Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Bobiylik

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shrine of the Bab (highres)
Bob Maqbarasi, Hayfa, Isroil

Bobiylik [Бобийлик] (Bobiya Eʼtiqodi ham deyiladi; forscha: بابیه) – 1844 yilda Bob (Ali Muhammad) tomonidan asos solingan din. Paygʻambar boʻlgan Eronlik savdogar, yagona, anglab boʻlmas Xudoning mavjudligi va U oʻz irodasini cheksiz izchillikda keladigan Ilohiy Mazharlar orqali namoyon etishini oʻrgatgan. Bobiylik zamonaviy davrga kelib, Bahoiy Eʼtiqodi shaklida saqlanib qolgan boʻlib, Bobiylarning aksariyati bora-bora unga oʻtganlar. [1] Bobning idorasida kechgan xizmat davri qisqa va notinch boʻlib, Tabrizda ommaviy qatl qilinishi, hamda XIX asrda Eron harbiylarining eng qonli harakatlaridan boʻlishi mumkin boʻlgan, Uning minglab izdoshlarini oʻldirgan qirgʻin kampaniyasi bilan yakunlandi. [1]

Uning xizmati davomida uning unvon va daʼvolari koʻp evolyutsiyaga uchradi, chunki Bob oʻz taʼlimotlarini progressiv tarzda bayon qildi. [2]

Bobiy Eʼtiqodi 1852 yilgacha Eronda gullab-yashnaydi, keyin esa Usmonlilar imperiyasi, xususan Kiprda, shuningdek, Eron yer toʻlasiga surgunlikda davom etadi. Islomiy messianik harakatlar orasida gʻayritabiiy holat boʻlgan Bobiy harakati shia islomidan uzilishni koʻrsatdi va oʻziga xos qonunlari, taʼlimotlari va amaliyotlari bilan yangi diniy tizimni boshladi. Bobiylik ruhoniy va hukumat idoralari tomonidan zoʻravonlik bilan bostirilgan boʻlsa-da, bu Bahoiy dinining asoslanishiga olib keladi, qaysikim uning izdoshlari Bob tomonidan asos solingan dinni oʻzlaridan oldingi din deb bilishadi. Bahoiy manbalarining taʼkidlashicha, Bob jasadining qoldiqlari bir hovuch Bobiylar tomonidan yashirincha qutqarilgan va keyin yashirilgan. Vaqt oʻtishi bilan qoldiqlar Bahoʼullohning, soʻngra Abdul-Bahoning koʻrsatmalariga koʻra yashirincha Isfaxon, Kirmonshoh, Bagʻdod, Damashq, Bayrut orqali, soʻngra dengiz orqali Karmal togʻi ostidagi tekislikdagi Akko shahriga 1899 -yilda olib ketilgan [3]. 1909-yil 21-martda qoldiqlar hozirgi Hayfadagi (Isroil ) Karmal togʻida Abdul-Baho tomonidan shu maqsadda qurilgan maxsus maqbaraga, Bob ziyoratgohiga dafn qilinadi.

Bahoiy dinini qabul qilmagan bobiylar Eronda Azaliylar nomi bilan ham tanilgan jamoani saqlab qolishgan. Ular bir necha mingga teng deb taxmin qilinadi.[4][5][6]

Etimologiyasi

Bob ismi (tom manda 'Darvoza ') oʻn ikkinchi imom darvozasiga ishoradir . [7]

Bobiylik, din tarafdorlaridan emas, balki sharqshunoslardan kelib chiqqan atama, arabcha bob (arabcha: باب otidan kelib chiqqan), darvoza maʼnosini bildiradi. Qoʻshimcha sifatida, Bayání degan soʻz ravshanlik, farqlash va ajratish tushunchalariga taalluqli soʻzlar sinfini tashkil etuvchi B-Y-N dan iborat uch harfli ildizidan kelib chiqqan boʻlib, tushuntirish, sharhlash yoki bayon etishga, shuningdek, arab ritorikasining metafora va talqin qilish bilan bogʻliq boʻlimiga ishora qilishi mumkin.[8]

Tarixi

Ajdodlari

Oʻn ikkichi shia musulmonlari oʻn ikkinchi imom Muhammad al-Mahdiyni imomlarning oxirgisi deb bilishadi. [9] Ular Muhammad al-Mahdiy milodiy 874 yilda gʻaybga kirgan, bu vaqtda imom va musulmonlar jamoasi oʻrtasidagi aloqa faqat bob (“darvozalar”) yoki noiblar (“vakillar”) deb ataladigan vositachilar orqali amalga oshirilishi mumkinligini taʼkidlaydilar. ). [7] 940-yilda toʻrtinchi noib imom, Muhammad al-Mahdiyning cheksiz “ katta gʻayb ”ga tushib qolganini va u xalq bilan aloqani toʻxtatib qoʻyganini daʼvo qildi. Oʻn ikkinchilik eʼtiqodiga koʻra, Yashirin Imom dunyoda tirik, lekin dushmanlaridan yashiringan boʻlib, faqatgina Qiyomatdan biroz oldin paydo boʻladi. Oʻshanda, ham Mahdiy ("Toʻgʻri hidoyat etiʼlgan") va ham messianik shaxs boʻlib tanilgan al-Qoim ("Tik koʻtariluvchi") vazigfasini bajarib, Yashirin Imom yovuzlikka qarshi muqaddas urushni boshlaydi, kofirlarni magʻlub etib, adolat hukmronligini boshlaydi. [7]

1830-yillarda Fors Qajar zaminida, Sayyid Kazim Rashti oʻn ikkichilar mazhabi shayxiylarning rahbari edi. Shayxiylar Qoimning zohir boʻlishini kutayotgan bir guruh edilar. 1843 yilda Kazim vafot etganida, u oʻz izdoshlariga tez orada paydo boʻlishi bilan dunyoni buzadigan Sohib-ul Zamonni izlash uchun uylarini tark etishni nasihat etadi.[10]

Kelib chiqishi

1844-yil 22-may [11] kuni Sayyid Kazimning koʻzga koʻringan shogirdi, Xurosondagi Boshruyalik Mulla Husayn ustozining al-Qoimni qidirish haqidagi koʻrsatmasiga binoan Sherozga kirib bordi. Mulla Husaynning Sherozga kirib kelganidan koʻp vaqt oʻtmay, uning Bob bilan uchrashuvi yuz beradi. 1844-yilning 22-mayga oʻtar kechasi Bob Mulla Husaynni oʻz uyiga taklif qiladi; oʻsha kecha Mulla Husayn unga Sayyid Kazimning mumkin boʻlgan vorisi al-Qoimni qidirayotganini aytadi, shunda Bob Mulla Husaynga oʻzining Sayyid Kazimning vorisi va ilohiy ilm sohibi ekanini oshkor etadi. [12] Mulla Husayn 22-dan 23-kunga oʻtar kechasi, Bobning Haqiqat eshigi va yangi bashorat davrining tashabbuskori ekanligini qabul qilgan birinchi inson boʻldi;[10] [12] Bob Mulla Husaynning barcha savollariga qoniqarli javob berib, uning huzurida “Qayum-ul-Asma” nomi bilan mashhur boʻlgan Yusuf surasining uzun tafsirini juda tez suratda yozib beradi va bu tafsir, koʻpincha Bobning birinchi nozil qilingan asari deb hisoblanadi [10], garchi u bundan oldin Fotiha va Baqara suralariga tafsir yozgan boʻlsa ham.[13] Oʻshandan beri bu kecha va keyingi kun sanasi Bahoiy Eʼtiqodida muqaddas kun sifatida nishonlanadi.

Mulla Husayn Bobning daʼvosini qabul qilganidan soʻng, Bob unga yangi vahiy haqida boshqalarga taʼlim berishni boshlashdan oldin yana 17 kishi Bobning mavqeini mustaqil ravishda tan olmaguncha kutishni buyuradi.

Besh oy ichida Sayyid Kazimning yana oʻn yetti nafar shogirdlari Bobni Xudoning Mazhari sifatida mustaqil ravishda tan oldilar.[14] Ular orasida bir ayol, keyinchalik Tohirah (Pokiza) nomini olgan shoira Zarrin Toj Baraqoniy ham bor edi. Bu 18 shogird, keyinchalik Tiriklik Harflari sifatida taniladi va ularga yangi eʼtiqodni Eron va Iroq boʻylab tarqatish vazifasi beriladi. [12] Bob oʻzi bilan birga oʻz dinining ilk “Vohid”ligini yaratgan ushbu 18 kishining alohida ruhiy mavqega egaligini taʼkidlaydi. [15]

Oʻzini eʼlon qilgach, u tez orada Bob unvonini oldi. Bir necha yil ichida harakat butun Eron boʻylab tarqalib, tortishuvlarga sabab boʻldi. Uning daʼvosi avvaliga oʻsha paytdagi baʼzi jamoatchilik tomonidan shunchaki Muhammadning yashirin imomi darvozasiga ishora sifatida tushunilgan edi, lekin u buni ochiqchasiga rad etdi. Keyinchalik, u Fors taxti vorisi va boshqa taniqli kishilar huzurida oʻzini al-Qoim deb eʼlon qildi. Bobning asarlarida Bob oʻzini Muhammad al-Mahdiyning darvozasi (bob) sifatida koʻrsatadi va keyinchalik u oʻz mavqeini Yashirin Imom va Xudoning yangi elchisiga teng deb eʼlon qila boshlaydi. [7] Sayidiy Bob daʼvo qilgan yuksak oʻziga xosligini taʼkidlaydi, lekin odamlarning qabuli tufayli uning yozuvlari u faqat yashirin oʻn ikkinchi imomning darvozasi ekanligi haqidagi taassurotni bildiradi. [7] Dastlabki imonlilar doirasiga Bob oʻzining aniq mavqei haqida ikkilanar edi va asta-sekin ularga oʻzini Yashirin Imomga boradigan eshik emas, balki Yashirin Imom va al-Qoimning Zohiri ekanligini taʼkidladi.[16] Mulla Husayn bilan dastlabki uchrashuvlarida Bob oʻzini Ustoz va Vaʼda qilingan Zot deb taʼriflagan; u oʻzini faqatgina Sayyid Kazim Rashtining vorisi deb hisoblamadi, balki paygʻambarlik maqomiga daʼvo qildiki, unga u nafaqat yashirin imomning, balki ilohiy hokimiyatning vakolatiga egaligini oldinga surdi; [15] Uning “Yusuf surasining sharhi” kabi dastlabki matnlarida ilohiy hukmronlikni anglatuvchi Qurʼon tilidan foydalanilgan va oʻzini Imom deya belgilagan. [12] [15] Tiriklik Harfining ikkinchisi Mulla Ali Bastomiy Bagʻdodda Bob haqida va’z qilgani uchun sudga tortilganida, ulamolar Yusuf surasining “Tafsir”ini oʻrganib, unda ilohiy zuhurning daʼvosi borligini tan olishadi va muallifning messianik daʼvosini isbotlash uchun undan keng iqtibos keltirishadi. [15]

Tarqalishi

"Bobiylik harakati… oʻn toʻqqizinchi asrning oʻrtalaridagi Eron uchun dinlararo totuvlikni, jinslar orasidagi ijtimoiy tenglikni, hamda inqilobiy anti-monarxizmni targʻib etuvchi ijtimoiy taraqqiyotning muhim katalizatoriga [aylandi]. Bobiylik, oʻzida qadimiy Eronni, yaʼni yettinchi asrdan boshlab, Islomning asosiy oʻqimiga qarshi masihchilikni koʻpaytirib kelgan Eronni aks ettirdi... Vaholanki, yangi harakat, Eronning yangilanish va oʻzgarishlarga qarshiligining samarasi oʻlaroq kelib chiqdi va [Bobiylik harakati] sekyularizm, internatsionalizm va urushni rad qilishga asoslangan zamonaviy qarashni taqdim etdi.Aynan mana shu qarash, uni oʻn toʻqqizinchi asrning oxirida Bobiylikdan vujudga kelgan Bahoiylik tariqasida bugunga qadar tirik qolishga qodir etdiki, u oʻz ichiga 5 million jonlik jamoa va joylarni qamraydi, bu esa, uni Oʻrta Sharq modernizatsiyasi haqidagi har qanday qissaga kiritilishga haqli etadi." [17]

Bobning xabari Eron va janubiy Iroq boʻylab Tiriklik Harflari orqali tarqaldi. Ushbu dastlabki tadbirlardan biri 1845-yil 8-yanvardan boshlab, ikkinchi Harf boʻlmish Mulla Ali Bastamiy taqdiriga oid diplomatik hisobotlar almashinuvi sifatida Gʻarbga yetkazildi.[18] Bu birinchi boʻlib Stratford Konning, Stratford de Redkliffning 1-Vikontiga xat yozgan Sir Henry Rawlinson, 1-Baronoʻrtasidagi almashinuvlar edi. Taʼqiblar 1846 yilgaücha, toki u Usmonlilar tomonidan dengiz kemasozlik zavodlarida ogʻir mehnatda xizmat qilishga mahkum boʻlgunga qadar davom etdi - Usmonlilar hukmdori "uning faoliyatini nazorat qilish va uning yolgʻon gʻoyalarini tarqatishiga yoʻl qoʻymaslik qiyin" boʻlgani sabab, uni quvishdan bosh tortdi.[18] Harflardan har biri va boshqa ilk moʻminlar ham yangi dinni ommaga taqdim qilish uchun turli vazifalarga yuborilgan. Darhaqiqat, Bob boshlagan turli tadbirlar, masalan tabligʻ va jamoaning savollariga javob berish kabi ishlar Tiriklik Harflariga topshirilgan edi. [19] Xususan, ushbu birinchi ommaviy tadbirlar koʻpayib borar ekan, Islom ruhoniylarining qarshiliklari koʻtarilib, ular Sheroz hokimini Bobni hibsga olish buyrugʻini berishga undadi. Bob hibsga olish haqidagi buyruqni eshitib, 1845 yilning iyun oyida Bushehrdan Sherozga keldi va oʻzini hokimiyatga taqdim etdi. Ushbu voqealar turkumi 1845-yil 1-noyabrda Londonning The Times gazetasida nashr etilganidan soʻng, Gʻarbdagi yangi dinning birinchi ommaviy hisobotiga aylandi.[20] Hikoya 15-noyabrdan boshlab Literary Gazette [21] tomonidan nashr etilgan va keyinchalik keng aks-sado bergan.[22] Bu orada, Bob amakisining uyida uy qamogʻiga olingan boʻlib, 1846 yilning sentyabrida shaharda vabo epidemiyasi boshlanmaguncha shaxsiy faoliyati cheklangan boʻladi.[12]

Bob ozod qilinadi va Isfahonga joʻnaydi. U yerda koʻpchilik uni koʻrgani mahalliy ruhoniylar boshligʻi imom jumʼihning uyiga kelishadi. Bob mahalliy ruhoniylar bilan munozaraga kirishib, bir lahzali misralar yaratishda tezligini namoyish etgan norasmiy yigʻilishdan soʻng, uning mashhurligi oshadi. [15] Isfaxon gubernatori, uning tarafdoriga aylangan eronlik gruzin Manuchehrxon Gorji [23] vafotidan soʻng viloyat ruhoniylarining bosimi shoh Muhammad Shoh Qojarga olib keldi va Bobni Tehronga olib kelishni buyurdi. [15] Tehron tashqarisidagi chodirlarda bir necha oy boʻlganidan soʻng va Bob Shoh bilan uchrashishidan oldin Bosh vazir Bobni mamlakatning shimoli-gʻarbiy burchagidagi Tabrizga, keyinroq Maku va Chehriqga joʻnatdi. u qamaldi. [12] Qamoqqa olinganda u oʻzining sabr-toqati va qadr-qimmati bilan qamoqxona xodimlarini hayratda qoldirgani aytiladi.[24] Bob va uning izdoshlari oʻrtasidagi aloqa butunlay uzilmagan, ammo juda qiyin boʻlgan va u oʻz taʼlimotini ommaga tushuntira olmagani uchun koʻproq masʼuliyat Harflar [19] zimmasiga yuklangan. [19] Bobiy taʼlimotlari endi asosan uning izdoshlari tomonidan tarqalib ketganligi sababli, ular oʻzlari ham tobora kuchayib borayotgan taʼqiblarga duch kelishadi. [19]

Tohirahning Karbaloda tutgan oʻrni ayniqsa ahamiyatli boʻldi. U Tiriklik Harflari va Fotima alayhissalomning mujassamlanishi sifatidagi mavqeiga asoslanib, dinda yangilik yaratishga harakat qila boshladi. Bob oʻzining dastlabki taʼlimotlarida shariatga rioya qilishga va gʻayrioddiy taqvodorlikka urgʻu bergan. Biroq, uning Bob, yaʼni Xudo tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri hokimiyat ekanligi haqidagi daʼvosi shariatni qoʻllab-quvvatlashning konservativ pozitsiyasiga zid edi. Tohirah Bobning mavqeining Islomiy shariatdan ustunligini tushunishda ilgʻor boʻlib, Bobning diniy hokimiyatda ustunlik tushunchasini shayxiylikdan kelib chiqqan tashqi konformizm davriga ishora qilgan gʻoyalar bilan bogʻlab yangilaydi. U bu bogʻliqlikni tax. hijriiy 1262 da, hatto Bobning oʻzidan oldin oʻrnatgan koʻrinadi. Bu masala Badasht konferensiyasida keng jamoatchilik tomonidan koʻrib chiqiladi. [19]

Bu konferentsiya Bobiy harakatining eng muhim voqealaridan biri boʻlib, uning 1848-yilda Islom va Islom huquqidan ajralishi aniqlashtirgan.[10] Konferentsiyada qatnashgan uchta asosiy shaxs - Bahoʻulloh, Quddus va Tohirah edilar. Tohirah konferentsiya davomida qolgan koʻpchilikni Bobning mavqei va kechki conformizm davriga asoslanib Bobiylikning Islomdan ayri ekanligiga ishontira oldi. U kamida bir marta konferentsiya davomida jamoat oldida hijobsiz paydo boʻladiki, bu oʻsha zamondagi islom olamidagi bidʼatdan va boʻlinishdan dalolat berdi.[10] Oʻsha oyda Bob Tabrizda sudga tortildi va valiahd shahzoda va shia ruhoniylariga oʻzining Mahdiy ekanligini daʼvo qildi. [9]

Bir qancha manbalar 1848 yoki 1850 yillarga kelib Bobiylikni qabul qilganlar soni 100 000 kishini tashkil etganiga qoʻshiladilar.[25] 1850-yilning kuzgi gazetasi tez rivojlanayotgan voqealardan orqada qoldi. Bobnin ismi birinchi marta [26][27] eslangan boʻlsada, hayotda u allaqachon qatl etilgan edi.

Qoʻzgʻolon va qirgʻinlar

1848 yilga kelib, Bobiylarning qizgʻinligi ortib, ruhoniy muxolifatning kuchayishi Bobiylar va ularning hukumati, hamda ruhoniylari oʻrtasida qator qarama-qarshiliklarga olib keldi. [9] Eron shohi Muhammadshoh Qojar vafotidan keyin mamlakatda qator qurolli kurashlar va gʻalayonlar boshlandi, jumladan Tabarsiyda. [9] Bu qarama-qarshiliklarning barchasi Bobiylarning qirgʻinlariga olib keldi; Bahoiy mualliflari 1844 yildan hozirgi kungacha 20 000 Bobiy oʻldirilganini taxmin qiladilar, oʻlimlarning aksariyati dastlabki 20 yil ichida sodir boʻlgan.[28] Bobiylarning tarixda qayd etilgan birinchi yirik qatllari Qazvinda sodir boʻlgan. Oʻshandan beri taniqli ulamolar va ularning izdoshlari tomonidan Bobiylarga qarshi hujumlar kengayib borgan va baʼzi Bobiylar ham qurol koʻtarishga majbur bolla boshladilar.[28] Olis va chekka joylarda tarqoq Bobiylar hujumga uchrab, oʻldirilgan, koʻp sonli Bobiylar yashaydigan joylarda esa, ular oʻzlarini himoya qilishgan.[29] Ushbu hujumlardan biri Mozandaronning Babol shahrida sodir boʻladi, bu bir necha Bobiylar va ularning raqiblarining oʻlimiga, shuningdek, Bobiylar va ularning dushmanlari oʻrtasida Tabarsiy-Qalʼasidagi qurolli toʻqnashuvga olib keladi. Shundan soʻng Eron shimoli va janubidagi Zanjon va Neyriz shaharlarida Bobiylar va ularning raqiblari oʻrtasida yana ikkita katta toʻqnashuv, shuningdek, Yazdda kichikroq toʻqnashuvlar boʻlib oʻtadi. Bu toʻqnashuvlarda jami boʻlib bir necha ming Bobiy halok boʻladi.[28] Tabarsiy, Zanjon va Neyrizdagi uchta asosiy toʻqnashuvda Bobiylar dushmanlari tomonidan hukumatga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishda ayblangan.[30] Biroq, bu harakatlar sof inqilobiy boʻlishi dargumon.[30] Uchala holatda ham sodir boʻlgan janglar mudofaa xarakteriga ega boʻlib, hujumga asoslangan jihod hisoblanmaydi, chunki Bob bunga yoʻl qoʻymagan va ikkita shahar toʻqnashuviga kelganda (Neyriz va Zanjonda), ular oldingi janglar bilan bogʻliq boʻlgan shaharlardagi mavjud ijtimoiy va siyosiy tarangliklar sababli edi.[30][31] Shuningdek, kelishilgan harakatlar rejasi haqida hech qanday dalil yoʻq.[30] 1850 yil oʻrtalarida yangi bosh vazir Amir Kabir Bobilar harakati tahdid deb bilib, Bobni qatl qilishni buyuradi, bundan keyin esa, koʻplab bobiylar oʻldirildi. [9]

Shaykhtabarsi 2008
Shayx Tabarsiy ziyoratgohi

Tabarsiy qalʼasi

Bobiylar va hokimiyat oʻrtasidagi toʻqnashuvlardan birinchisi va eng tanilgani Mozandaron shahrida, Barfarushdan (zamonaviy Babol ) 22 kilometr janubi-sharqda joylashgan Shayx Tabarsiy ziyoratgohida sodir boʻlgan. 1848 yilning oktyabridan 1849 yilning mayigacha Quddus va Mulla Husayn boshchiligidagi 300 ga yaqin bobiylar (keyinchalik 600 ga koʻtariladi) shahzoda Mahdi Quli Mirzo qoʻmondonligi ostida mahalliy qishloq aholisi va shoh qoʻshinlari aʼzolari hujumlaridan oʻzlarini himoya qildilar. [9] Ular oʻlim va ochlik tufayli zaiflashganidan soʻng, xavfsizlik toʻgʻrisida yolgʻon vaʼdalar orqali boʻysundirilgan va oʻldirilgan yoki qullikka sotilgan.[10] [9]

Zanjon qoʻzgʻoloni

Eron shimoli-gʻarbidagi Zanjondagi Ali Mardanxon qalʼasidagi qoʻzgʻolon barcha toʻqnashuvlar ichida eng shiddatlisi boʻldi. Unga Mulla Muhammad Ali Zanjoniy boshchilik qilgan, u Hujjat deb atalgan va u ham yetti-sakkiz oy (1850 yil may – 1851 yil yanvar) davom etgan. Shahardagi diniy ulamolardan biri Bobiy harakatiga qoʻshilganidan keyin shahardagi Bobiylar jamoasi 3000 ga yaqin koʻpaydi. [9] Mojarodan oldin yetakchi islom ruhoniylari va yangi koʻtarilgan Babi rahbariyati oʻrtasida yillar davomida kuchayib borayotgan keskinlik kuzatildi. Shahar gubernatori shaharni ikki qismga boʻlishni buyurdi, shundan soʻng tez orada harbiy harakatlar boshlanadi. [9] Bobiylar koʻp sonli muntazam qoʻshinlarga qarshilik koʻrsatdilar va bir necha ming bobiylarning oʻlimiga sabab boʻldilar. [9] Hujjat oʻldirilib, Bobiylar soni sezilarli darajada kamaygach, 1851-yil yanvarida bobiylar taslim boʻlib, armiya tomonidan qirgʻin qilingan. [9]

Nayriz gʻalayonlari

Bob qatl qilinganidan keyin

Haifa Shrine and Port
Hayfadagi Bob Maqbarasi

1850-yilda Bob shogirdlaridan biri bilan birgalikda “Jabal alshadid ” deb atalgan Chehriq qoʻrgʻonidagi qamoqxonadan Tabrizga olib kelinib, xalq oldida otib tashlanganida, Zanjon va Nayrizdagi qoʻzgʻolonlar davom etar edi. Uning jasadi bir necha kun ochiq qoldirilgandan soʻng, Bobiylar tomonidan Tehron yaqinidagi ziyoratgohga olib oʻtiladi va u yerdan Hayfaga koʻchiriladi, hozir oʻshsa yerda saqlanmoqda . [32]

1860-yildan keyin Bob Eʼtiqodini koʻrib chiqqan gʻarblik olimlarning koʻpchiligi bu vaziyatni Gʻarb, hamda nasroniylik ideallarining “yopiq va qattiqqoʻl musulmon tuzumi”ga kirishning bir yoʻli deb bilishgan va bu jarayonda koʻpmi kammi Bobning haqiqiyligini ham eʼtirof etishgan.[18] Biroq, baʼzilari yanada uzoqroq qarashdi. 1866-yilda bir qancha diplomatik lavozimlarda xizmat qilgan britaniyalik diplomat Robert Grant Uotson (1834-yil 8-fevral, 1892-yil 28-oktabr) Forsda XIX asrning dastlabki 58 yillik tarixini nashr etadi,[33][34][35] Uotson Bobning Forsdagi taʼsirini shunday umumlashtiradi:

Keyingi sharhlovchilar ham bu tarzdagi qarashlarni qayd etdilar: Ernest Renan,[36] Stiven Greenleaf Bulfinch,[37] Charlz Bulfinchning oʻgʻli va boshqalar.[38]

Keyingi ikki yil davomida Bobiylar haqida nisbatan kam xabar eshitiladi. Bobiylarning bir nechtasi Nosiriddin Shoh Qojarga nisbatan qasos olish haqida gapirgan boʻlsalar, boshqalari Bahoulloh boshchiligida hukumat bilan munosabatlarni tiklashga va Bobiylarning ishini qatʼiylik va ezgu oʻrnakli hayot orqali oldinga surishga intilishgan.[39][40]

Bobiylarning jangari guruhi, umumiy soni taxminan 100 000 kishilik Bobiylar aholisining oz qismini, oʻttiz-yetmish kishisini tashkil etgan. Ularning uchrashuvlari "Husayn Jan" nazorati ostida oʻtgan koʻrinib, u juda ham jozibali va ehsosli shaxs boʻlgan va oʻziga nisbatan guruhning yuksak sadoqatni qozongan. Oʻsha orada, jamoaning koʻzga koʻringan rahbarlari - Tohirah va Bahoʻulloh voqea maydonidan chetga surilgan boʻladilar - Tohirah hibsga olinadi, Bahoʻulloh esa Karbaloga hajga borishga taklif etiladi. 1852 yil 15 avgustda bu kichik boʻlinma guruhidan uch kishi, oʻz tashabbusi bilan harakat qilib, Nosiriddin Shoh Qojarni Niavarandagi saroyiga qaytayotganida taʼqib etib, oʻldirishga urinishadi. [32] Qotillarning yolgʻiz oʻz boshlariga harakat qilganliklari haqidagi daʼvolariga qaramay, butun Bobiy jamoasi ayblandi va 1852 yil 31 avgustida boshlangan qirgʻin oʻttizga yaqin Bobiylarning, jumladan Tohirahnin qatl etilishidan soʻng, bir necha ming Bobiylarning qirgʻini bilan davom etadi. Doktor Yakob Eduard Polak, oʻsha paytdagi shoh shifokori boʻlib,[41] uning qatl etilishining guvohi boʻlgan.[42][43] Bahoulloh oʻzini hukumatga topshiradi va bir necha kishi bilan birga Tehrondagi yer osti zindonida joylashgan Siahchāl "Qora oʻra"da qamaladi. [44] Ayni paytda, zoʻravonliklar haqidagi gazeta sarlavhalarining aks-sadolari 1853 yilgacha davom etadi.[45]

Eʼtiqodlar va taʼlimotlar

Bobning taʼlimotlarini uchta keng bosqichga boʻlish mumkin, ularning har biri asosiy mavzuga qaratilgan. Uning dastlabki taʼlimotlari, birinchi navbatda, Qurʼon va boshqa islom anʼanalarini talqin qilish bilan belgilanadi. Ushbu sharhlash usuli uning taʼlimotining barcha uch bosqichida davom etsa-da, uning asosiy eʼtibori falsafiy tushuntirishga va nihoyat qonunchilik bayonlariga oʻtadi. Ikkinchi falsafiy bosqichda Bob borliq va ijod metafizikasiga izoh beradi, uchinchi qonunchilik bosqichida esa, uning tasavvufiy va tarixiy tamoyillari aniq birlashtiriladi. [7] Bobning uch bosqichdagi asarlarining tahlili shuni koʻrsatadiki, uning taʼlimotlaridagi barcha gʻoyalar koʻp qirrali va koʻp shaklli umumiy tamoyil asosida jonlantirilgan. [7]

Yashirin Imom

Oʻn ikkichilar shia islomiy eʼtiqodiga binoan, oʻn ikki imom boʻlgan, ularning oxirgisi Imom Mahdiy nomi bilan mashhur boʻlib, oʻz izdoshlari bilan faqat maʼlum noyib vakillar orqali muloqot qilgan.[46] Oʻn ikkichilarning eʼtiqodiga koʻra, bu vakillarning oxirgisi vafot etgandan soʻng, Imom Mahdiy Gʻayb holatiga tushib qolgan; hali tirikl boʻla turib, oʻz moʻminlari uchun ochiq emas edi.[46] Shia musulmonlari dunyo zulmga uchragach, Imom Mahdiy (shuningdek, Qoim deb ham ataladi) gʻaybdan chiqib, dunyoning halokatli oxiri va hisob-kitob kunidan oldin yer yuzida haqiqiy dinni tiklaydi, deb ishonishadi.[46][47]

Bobiy eʼtiqodida Bob Imom Mahdiyning qaytishidir, lekin gʻayblik taʼlimoti soʻzsiz inkor etiladi; buning oʻrniga Bob oʻzining namoyon boʻlishini imomning ramziy qaytishi ekanligi va ming yil avval vafot etgan Imom Mahdiyning jismoniy qayta paydo boʻlishi emasligini aytdi.[46] Bobiy eʼtiqodida Imom Mahdiyga oid oldingi vahiylardan aytilgan gaplar ramziy ifodalarni anglatgan.[46] Bob, shuningdek, u nafaqat shialarning qoimlarga boʻlgan umidlarini roʻyobga chiqargan, balki u yangi paygʻambarlik davrining boshlanishi ekanligini ham taʼkidlagan.[47]

Tirilish, qiyomat kuni va tsiklik zuhur

Bob oʻrgatganki, uning vahiy zuhuri apokaliptik jarayonni boshlab beradi, bu esa islomiy shariʼya davrni tsiklik oxiriga yetkazadi va yangi davrni boshlaydi.[47] U shialarning oxirzamonga oid bashoratlarida qoʻllangan “qayta tirilish”, “qiyomat kuni”, “jannat” va “doʻzax” atamalari ramziy maʼnoga ega ekanligini oʻrgatgan. U “Tirilish” yangi vahiy-zuhurning paydo boʻlishini, “oʻliklarning tirilishi” esa, haq dindan uzoqlashganlarning maʼnaviy uygʻonishini bildiradi. U yana aytdiki, "Qiyomat kuni" Xudoning yangi Mazhari kelishiga va Yerdagilarning Uni qabul qilish yoki rad etishiga taaluqli ekanligini anglatadi. Shunday qilib, Bob oʻzining zuhuri bilan oxirzamon tugaganini va tirilish davri boshlanganini va oxirzamon tushunchasi oʻtmishdagi paygʻom-bashorat davrining oxiri sifatida ramziy maʼnoga ega ekanligini oʻrgatdi.[47] Bob yozgan: “Albatta, dunyo va oxirat ikki ruhiy holatdir. Agar Olloh taologa yuzlansangiz, jannatdasiz, nafsingiz bilan mashgʻul boʻlsangiz, jahannam va dunyoda boʻlasiz. Shuning uchun bu ishoralarni anglang” [48] .

Forscha Bayonda Bob diniy shariatlar fasllar kabi davriylikda kelib, insoniyat uchun "dinning sofligini" yangilab turishi haqida yozgan.[47] Bunday davomiylik tushunchasi Bobdan keyingi kelajakdagi bashoratli zuhurlar kelishini kutadi.[47]

Olloh zohir etguvchi Zot

Bobiylik taʼlimotining asosiy gʻoyalaridan biri, tez orada Olloh zohir etguvchi Zotning, Bob boshlagan zuhurni yakunlaydigan messianik shaxs, yangi paygʻambarning kelishida boʻlgan( arabcha: من يظهر الله‎‎ </link> , forscha: مظهر کلّیه الهی‎‎ </link> ). [49] [50] Bob bu messianik siymoni barcha ilohiy sifatlarning kelib chiqishi deb taʼriflaydi va uning amri Ollohning amriga teng ekanligini taʼkidlaydi.[51] Oldingi dinlardagi boʻlajak vaʼda qilingan siymolar haqida ahyon-ahyon uchragan faqatgina ishorayu, tashbehlardan farqli oʻlaroq, Bobiy davrining ona kitobi boʻlmish Bayon deyarli toʻlasincha, mohiyatan Bobning oʻzidan ham buyukroq, Olloh zohiri etishi kerak boʻlgan messianik shaxs haqidagi diskursdan iboratdir. Bob oʻz zuhuri va qonunlarini doim ushbu vaʼda qilingan siymo kontekstida muhokama qiladi. [7] Bobning oʻz missiyasining mohiyati va maqsadi, u doimo taʼkidlaganidek, xalqni uning kelishiga tayyorlash edi. [7] U oʻz izdoshlaridan vaʼda qilingan zotni mustaqil ravishda tadqiq qilish va izlashni va uni tashqi sabablarga koʻra emas, balki uning ichki voqeʼligi, amallari va xususiyatlariga qarab tanib olishlarini soʻraydi. [7] U hattoki, avvalgi dinlarning izdoshlari keyingi paygʻambarga oʻzlarining muqaddas kitoblaridan iqtibos keltirgan holda qarshi chiqqanlari kabi, Bobning asarlaridan unga qarshi bahs yuritib, ularni vaʼda qilinganidan mahrum boʻlmasliklari haqida ogohlantiradi. [7] Bundan tashqari, Bob vaʼda qilingan zotning kelishi yaqinligi haqida gapirib, uning kelish vaqtini toʻqqizinchi va oʻn toʻqqizinchi yil deb ataydi. [7] 1850 yilda Bob qatl etilgandan soʻng, oʻzlarini "Olloh zohir etgan Zot", deb daʼvo qilgan baʼzi Bobiylar boʻlgan. [9] Keyinchalik, 1863 yilda, Bob eʼlon qilinganidan oʻn toʻqqiz yil oʻtgach, Bahoullah oʻzini messianik shaxs deb eʼlon qiladi va 1866-1868 yillarda oʻz daʼvosini ommaga oshkor qiladi. Uning daʼvosi hozirgacha eng muvaffaqiyatli boʻlib kelgan. Bobiylarning aksariyati unga ergashgan va keyinchalik, Bahoiylar nomi bilan mashhur boʻlganlar [52] Azalilar (Bahoullohni qabul qilmagan Bobiylar) Bahoullohning bayoniga eʼtiroz bildirishgan. [9] [44]

Diniy qonun-shariat

Bob islom qonunlarini bekor qildi va Forscha Bayonda Bobiy qonuni tizimini eʼlon qildi va shu tariqa islomdan farqli boʻlgan alohida dinni oʻrnatdi. [53] [54] Baʼzi yangi qonunlar, qibla yoʻnalishining Eronning Sheroz shahridagi Bobning uyiga oʻzgartirish, taqvimni oʻn toʻqqiz kundan iborat oʻn toʻqqiz oylik quyosh taqvimiga oʻzgartirish (bu Bahoiy taqvimiga asos boʻlgan) va undagi oxirgi oyni roʻza qilib belgilashni oʻz ichiga oladi. [44] Bob, shuningdek, Olloh va Uning Mazharidan boshqa kishining oldida gunohlarga iqror boʻlib, kechirim izlashni taqiqlaydi. [7]

Oʻz taʼlimotida Bob, ayollarning mavqeini koʻplab jihatlardan koʻtargan. Bobning oʻrgatishicha, Xudoning erkaklik va ayollik chegarasidan yuksakligi sabab, U "na erkaklar oʻzlarini ayollardan, na ayollar oʻzlarini erkaklardan ustun tutmasliklarini istaydi.[55] U oʻz izdoshlariga ayollarga nisbatan hatto “mijja qoqilar lahza” boʻlsada[56] qoʻpol munosabatda boʻlmaslikni buyuradi va ayollarni qaygʻuga solganlik uchun erkaklarni qaygʻuga solganlikka koʻra ikki baravar koʻproq jazoni belgilaydi. ( Forscha Bayon 7:18) [57] U shuningdek, ayollarning taʼlim olishini ragʻbatlantiradi [58] va Bobiy qonunlarida taʼlim olish toʻgʻrisidagi gender farqi borligini koʻrsatmaydi.[56] Armin Eshroqi XIX asr Eron kontekstini taʼkidlab, "Zamonaviy gʻarb oʻquvchilari Bobning ushbu taʼlimotining naqadar inqilobiy salohiyatga egaligini qadrlamasligi mumkin, zero "ularning jamiyatida tarbiya topgan erkaklar va ayollarga bir-biriga qarash, bir-biri bilan gaplashish va birga oʻtirish"ga ruxsat berilgan" deydi.[56] Ollohning Birlamchi Irodasi ham, Samo Farishtasi qiyofasidagi ayol sifatida tasvirlanadi. [7] Bob shuningdek, boyligi yoki ijtimoiy mavqeidan qat'i nazar, hamma foydalanishi mumkin boʻlgan tezkor yangiliklar muloqot tizimi zarurligini taʼkidlab, ommaviy axborot vositalaridagi keyingi oʻzgarishlarni bashorat qiladi. U, yangiliklar haqida shunday yozadi: "Bunday tuzum universal holga keltirilmagunicha, uning foydasi butun omma uchun ochiq boʻladigan vaqt kelmaguncha, saltanatning xizmatkorlariga yetib bormaydi. Garchi bugungi kunda, shohlarning shaxsiy xat tashuvchilari bor boʻlsada, bu behuda, chunki kambagʻallar bunday xizmatdan mahrum." Jamiyatdagi boylik va qashshoqlikning haddan tashqari koʻpligini izohlar ekan, Bob, ham boylarning haqiqiy mavqei “Xudoning xazinalari” [59] boʻlishi kerakligini taʼkidlaydi va saxiylik va xayr-ehsonni uqtiradi. U aytadi: “Agar faqirga duchor boʻlsangiz, uni oʻz qoʻlingizdan kelgancha boyiting... Agar qaygʻudagi odamni topsangiz, qoʻlingizdan kelganicha, uni yupaying”. [7]

Jek Maklin, Nader Saidi tahlilini sarhisob qilar ekan, "Bobning asarlarida hatto atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslarni tovarga aylantirish kabi inqirozning dolzarb global muammolari ham koʻzda tutilgan" deb yozadi, Bob suvning mutlaq tozaligiga alohida chaqirgan (Bayan 6: 2). Ushbu qoidadan osongina xulosa qilish mumkinki, atrof-muhit ifloslanmasligi kerak, chunki barcha moddalar ichki suv sathiga va okeanlarga qaytadi. Arabcha Bayon (9:11) shuningdek, toʻrt elementni, yer, havo, olov va suvni tovarga aylantirishni taqiqlaydi.[60]

Bob shuningdek, koʻplab boshqa marosimlar, udumlar va qonunlarni yaratdi.[61] Ulardan baʼzilari faqat zarurat paytida qurol koʻtarish, tamaki chekishdan voz kechish, [7] kursilarda oʻtirish, nasroniylar tomonidan koʻrsatilgan poklikni targʻib qilish, hayvonlarga shafqatsiz munosabatda boʻlmaslik, bolalarni qattiq kaltaklashni taqiqlash, kitoblarni, hatto Muqaddas Bitiklarni chop etishni tavsiya qilish va mantiqshunoslik yoki oʻlik tillarni oʻrganishni taqiqlash [61] va ruhoniylikni bekor qilish kabilarni oʻz ichiga oladi.[62] Boshqa qonunlarga ziyorat qilish, roʻza tutish, uzuk yasash, atir-upa ishlatish, oʻliklarni yuvish va koʻmish bilan bogʻliq batafsil qoidalar kiradi.[61]

Bitiklar

Bobning taʼkidlashicha, Uning vazifasining eng buyuk dalili Olloh Mazhari nozil qilgan oyatlar boʻlib, Bobning bitiklari ikki mingdan ortiq lavhlar, nomalar, duolar va falsafiy risolalardan iboratdir. Bu bitiklar Bahoiy oyatlarining bir qismini tashkil qiladi, xususan uning ibodatlari koʻpincha alohida tarzda va umumiy ibodat yigʻilishlarida oʻqiladi.[63] Bobning asosiy bitiklari orasida Qayyumul-asmoʼ ( Yusuf surasining sharhi) va Bobiylar uchun Qurʼonning oʻrnini bosuvchi deb hisoblangan forscha “Bayon” kiradi. Ikkinchisi fransuz tiliga tarjima qilingan; faqat qismlari ingliz tilida mavjud.

Bobning asarlari ilmiy tahlil va qiziqishni ham uygʻotdi. Elham Afnan Bobning asarlarini "oʻquvchilarning fikrlarini oʻzgartirib, ularni eskirgan aqidalar va oʻtmishdan qolgan urf-odatlar zanjiridan xalos etadi" deb taʼriflaydi.[64] Jek Maklin Bob asarlarining notanish yangi ramziylikka egaligini taʼkidlab, "Bob qalamiga mansub muqaddas bitiklar koinoti, singuvchan ramziy maʼnoga ega deydi. Raqamlar, ranglar, minerallar, suyuqliklar, inson tanasi, ijtimoiy munosabatlar, imo-ishoralar, amallar, til (harf va soʻzlar) va tabiatning oʻzi - bularning barchasi ism va sifatlarning (asmá va sifát) chuqur haqiqatini aks ettiruvchi Xudoning koʻzgusi yoki belgilaridir. ".[65] Todd Louson ham Bobning sharhlarini xuddi shunga oʻxshash tarzda taʼkidlaydi "barcha yaratilgan narsalarning potentsial va yakuniy mazmuni, eng yuqoridan eng pastgacha".[66] Bobning asarlari lingvistik innovatsiyalar bilan ajralib turadi, jumladan u mavjud teologik atamalarni noadekvat deb topganda koʻplab neologizmlar .[63] Baʼzi olimlar diniy ahamiyatga ega boʻlgan alohida soʻz yoki iboralarning doimiy takrorlanishini Bobning barcha asarlarida oʻziga xos xususiyat sifatida aniqladilar.[67] Jon Uolbrij Bobning "Kitob-i-Panj Sha'n" asarida takrorlanishning "shubhasiz gipnozli" ishlatilishini minimalist estetikani oldindan koʻrish bilan bir qatorda vaqt oʻtishi bilan asta-sekin oʻzgarib turadigan "bir xil uygʻotuvchi soʻzlar tinimsiz takrorlanadi" deb hisoblaydi. Finnegans Wake ning modernistik uslubi.[68] Bobning oʻzi oʻz asarlarini besh turga ajratgan: ilohiy oyatlar, duolar, tafsirlar, arab tilida yozilgan mantiqiy nutq va oldingi toʻrttasini oʻz ichiga olgan forscha uslub.[64] Bahoiy olimlar Bobning asarlari bilan Hegel, [7] Kant [7] va Jeyms Joys kabi Gʻarb faylasuflarining asarlari oʻrtasida umumiylik borligini taʼkidlaydilar.[69][70]

Bobning aksariyat yozuvlari yoʻqolgan. Bobning oʻzi ularning uzunligi besh yuz ming misradan oshganini aytadi; Qurʼon esa 6300 oyatdan iborat. Har bir sahifada 25 oyatdan iborat boʻlsa, bu 20 000 sahifa matnga teng boʻladi. [71] Nabil-i-Zarandiy “ Tong shafaqlari” asarida Bobning Mah-Ku qamoqxonasida boʻlganida nozil qillgan Qurʼonning toʻqqizta toʻliq tafsirini eslatib oʻtadi, ular izsiz yoʻqolgan. [71] Haligacha saqlanib qolgan asarlarning haqiqiy matnini aniqlash, yuqorida aytib oʻtilganidek, har doim ham oson emas va baʼzi matnlar katta mehnat talab qiladi. Boshqalari esa, yaxshi holatda; Bobning bir qancha asosiy asarlari ishonchli kotiblarining qoʻlyozmalarida mavjud. [71]

Bobining aksariyat asarlari, aniq savollarga javoblar sifatida ochilgan. Bu gʻayrioddiy emas; maktub janri Tarsuslik Pavlusga qadar nufuzli matnlarni yaratish uchun ehtiromli vosita boʻlgan. Yangi Ahd boblarining toʻrtdan uch qismi maktublardan iborat boʻlib, ular maktubga taqlid shaklida tuzilgan yoki oʻz ichida maktublarni qamragan.[72] Baʼzan Bob oʻz asarlarini kotib va guvohlar huzurida aytib, juda tez nozil qilgan.

Bahai Jahon markazining arxiv boʻlimida hozir Bobning 190 ga yaqin lavhalari saqlanadi.[73] Bobning bir nechta asosiy asarlardan parchalar ingliz tilidagi jamlanmasida chop etilgan: Bob Bitiklaridan saylanmalar, boshqa nashrlar orasida Bobning ibodatlari: Xudoning zikri kiradi. Denis MacEoin oʻzining "Erta Bobiy taʼlimoti va tarixi uchun manbalar" asarida koʻplab asarlarning tavsifini beradi; quyidagi xulosaning katta qismi ushbu manbadan olingan. Asosiy ishlardan tashqari, Bob oʻz rafiqasi va izdoshlariga qarata koʻplab maktublar, turli vaziyatlar uchun koʻplab ibodatlar, Qurʼon oyatlari yoki suralariga koʻplab sharhlar va koʻplab xutbihlar yoki vaʼzlar (ularning aksariyati hech qachon aytilmagan) nozil qilgan. Ularning aksariyati yoʻqolgan; boshqalari toʻplamlar shaklida saqlanib qolgan. [71]

Mujan Momen va Todd Lousonning [74] fikricha, Quddusning “shakl va mazmun jihatidan Bobga yaqin oʻxshashligini koʻrsatadigan” asarlari, shuningdek, Tohirahning sheʼriyati va nasri ham bobiylik uchun ahamiyatlidir.

Chetdan qabul qilinishi

Bahoiy olimi Nader Saidiyning taʼkidlashicha, Bayonning qattiq qonunlari hech qachon amalda qoʻllanilmagan, chunki ularning amalga oshirilishi Xudo zohir qiladigan Zotning zohiriga bogʻliq boʻlgan, shu bilan birga agar shunday boʻlmasa barcha qonunlar bekor boʻladi. Vaʼda qilingan Zot ularni yana bir bor tasdiqlaydi. Saidiyning xulosasiga koʻra, ular faqat strategik va ramziy maʼnoga ega boʻlishi mumkin va ular anʼanalarni buzish va Bobning izdoshlarini Xudo zohir qiladigan Zotga itoat qilishga qaratish uchun moʻljallangan edi. [7]

Tashqi havolalar

  • Nur Shafag'i: Ikkiyuzyillikka bagʼishlangan film, haqiqat va maʼno izidan kashfiyot. Film dunyoning turli burchaklarida yashovchi sakkiz kishining haqiqat va maʼno axtarib qilgan shaxsiy izlanishlarini koʼrsatadi. Ulardan har biri inson tafakkuri va xulqini oʼzgartirishda, Ollohning bugungi kun uchun yuborgan ikki Ilohiy Mazhari qay tariqa oʼzlari uchun kashf etishda bosib oʼtgan yoʼllarini tasvirlaydilar.
  • Darvoza: Bahoiy dinining shafaqi . (2018-yilda Bahoiy nuqtai nazaridan hujjatli film).

Iqtiboslar

  1. ↑ 1,0 1,1 de Bellaigue 2018.
  2. ↑ Lambden 2019.
  3. ↑ Effendi 1944.
  4. ↑ "Azalī". Encyclopædia Britannica. 2011-09-28. https://www.britannica.com/topic/Azali. Qaraldi: 2021-01-03. 
  5. ↑ Barret (2001), p. 246
  6. ↑ MacEoin, Dennis (2011). "Azali Babism". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/azali-babism. 
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 Saiedi 2008.
  8. ↑ Espito, John L. The Oxford Dictionary of Islam, p. 39. ISBN 0-19-512558-4
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 Smith 2000.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Bausani, A. (1999). "Bāb". Encyclopedia of Islam. Leiden, The Netherlands: Koninklijke Brill NV. 
  11. ↑ Mehrabkhani, R.. Mullá Ḥusayn: Disciple at Dawn. Los Angeles, CA, USA: Kalimat Press, 1987 — 58–73-bet. ISBN 978-0-933770-37-9. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 MacEoin 1988.
  13. ↑ Lawson, Todd „The Authority of the Feminine and Fatima's Place in an Early Work by the Bab“, . The Most Learned of the Shiʻa: The Institution of the MarjaʼTaqlid, 2007 — 94–127-bet. 
  14. ↑ „The Time of the Báb“. BBC. Qaraldi: 2006-yil 2-iyul.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Amanat 1989.
  16. ↑ Amanat, Abbas „Resurgence of Apocalyptic in Modern Islam“, . The Encyclopedia of Apocalypticism, vol. III: Apocalypticism in the Modern Period and the Contemporary Age. Stein, Stephen J.: . New York: Continuum, 2000 — 241–242-bet. ISBN 978-0-8264-1255-3. 
  17. ↑ de Bellaigue, Christopher (2018). The Islamic Enlightenment: The Modern Struggle Between Faith and Reason. London: Vintage. ISBN 978-0-099-57870-3.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 Moojan Momen. The Bábí and Baháʼí religions 1844–1944: some contemporary western accounts. G. Ronald [1977], 1981 — xv, xvi, 4, 11, 26–38, 62–5, 83–90, 100–104-bet. ISBN 978-0-85398-102-2. 
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 MacEoin 1988a.
  20. ↑ National Spiritual Assembly of the Baháʼís of the United States. World order. National Spiritual Assembly of the Baha'is of the United States., 1977. Qaraldi: 2013-yil 20-avgust. 
  21. ↑ "Mahometan Schism", Literary Gazette, 15 Nov. 1845, p. 757, 1st column, below middle
  22. ↑ for example see:
  23. ↑ Cheyne, The Reconciliation of Races and Religions, 29.
  24. ↑ public domain Baynes, T. S., ed (1875–1889). Encyclopædia Britannica (9- nashri). New York: Charles Scribner's Sons. 
  25. ↑ Smith, Peter (Spring–Summer 1984). „Research Note; A note on Babi and Baha'i Numbers in Iran“. Iranian Studies. 17-jild, № 2–03. 295–301-bet. doi:10.1080/00210868408701633. ISSN 0021-0862. JSTOR 4310446.
  26. ↑ „Early mention of Bábís in western newspapers, summer 1850“. Historical documents and Newspaper articles. Baháʼí Library Online (2010-yil 17-sentyabr). Qaraldi: 2013-yil 20-avgust.
  27. ↑ Summary of General News, The Moreton Bay Courier, 4 January 1851, page 1s, 4th column, a bit down from the top
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 Peter Smith & Moojan Momen (September 2005). "MARTYRS, BABI". Encyclopedia Iranica. Online Edition. https://iranicaonline.org/articles/martyrs-babi-babi. Qaraldi: 1 May 2020. 
  29. ↑ Shoghi, Effendi. Gott geht vorüber, Hofheim, 2019 — 37–38-bet. ISBN 978-3-87037-634-5. OCLC 1262336126. 
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 Smith, Peter. An introduction to the Baha'i faith. Cambridge; New York: Cambridge University Press, 2008 — 13-bet. ISBN 978-0-521-86251-6. OCLC 181072578. 
  31. ↑ The Babi Uprising in Zanjan, John Walbridge published in Iranian Studies, 29:3-4, pages 339-362 1996
  32. ↑ 32,0 32,1 Browne 1911.
  33. ↑ A History of Persia from the Beginning of the Nineteenth Century to the Year 1858 by Robert Grant Watson, pages 347–352, 385–393, 407–410, London: Smith, Elder and Co., 1866
  34. ↑ A History of Persia from the Beginning of the Nineteenth Century to the Year 1858 by Robert Grant Watson, 1866.
  35. ↑ see: * María Luz Incident
  36. ↑ The Origins of Christianity: The apostles, Volume 2 of The Origins of Christianity, by Ernest Renan, Publisher Carleton, 1866,* Under "Some New Books", "vi", The Sun, New York New York, 11 September 1898, p. 22, 5th column near bottom to 6th column top
  37. ↑ Babism, Studies in the evidences of Christianity, 1869, pp. 129 – 140
  38. ↑ Dean-Deibert, Margaret (1978). „Early Journalistic Reactions to the Baháʼí Faith: 1845–1912“. World Order. № Summer 1978. 17–27-bet.
  39. ↑ Moojan Momen. „The Attempted Assassination of Nasir al Din Shah in 1852: Millennialism and Violence“. Baháʼí Library Online (2004-yil 23-mart).
  40. ↑ Momen, Moojan (August 2008). „Millennialism and Violence: The Attempted Assassination of Nasir al-Din Shah of Iran by the Babis in 1852“. Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions. 12-jild, № 1. 57–82-bet. doi:10.1525/nr.2008.12.1.57. JSTOR 10.1525/nr.2008.12.1.57.
  41. ↑ "POLAK, Jakob Eduard". Encyclopædia Iranica. Online. 15 December 2009. http://www.iranicaonline.org/articles/polak-jakob-eduard. Qaraldi: 2010-07-07. 
  42. ↑ „Martyrdom of Tahirih (Dr Jakob Eduard Polak)“. 2016-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan.
  43. ↑ Polak, Jakob Eduard. Persien (de). F.A. Brockhaus, 1865 — 350-bet. 
  44. ↑ 44,0 44,1 44,2 Hutter 2005b.
  45. ↑ Persian Heretics and Executioners under "English Extracts", New Zealand Spectator and Cook's Strait Guardian, 26 March 1853, Page 3, (near the middle)
  46. ↑ 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 Browne, Edward G. „Bábism“, . Religious Systems of the World: A Contribution to the Study of Comparative Religion. London: Swann Sonnenschein [1889], 1890 — 333–353-bet. 
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 47,5 Amanat, Abbas (2000). Stephen J. Stein (muh.). „The Resurgence of Apocalyptic in Modern Islam“. The Encyclopedia of Apocalypticism. III-jild. 230–254-bet.
  48. ↑ Lawson, Todd „The Bab's Epistle on the Spiritual Journey towards God“, . The Baha'i Faith and the World Religions: Papers presented at the Irfan Colloquia, 2005 — 231–247-bet. 
  49. ↑ Warburg 2006.
  50. ↑ Farah, Caesar E.. Islam: Beliefs and Observances. Woodbury, NY: Barron's Educational Series, 1970. 
  51. ↑ Smith, Peter. A Concise Encyclopedia of the Bahá'í Faith (en). Oneworld Publications, 2013-10-01 — 180-bet. ISBN 978-1-78074-480-3. 
  52. ↑ Amanat, Abbas. Iran : a modern history, New Haven, CT, 2017 — 246-bet. ISBN 978-0-300-11254-2. OCLC 971223468. 
  53. ↑ Hutter 2005.
  54. ↑ Walbridge, John „Chap. 3“, . Essays and Notes on Bábí and Baháʼí History. East Lansing, Michigan: H-Bahai Digital Library, 2002. 
  55. ↑ Saiedi. „The Bab and Modernity“.
  56. ↑ 56,0 56,1 56,2 Eschraghi, Armin. Undermining the Foundations of Orthodoxy: Some Notes on the Báb's Sharia (Sacred Law) — 232-bet. Qaraldi: 2021-yil 15-aprel. 
  57. ↑ Moojan Momen (December 4, 2012) [February 11, 2011]. "Women; In the works of the Bab and in the Babi movement". Encyclopædia Iranica (Iranicaonline.org). https://iranicaonline.org/articles/women-babi. Qaraldi: Mar 31, 2021. 
  58. ↑ Keddie, Nikki (2008). „Modern Iran: Roots and Results of Revolution“. International Journal of Environmental Studies. 65-jild, № 4. 621–626-bet. Bibcode:2008IJEnS..65..621B. doi:10.1080/00207230802281307.
  59. ↑ The Báb. The Arabic Bayan [Translated by A.L.M. Nicolas and published in French in 1905], 1980 — 81-bet. 
  60. ↑ „Gate of the Heart: Understanding the Writings of the Báb, by Nader Saiedi“.
  61. ↑ 61,0 61,1 61,2 MacEoin. „Deconstructing and Reconstructing the Shari'a: the Bábí and Baháʼí Solutions to the Problem of Immutability“. Baháʼí Library Online (1997). Qaraldi: 2006-yil 11-iyul.
  62. ↑ Saiedi, Nader (2021-11-26), „The Writings and Teachings of the Báb“, The World of the Bahá'í Faith (inglizcha) (1-nashr), London: Routledge, 36-bet, doi:10.4324/9780429027772-5, ISBN 978-0-429-02777-2, S2CID 244695650, qaraldi: 2023-01-27
  63. ↑ 63,0 63,1 MARTIN, DOUGLAS. "The Mission of the Báb."
  64. ↑ 64,0 64,1 AFNAN, ELHAM. "A Twofold Mission." (2019) pp 3
  65. ↑ Jack McLean. „Review of: Gate of the Heart: Understanding the Writings of the Báb“. Bahai-Library.com (2009). Qaraldi: 2021-yil 31-mart.
  66. ↑ Lawson, Todd „The Dangers of Reading: Inlibration, Communion and Transference in the Qur'an Commentary of the Bab“, . Scripture and Revelation — 198-bet. 
  67. ↑ Behmardi, Vahid; McCants, William. „A Stylistic Analysis of the Báb's Writings“. Online Journal of Baha'i Studies. 118, 132–134-bet. Qaraldi: 2 April 2021.
  68. ↑ Walbridge, John. The Báb's Panj Sha'n (Five Modes) in A Most Noble Pattern: Collected Essays on the Writings of the Báb, 'Alí Muhammad Shirazi (1819–1850). 
  69. ↑ Todd Lawson „Joycean Modernism in a Nineteenth-Century Qurʼan Commentary?: A Comparison of the Bab's Qayyūm al asmāʼ with Joyce's Ulysses“, . Erin and Iran: Cultural Encounters between the Irish and the Iranians H. E. Chehabi: . Boston & Washington DC: Ilex Foundation & Center for Hellenic Studies Trustees of Harvard University, 2015 — 79–118-bet. 
  70. ↑ Walbridge, John. The Báb's Panj Sha'n (Five Modes) in A Most Noble Pattern: Collected Essays on the Writings of the Báb, 'Alí Muhammad Shirazi (1819–1850). 
  71. ↑ 71,0 71,1 71,2 71,3 MacEoin 1992.
  72. ↑ On letters as a medium of the composition of the New Testament, see Norman Perrin. The New Testament: An Introduction, Proclamation and Parenesis, Myth and History. New York: Harcourt Brace Jovanovitch, 1974 — 96–97-bet. 
  73. ↑ Unpublished letter from the Universal House of Justice. „Numbers and Classifications of Sacred Writings Texts“. Qaraldi: 2006-yil 16-dekabr.
  74. ↑ Momen, Moojan. Quddus: Holy people of the world: a cross-cultural encyclopedia. Bloomsbury Academic, 2004 — 710-bet. ISBN 9781576073551.