Kakuyiylar
Kakuyiylar amirligi آل کاکویه
| |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1008–1141 | |||||||||||
 Kakuyiylar oʻz qudratining choʻqqisiga erishgan davrda | |||||||||||
| Poytaxt |
Isfahon (1008—1051) Yazd (1051—1141) | ||||||||||
| Rasmiy til(lar) | Fors | ||||||||||
| Din | Islom (Shialik) | ||||||||||
| Hukumat | Monarxiya | ||||||||||
• 1095 — 1141 |
Muhammad ibn Rustam Dushmanziyor | ||||||||||
• |
Garshasp II | ||||||||||
| Tarixiy era | Oʻrta asrlar | ||||||||||
• Asos solingan |
1008 | ||||||||||
• Tugatilgan |
1141 | ||||||||||
| |||||||||||
Kakuyiylar shuningdek, Kakvayhiylar, Kakuvayhiylar yoki Kakuya (forscha: آل کاکویه) — daylamiylardan kelib chiqqan shialik yoʻnalishidagi sulola, taxminan 1008-yildan 1051-yilgacha Gʻarbiy Eron, Jibal va Kurdistonda hukmronlik qilgan. Taxminan 1051-yildan 1141-yilgacha Yazd, Isfahon va Abarkuhning atabeglari (hokimlari) vazifasida xizmat qilgan. Buvayhiylar bilan qarindoshlik aloqalariga ega boʻlgan[1].
Kelib chiqishi
Olimlarning taʼkidlashicha, Kakuyiylar daylamiylar boʻlgan[2][3][4], shuningdek, ular Sayyida Shirinning qarindoshlari hisoblangan[5][6][7]. Sayyida Shirin esa daylamiy[7][8] Bavand sulolasiga mansub boʻlgan[7][9][10].
Tarixi
Kakuyiylar sulolasining asoschisi Alauddavla Muhammad boʻlib, daylamiy harbiy sarkarda sifatida Jibaldagi Buvayhiylar amirligiga xizmat qilgan. Otasi Rustam Dushmanziyor ham Buvayhiylar xizmatida boʻlgan va qoʻshni Tabariston mahalliy hukmdorlaridan himoyalanish uchun unga Alborz hududidan yerlar berilgan[11][12]. Rustam Bavandlar sulolasi malikasi va Buvayhiylar amiri Faxr ud-Davlaning (h. 976–980, 984–997) rafiqasi Sayyida Shirinning amakisi edi[13][14]. Shu qarindoshlik aloqalari tufayli Alauddavla Muhammad Ibn Kakuya yoki Pisar-i Kaku („amakisining oʻgʻli“) deb atalgan[13][15]. 1008-yilda Alauddavla Isfahon shahri hokimi boʻlgan. Bu lavozimni unga Sayyida Shirin taʼminlab bergan edi. Biroq XI asr isfahonlik mahalliy tarixchi Mafarruxiy bergan maʼlumotlarga koʻra, Alauddavla Muhammad shaharni kamida 1003-yildan boshlab nazorat qilgan boʻlishi mumkin[13][11]. Vaqt oʻtishi bilan amalda Buvayhiylar nazoratidan mustaqil hukmdorga aylangan.
Muhammad ibn Rustam Dushmanziyor baʼzan Buvayhiylarning ittifoqchisi ham boʻlgan. Masalan, Shams ud-Davla Hamadonda qoʻzgʻolon koʻtarilganda yordam uchun Kakuyiylarga murojaat qilgan. Shams ud-Davla vafot etganidan koʻp oʻtmay oʻrniga Samo ud-Davla taxtga oʻtirgan. Biroq 1023 yoki 1024-yilda Kakuyiylar Hamadonga bostirib kirib, shaharni egallab olgan. Shundan soʻng yurishlarini davom ettirib, Annaziylardan Hulvonni tortib olgan. Fors va Iroqni boshqargan Buvayhiylar hukmdori Musharrif ud-Davla Kakuyiylarni Hulvondan chekinishga majbur qilgan. Biroq Hamadonni oʻz qoʻllarida saqlab qolgan. Oxir-oqibat, ikki tomon oʻrtasida sulh tuzilib, keyinchalik qarindoshlik aloqalarini mustahkamlash maqsadida nikoh ittifoqi ham tashkil etilgan.
Muhammad ibn Rustam Dushmanziyordan soʻng 1041-yilda oʻgʻli Faramurz hokimiyatni egallagan. Shu paytda Hamadonda Kakuyiylar vakili Garshasp I hukmronlik qila boshlagan. 1095-yilda esa Garshasp II Kakuyiylar sulolasining yangi amiri boʻlgan. Garshasp II 1141-yildagi Qatvon jangida halok boʻlgan[16]. Faramurzning hukmronligi Saljuqiylar tufayli qisqa vaqt davom etgan. Saljuqiylar Isfahonni bir yil qamal qilgach, 1051 yoki 1052-yilda shaharni egallagan. Shunga qaramay, Saljuqiylar Faramurzga Yazd va Abarkuhni iqto qilib bergan. Kakuyiylar XII asrning oʻrtalarigacha ushbu viloyatlarning hokimlari boʻlib qolgan. Bu davrdagi ularning boshqaruvi masjidlar, kanallar va mudofaa inshootlari qurilishi bilan ajralib turadi.
Manbalar
- ↑ The Political and Dynastic History of the Iranian World, C. E. Bosworth, The Cambridge History of Iran, Vol. 5, ed. J. A. Boyle, John Andrew Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 37.
- ↑ Bosworth 1994, ss. 773–774.
- ↑ Potts 2014, s. 180.
- ↑ Herzig & Stewart 2014, s. 65.
- ↑ Huart 1993, s. 667–668.
- ↑ Bosworth 1998, ss. 359–362.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Kennedy 2004, s. 244.
- ↑ Sadiq Sajjadi; Sayyid Ali Al-i Dawood [„Al-i Kakuya“. CGIE. Qaraldi: 5]march 2017.
- ↑ Madelung 1975, s. 217.
- ↑ Madelung 1984, ss. 747–753.
- ↑ 11,0 11,1 Bosworth 2010, ss. 359–362.
- ↑ Bosworth 1984, ss. 773–774.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Bosworth 1970, s. 74.
- ↑ Spuler 2014, s. 101.
- ↑ Spuler 2014, s. 110.
- ↑ Bosworth, Clifford Edmund, Historic cities of the Islamic world, (BRILL, 2007), 562.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. „The early Ghaznavids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 162–197-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Bosworth, C. E. „The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)“, . The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol Periods. Cambridge: Cambridge University Press, 1968 — 1–202-bet. ISBN 0-521-06936-X.
- Bosworth, C. E. (1970). "Dailamīs in Central Iran: The Kākūyids of Jibāl and Yazd". Iran 8: 73–95. doi:10.2307/4299634. (registration required)
- Bosworth, C. Edmund (2010). "Kākūyids". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume XV/4: Kafir Kala–Ḵamsa of Jamāli. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 359–362 b. ISBN 978-1-934283-26-4. http://www.iranicaonline.org/articles/kuyids-dynasty.
- Bosworth, C. Edmund (2011). "ʿAlāʾ-al-dawla Moḥammad". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume XV: Joči–Kašḡari, Saʿd-al-Din. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 773–774 b. ISBN 978-1-934283-29-5. http://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-dawla-abu-jafar-mohammad-b.
- Bosworth, C. Edmund (2009). "Abū Manṣūr Farāmarz". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume XV/3: Julfa I. Safavid period–Kafir Kala. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 335–336 b. ISBN 978-1-934283-21-9. http://www.iranicaonline.org/articles/abu-mansur-faramarz-zahir-al-din-sams-al-molk-eldest-son-of-the-kakuyid-amir-of-jebal-ala-al-dawla-mohammad-b.
- Bürgel, Ch.; Mottahedeh, R. (1988). "ʿAŻOD-AL-DAWLA, ABŪ ŠOJĀʾ FANNĀ ḴOSROW". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume III/3: Azerbaijan IV–Bačča(-ye) Saqqā. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 265–269 b. ISBN 978-0-71009-115-4. http://www.iranicaonline.org/articles/azod-al-dawla-abu-soja.
- Busse, Heribert „Iran under the Buyids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 250–305-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Andoza:Encyclopaedia of Islam, New Edition
- Heemskerk, Margaretha T.. Suffering in the Mu'tazilite theology. Brill, 2000.
- Herzig, Edmund; Stewart, Sarah. The Age of the Seljuqs. London and New York: Bloomsbury Publishing, 2014 — 1–200-bet. ISBN 9780857725141.
- Huart, CL. (1993). "Kākōyids". E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, Volume IIII. Leiden: BRILL. 667–668 b. ISBN 9789004097902. https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA667.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Madelung, W. „The Minor Dynasties of Northern Iran“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Madelung, W. (1984). "Āl-e Bāvand (Bavandids)". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume I/7: Ahriman–Alafrank. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 747–753 b. ISBN 978-0-71009-096-6. http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-bavand.
- Meisami, Julie Scott. Persian Historiography to the End of the Twelfth Century. Edinburgh University Press, 1999 — 1–319-bet. ISBN 9780748612765.
- Nagel, Tilman (1990). "Buyids". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume IV/6: Burial II–Calendars II. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 578–586 b. ISBN 978-0-71009-129-1. http://www.iranicaonline.org/articles/buyids.
- Potts, Daniel T.. Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era. London and New York: Oxford University Press, 2014 — 1–558-bet. ISBN 9780199330799.
- Spuler, Bertold. Iran in the Early Islamic Period: Politics, Culture, Administration and Public Life between the Arab and the Seljuk Conquests, 633-1055. Brill, 2014. ISBN 978-90-04-28209-4.