon qilib, bir-biri bilan urusha ketdi.
Ularning koʻpchiligini faqatgina tangalari orqali bilamiz va bugungi Afgʻonistonda bunday tangalar koʻplab topiladi. Bu urushlar yunonlarning hududdagi maqomini ancha kuchsizlantirib qoʻydi. Demetriy va Yevkratiddan keyin podsholar tanga bosib chiqarishda Attika standartidan voz kechib, mahalliy standartni qabul qilishdi va shubhasiz bu mahalliy aholining qoʻllab-quvvatlashiga erishish maqsadida qilingandi.
Bu jarayonlar Hind vodiysida yanada koʻrpoq aks etgandi. Buyuk istilochi sifatida tanilgan Hind-Yunon podshosi Menander I (janubiy Osiyoda Milanda sifatida tanilgan) buddizmni qabul qildi. Uning avlodlari ham hokimiyatni oʻz qoʻllarida saqlab qolishga urinishdi va eng oxirgi maʼlum hind-yunon podshosi Strato II m.avv. 55-yilga qadar Panjob hududlarini boshqardi.[20] Boshqa manbalar Strato II hokimiyati yakunlanishi yilini milodiy 10-yil deb ham koʻrsatishadi.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Mukhidinov, Saydali (2018). „Ancestral Home of Indo-Aryan Peoples and Migration of Iranian Tribes to Southeastern Europe“. SHS Web of Conferences. doi:10.1051/shsconf/20185001237. ISSN 2261-2424.
- ↑ J., K. (1913). „Bactria: the History of a Forgotten Empire. By H. G. Rawlinson, M.A., I.E.S. Probsthain's Oriental Series“. Journal of the Royal Asiatic Society. 45 (3)-jild. 733–735-bet. doi:10.1017/s0035869x00045470. ISSN 1356-1863.
- ↑ Kushokov, Safarali Yusupovich (2020). „The Emergence Of Religious Views Is Exemplified By The Southern Regions“. The American Journal of Social Science and Education Innovations. 02 (10)-jild. 143–145-bet. doi:10.37547/tajssei/volume02issue10-22. ISSN 2689-100X.
- ↑ Eduljee, Ed. „Aryan Homeland, Airyana Vaeja, in the Avesta. Aryan lands and Zoroastrianism“. www.heritageinstitute.com. Qaraldi: 2024-05-07
- ↑ Higham, Charles F. W.. Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. Facts On File, Inc., 2004 — 31-bet. ISBN 0-8160-4640-9.
- ↑ Rawlinson, H. G.. Bactria: The History of a Forgotten Empire. London: Probstain & co., 1912.
- ↑ P. Leriche, „Bactria, Pre-Islamic period“, Encyclopaedia Iranica, vol. 3, 1998.
- ↑ David Testen „Old Persian and Avestan Phonology“, . Phonologies of Asia and Africa. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, 1997 — 583-bet.
- ↑ Inagaki, Hajime. Galleries and Works of the MIHO MUSEUM. Miho Museum. p. 45.
- ↑ Tarzi, Zémaryalaï (2009). „Les représentations portraitistes des donateurs laïcs dans l'imagerie bouddhique“. KTEMA. 34 (1)-jild.
- ↑ Arthur Cotterell. The Pimlico Dictionary Of Classical Civilizations. Pimlico, 1998 — 58-bet.
- ↑ Herzfeld, Ernst. The Persian Empire: Studies in geography and ethnography of the ancient Near East. F. Steiner, 1968 — 344-bet.
- ↑ Frank L. Holt. Into the Land of Bones: Alexander the Great in Afghanistan. University of California Press, 2005 — 41–43-bet.
- ↑ Chisholm, Hugh, ed. (1911). „Bactria“ . Encyclopædia Britannica. Vol. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 180–181.
- ↑ Herodotus, 4.200–204
- ↑ Strabo, 11.11.4
- ↑ Herodotus 6.9.4
- ↑ Walbank, F.W.. The Hellenistic World. Fontana Press, 1981. ISBN 0-006-86104-0.
- ↑ Strabo „Geography, Book 11, chapter 11, section 1“.
- ↑ Bernard, Paul „The Greek Kingdoms of Central Asia“, . History of civilizations of Central Asia, Volume II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 B.C. to A.D. 250 Harmatta, János: . Paris: UNESCO Publishing, 1994 — 126-bet.