Kontent qismiga oʻtish

Anushtakin ad-Dizbariy

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Abu Mansur Anushtakin ad-Dizbariy
Halabning Fotimiy hokimi
Mansab davri
1038 – 1041
Hukmdor Al-Mustansir
Yordamchisi Banjutekin
Oʻtmishdoshi Nasr ibn Solih
Vorisi Simal ibn Solih
Damashqning Fotimiy hokimi
Mansab davri
1029 – 1041
Hukmdor Az-Zohir
Falastinning Fotimiy harbiy hokimi
Mansab davri
1023 – 1026
Hukmdor Az-Zohir
Baolbekning Fotimiy hokimi
Mansab davri
1017 – 1022
Hukmdor Al-Hakim
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi Xuttalon, Movarounnahr
Vafoti 1042-yil yanvar
Halab qalʼasi

Sharaf al-Maoliy Abu Mansur Anushtakin ad-Dizbariy (1042-yil yanvarda vafot etgan) Fotimiylar xalifaligi amaldori va lashkarboshisi boʻlib, Suriyada eng qudratli Fotimiy hokimiga aylangan. Uning Damashqda joylashgan boshqaruvi ostida butun Suriya yagona Fotimiylar hukmronligiga birlashtirilgan. Damashqlik Ibn al-Qalonisiy va halablik Ibn al-Adim kabi zamondosh tarixchilar Anushtakinning boyligi, adolatli boshqaruvi va xalqqa nisbatan odilona munosabati haqida yozganlar. Ular Anushtakinning aholi orasida mashhur boʻlganini ham taʼkidlaganlar.

Etnik turk boʻlgan Anushtakin oʻz vatani Movarounnahrda qul qilinib, 1009-yilda Damashqda daylamiy Fotimiy zobit Dizbar ibn Avnimga sotib yuborilgan. Dizbarning mulklarida qoʻriqchilik qilgan Anushtakin keyinchalik Qohiradagi xalifa al-Hakim saroyida gʻulom (harbiy qul) boʻlib xizmat qilgan. 1014/15-yilda esa zobitlik lavozimiga koʻtarilgan. 1017—1023-yillar oraligʻida Anushtakin Baʼlabak va Kesariya hokimi lavozimida faoliyat yuritib, boylik toʻplagan hamda mahalliy shuhrat qozonib, Suriya ishlari boʻyicha chuqur bilimga ega boʻlgan. Keyinroq Ramlada Falastinning harbiy hokimi lavozimiga tayinlangan. Shu tariqa Falastin aholisi uchun asosiy tahdid boʻlgan Banu Tayy badaviylarining nufuzli oilasi boʻlmish kuchli Jarrohiylar bilan yuzma-yuz keldi. Jang maydonlarida jiddiy magʻlubiyatga uchragach, 1026-yilda Qohiraga chaqirtirilib, qamoqqa olindi. Biroq, koʻp oʻtmay ozodlikka chiqarildi. Ikki yil oʻtgach, vazir Ali al-Jarjaraiy Anushtakinni qoʻshin bilan Suriyadagi Tayy va Kilab qabilalariga qarshi yubordi. Anushtakin 1029-yilda Tabariya koʻli yonidagi jangda ularni tor-mor qildi.

Anushtakin Suriya ustidan oʻz hokimiyatini mahalliy zodagonlar, ayniqsa Kalb qabilasidan boʻlgan Rofi ibn Abi Layl bilan ittifoq tuzish, badaviylarning bosqinchilik harakatlarini cheklash, Jarrohiylar bilan murosaga kelish va koʻplab gʻulomlarni oʻz safiga qoʻshish orqali mustahkamladi. 1030-yillarning oʻrtalarida Anushtakin va al-Jarjaraiy oʻrtasida ziddiyat yuzaga keldi. Buning sababi, al-Jarjaraiy Anushtakinning tobora kuchayib borayotgan siyosiy intilishlaridan xavotirga tushgani edi. Al-Jarjaraiy Anushtakin bilan Halabning mirdosiy amiri Shibl ud-Davla Nasr oʻrtasida nizoni avj oldirdi. Bu mojaro 1037-yilda Anushtakinning Nasrni magʻlub etishi, uni oʻldirishi bilan yakunlandi. Keyingi yili Anushtakin Halabni deyarli qarshiliksiz zabt etdi. Bu voqea Suriyaning barcha hududlarini tarixda birinchi va soʻnggi marta yagona Fotimiy noibi boshqarishiga olib keldi. Anushtakinning Damashqdagi hukmronligi al-Jarjaraiy uyushtirgan armiya isyoni tufayli barham topdi. Isyon natijasida Anushtakin Halab qalʼasiga chekinishga majbur boʻldi. Anushtakin ayni shu qalʼada xalifa al-Mustansirga xoinlik ayblovlari tufayli vafot etdi. Oʻn besh yil oʻtgach, xalifa Anushtakinni sharaflab, qabrini Quddusga koʻchirdi.

Manbalar

Anushtakinning eng batafsil tarjimai holini damashqlik tarixchi Ibn al-Qalanisiy (1160-yilda vafot etgan) yozib qoldirgan[1]. Tarixchi Yakov Levning taʼkidlashicha, Ibn al-Qalanisiyning Anushtakin haqida keltirgan „batafsil maʼlumotlari“ oʻsha davr uchun harbiy qullar biografiyasi boʻyicha „noodatiy“ holat edi[2]. Ibn al-Adim (1193—1262) Anushtakinning Halab hokimligi davri maʼlumotlarining asosiy manbasi boʻlsa, al-Maqriziy (1364—1442) Anushtakinning Qohiradagi faoliyati toʻgʻrisida qator hikoyalar yozib qoldirgan[2]. Levning taʼkidlashicha, yuqorida tilga olingan uch nafar oʻrta asr tarixchilarining barchasi Anushtakinning „oʻzi hokim boʻlgan shaharlarda adolatli boshqaruv yuritgani va aholiga nisbatan odilona munosabatda boʻlgani“ni alohida taʼkidlagan[2].

Biografiyasi

Kelib chiqishi va harbiy qullik davri

Anushtakin Movarounnahrning togʻli Xuttalon viloyatida tugʻilgan[a] etnik turkiy boʻlib, shu yerdan asir olingan hamda Qashqarda qul qilib sotib yuborilgan[4][5]. Qullikdan qochib, Buxoroga kelgach, yana asir tushib, qullikka mahkum etilgan[5]. Keyin Abbosiylar poytaxti Bagʻdodga olib ketilgan[5]. Keyinchalik 1009/10-yilda Fotimiylar hukmronligidagi Damashqqa koʻchirilgan[4]. U yerda avval Hamdoniylar xizmatida boʻlgan. Soʻngra kelib chiqishi daylamiylardan boʻlgan Fotimiy amaldor Dizbiriy ibn Avnim[5] (Dizbar deb ham atalgan) sotib olib, oʻz xizmatiga qabul qilgan[4]. Anushtakin „ad-Dizbariy“ nisbasini oʻz xoʻjayinidan olgan[4]. Turkiy ismi „Anajtekin“ boʻlib, „voyaga yetgan shahzoda“ maʼnosini anglatadi hamda arab tilida „Anashtajin“ shaklida yoziladi[6]. Anushtakin oʻz rahbari Dizbariyning mulklarini keyingi uch yil davomida muvafaqqiyatli muhofaza qila oldi[7].

1012-yilda[3] Dizbariy Anushtakinning Qohirada xalifa al-Hakim (h. 996–1021) xizmatiga kirish istagiga rozilik berdi[5]. Qohirada Anushtakin hujrada (harbiy taʼlim kazarmasi) gʻulom (qul askar) boʻlib xizmat qila boshladi[8]. Mashgʻulotlar davomida jangovar isteʼdodini namoyon etdi[4]. Anushtakinning hujrada boʻlgan davri nomaʼlum. Biroq, oʻzidan yosh va tajribasiz hamkasblarini mensimay, masxaraomuz laqablar bilan haqoratlagani maʼlum[5][8]. 1014/15-yilda taʼlim jarayonlarini nisbatan tez yakunlagach[4], qullikdan ozod etilgan[9].

Faoliyatining dastlabki davri

Anushtakin Fotimiylar saroyida munosib lavozimni egallab, al-Hakimning eʼtiboriga tushgach, qoʻshin zobiti etib tayinlandi[4][8]. Al-Hakim saroyida bir yil xizmat qilgach, Anushtakin Damashqda Fotimiylar lashkasrboshisining hamrohlari safiga qoʻshildi[8]. Zuqaq-Attaf mahallasida Hayyus ismli kishining uyida yashagan hamda shu yerda Hayyusning oʻgʻli, shoir Muhammad ibn Hayyus bilan doʻstlashgan[3]. Keyinchalik, Muhammad ibn Hayyus Anushtakinga bir nechta madhiya sheʼrlar bagʻishlagan[3]. Anushtakin shaharda ekanida sobiq xoʻjayiniga hurmat bajo keltirish maqsadida Dizbariyni izlab topib, uchrashgan[4][5].

Mavjud manbalarda Anushtakin qachon arab tilini oʻrganib, islomni qabul qilgani koʻrsatilmagan boʻlsa-da, Lev bu voqeaning Damashqda boʻlgan vaqtida sodir boʻlganini taxmin qilgan[10]. Anushtakinning islomni qabul qilgan yoki qilmagani aniq emas[11]. Biroq, al-Maqriziyning taʼkidlashicha, Anushtakin Fotimiylar davlatida rasmiy boʻlgan shialikning ismoiliylik mazhabiga eʼtiqod qilgan. Biroq, umrining oxirida Damashqda kam amal qilinadigan ismoiliylik mazhabidan chetga chiqib, ehtimol sunniylikka oʻtgan[11]. Lev Anushtakinning davlat dinidan hech qachon chetga chiqmaganini taʼkidlab[12], qanday boʻlmasin, Anushtakin majusiy oʻtmishidan butunlay voz kechib, musulmoncha dunyoqarashni qatʼiy qabul qilganini tasdiqlaydi[13].

Anushtakinning Damashqdagi qisqa faoliyati Qohiraga chaqirib olinishi bilan yakunlandi[3]. 1017-yilda[6] Baʼlabakning voliysi (hokimi) etib tayinlandi[14]. Taxminan toʻrt yil davomida ushbu lavozimda xizmat qilib[14], aholi orasida ijobiy obroʻ qozona oldi[4]. Tarixchi Suhayl Zakkarning taʼkidlashicha, Anushtakin aynan Baʼlabakda oʻz gʻilmoniga ega boʻlgan va ular orqali Suriyada kelajakdagi siyosiy faoliyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan katta boylik va mintaqaviy bilimlarga ega boʻlgan[14]. Ayni shu vaqtda Fotimiylarning Halabdagi arman hokimi Fatik Aziz ud-Davla homiyligiga ham sazovor boʻldi[4].

Falastin hokimi

Baʼlabakdagi xizmatidan soʻng, Anushtakin qisqa muddat Falastinning shimolidagi port-shahar Kesariyaga (Qaysariya) voliy etib tayinlangan[4][14]. Manbalarda ushbu shaharni yaxshi boshqargani qayd etilgan[15]. 1023-yilda yana Jund Filastin mutavallisi (harbiy hokim) lavozimiga koʻtarilgan[4][16]. Oʻsha yili Quddusdagi fransiskan rohiblariga hech kim zarar yetkazmasligi haqida farmon chiqargan[15].

Anushtakin tayinlangan vaqtda ichki Falastin hududida badaviy Tayy qabilasining hukmron urugʻi boʻlmish Jarrohiylar ustun mavqeda edi. Ular tez-tez mintaqadagi aholi manzilgohlarini talon-taroj qilib turardi[4]. 1024-yil avgust oyida Anushtakin jarrohiylar bilan toʻqnashgan[17]. Levning soʻzlariga koʻra, bu jangda Anushtakin dushman kuchini hisoblashda jiddiy adashgan edi[18]. Anushtakin Jarrohiy va Tayy qabilalari sardori Hasan ibn Mufarrijning iqtosi boʻlgan Bayt Jibrindan soliq undirish uchun qoʻshin joʻnatdi. Biroq, Jarrohiylar soliq yigʻuvchilarni oʻldirib yubordilar[17]. Anushtakin bunga javoban Hasanning ikki yetakchi yordamchisini Ashkelonda qamoqqa olib, xalifa az-Zohirdan Hasan kasallik tufayli ojiz boʻlib turgan vaqtda unga hujum qilish uchun ruxsat oldi[17]. Anushtakin Nablus atrofidagi togʻlardagi harbiy harakatlarga boshchilik qilib, Hasanni qoʻlga olishga kirishdi[17]. Biroq, bu vaqtda Hasan oʻziga kelib, 3000 otliq askar bilan Anushtakinga qarshi chiqdi hamda Falastin poytaxti Ramlaga chekinishga majbur qildi[15][17].

Jarrohiylar Anushtakinga Ramlani qamal qilish hamda Tiberiya aholisini talon-taroj qilish hamda aholini ommaviy qirgʻin qilish bilan javob qaytardilar[15]. Hasanning ukasi Sobir Anushtakin tomonga oʻtishi bilan, Anushtakinning mavqei oshib, mustahkamlandi[15]. Biroq, bu hol uzoqqa choʻzilmadi. Sobit Anushtakinga xiyonat qilgach, Tayy, Kalb va Kilab qabilalari unga qarshi birlashdi[18][19][b]. Bu orada Fotimiylar Anushtakinning 2000 nafar otliq va piyoda askar joʻnatish toʻgʻrisidagi iltimosini bajara olmadilar. Shu bois tun qorongʻusida[19] oʻnta gʻilmoni bilan Ramladan Kesariyaga qochib ketdi[20]. Hasan keyinroq oʻz yordamchilarini ozod qildi, Ramlani bosib olib, shaharga oʻz hokimini tayinladi[19]. Jiddiy magʻlubiyatga qaramay[18], Anushtakin 26-noyabr kuni[21] Fotimiylar tomonidan amir ul-umaro unvoniga sazovor boʻlgan birinchi shaxs boʻldi[18]. Umidsizlik bilan boʻlsa-da, Jarrohiylardan biroz yer qaytarib olishga intilgan Anushtakin Ramlani qayta egallashga urinib koʻrdi. Shaharni qisqa muddat qoʻlida tutib turdi, ammo soʻng Ashkelonga chekinishga majbur boʻldi[22]. Shundan soʻng, Quddus hokimi Muborak ud-Davla Fath hamda Tiberiya hokimining qoʻlloviga erishib, Tayy qabilasi qarorgohiga hujum qildi hamda uning aholisini qirib tashladi[23]. Anushtakin hujumlarining oqibatlari haqida hech narsa maʼlum emas. Biroq, 1026-yilda Hasan vazir al-Hasan ar-Ruzabariyni Anushtakinni Qohiraga chaqirib olishga koʻndirgan[4].

Suriya hokimi

Anushtakin Ashkalonda qamoqqa olinib, Qohirada qamoqqa tashlandi[24]. Anushtakinning ishdan olinishi bilan Suriya deyarli toʻliq badaviylar ittifoqi nazoratiga oʻtdi[24]. Anushtakin oxir-oqibat az-Zohirning bosh haram ogʻasi Said as-Suadaning aralashuvi bilan ozod qilindi[24]. Voqealardan chetda boʻlsa-da, Anushtakin Falastin va Suriyadagi voqealar rivojidan xabardor boʻlib turdi[4]. 1027-yil dekabr/1028-yil yanvar oyida ar-Ruzbariy oʻrniga Ali al-Jarjaraiy vazir etib tayinlandi. 1028-yil noyabrda esa yangi vazir Anushtakinni Falastindagi Tayy qabilasiga qarshi harbiy yurishga boshchilik qilish uchun safarbar qildi[25]. Oʻsha paytda Kalb qabilasi az-Zohir tomoniga oʻtib ketgan boʻlib, bu badaviylar ittifoqini zaiflashtirgan edi. Natijada, Fotimiylar Suriyada oʻz hokimiyatlarini qayta oʻrnatish imkoniyatiga ega boʻlgan edilar[25].

Anushtakin 7 000 nafar piyoda, otliq askar va badaviy yordamchi kuchlar hamrohligida avval Ramlaga, soʻng Quddusga yurish qilib, yoʻl-yoʻlakay qoʻshimcha qoʻshin toʻpladi[4][25]. Badaviylar ittifoqi safarbarlik eʼlon qildi. Ittifoq qoʻshiniga Tayy qabilasini boshqargan Hassan va Halabning mirdosiy amiri Solih ibn Mirdos Kilab qabilasiga qoʻmondonlik qilgan holda rahbarlik qildilar[4]. 1029-yil may oyida Anushtakin va Kalb qabilasi sardori Rafi ibn Aullayyal Tabariya koʻli yaqinidagi al-Uqhuvana jangida Tayy va Kilab qabilalarini magʻlub etdilar[4][25]. Solih oʻldirilgach, jang yakunlandi[25]. Uning koʻplab safdoshlari janubga, Hijoz tomon qachayotganda halok boʻldi[26]. Anushtakinning gʻalabasi Fotimiylar uchun Suriyani qayta egallashga yoʻl ochdi. Buning natijasida, Solihning hokimlari sohil boʻyidagi Sidon qalʼasi hamda Damashq va Mirdosiylar poytaxti Halab oraligʻida joylashgan Baʼlabak, Homs va Hisn Akkar qalʼalaridan qochishga majbur boʻldilar[25]. Shu orada Anushtakin Solihning turkiy gʻulomlarini oʻz tasarrufiga olib, Damashqda qarorgoh qurdi[25]. Levning taʼkidlashicha, shundan soʻng, Anushtakin Suriyada Fotimiylarning eng qudratli hokimi sifatidagi mavqeini yanada mustahkamladi[11].

Anushtakin Damashqda yashasa-da, Falastindagi ishlarni nazorat qilishda davom etdi[27]. 1035-yilda Rafining qiziga uylanib, Kalb bilan tuzilgan ittifoqni yanada mustahkamladi[28]. Kalb va Tayy qabilalari 1030-yilda yarashib, keyingi yili ikkala qabila ham, Vizantiya bilan ittifoq tuzgan holda, oʻz qarorgohlarini Vizantiya nazoratidagi Antioxiya shahri yaqiniga koʻchirdilar. Anushtakin Qastun, Inab va al-Arvajda tayy qabilasiga qarshi hujumlar amalga oshirdi[29]. Fotimiylar va Vizantiya oʻrtasidagi tinchlik muzokaralari paytida, 1033-yilda, tayy Falastindagi iqtolarni qaytarib olish uchun Anushtakin bilan alohida tinchlik muzokaralari olib borishga harakat qildi[30]. Bir necha yil ichida Anushtakin Hasanning oʻgʻli Allan bilan ittifoq tuzib, Tayy qabilasining qoʻllovini qoʻlga kiritdi[28]. Anushtakinni, shuningdek, mirdosiylar mansub boʻlgan Kilab qabilasining bir qismi ham qoʻllab-quvvatlagan[28].

Halabning istilo qilinishi

Al-Jarjaraiy Anushtakinning shuhratparastligi va amalda mustaqilligidan xavotirlanib, uning Suriyadagi taʼsirini cheklashga harakat qildi[31]. Shu bilan bir vaqtda, xalifa al-Mustansir (h. 1036–1094) hamda Solihning oʻgʻli va Halabning mirdosiy amiri Shibl ud-Davla Nasr oʻzaro kelishmovchiliklarni bartaraf etdilar[32]. Ana shunday siyosiy vaziyat tufayli Fotimiylar Anushtakinning oʻrinbosari Jaʼfar ibn Kulayd al-Kutamiy boshqarayotgan Homs shahari hokimligini Nasrga topshirdilar[31][33]. Anushtakin bu holatni oʻziga qarshi fitna sifatida qabul qilib, gʻazabga tushdi[31]. Al-Jarjaraiy esa Anushtakinni Homsdan mahrum etish u va Nasr oʻrtasida ziddiyatga sabab boʻlishiga, shu tariqa ham Anushtakin, ham mirdosiylarni zaiflashishi hamda natijada markaziy hukumatning Suriyadagi taʼsiri kuchayishiga ishonardi[33]. Darhaqiqat, Anushtakin va Nasr oʻrtasida 1029-yilda Nasrning otasini Anushtakin oʻldirganidan buyon davom etayotgan adovat yana alanga oldi[33]. Jaʼfar Anushtakinni Mirdosiylar tahdidiga qarshi yanada gij-gijlagach, Anushtakin Halabga qarshi urush harakatlariga kirishdi[34].

Anushtakin Nasrga qarshi yurish boshlashdan oldin Nasrning rasmiy homiysi hisoblangan Vizantiya imperiyasi bilan kelishuvga erishdi[28]. 1035-yilgi Vizantiya—Fotimiylar sulh shartnomasiga koʻra, Fotimiylarga Mirdosiylar nazoratidagi Halabga hujum qilish taqiqlangan edi. Chunki bu shahar „Vizantiyaga oʻlpon toʻlaydigan“ hudud edi[35]. Shunday qilib, Anushtakin Vizantiya imperatori Mixaildan „Halabni Nasrdan xalos etish“ uchun ijozat soʻrab, Mirdosiylar sulolasining Vizantiyaga yillik oʻlpon toʻlovi davom ettirilishini vaʼda qildi[35]. Vizantiyadan rozilik olgach, Anushtakin Halab atrofidagi badaviy qabilalari — Kalb, Tayy va Kilabning bir qismi bilan oʻzaro ittifoqni mustahkamladi[35]. 1038-yilda Fotimiylar va badaviy qoʻshinlarni safarbar qilib, shimolga, Mirdosiylar hukmronligiga qarshi yurish boshladi[28]. Bu orada Anushtakinning safarbarlik boshlaganidan xabar topgan Nasr oʻz lashkari va Kilab qabilasidan boʻlgan ittifoqchilari bilan janubga yoʻl oldi[28]. Ikki tomon kuchlari Salamiyaning gʻarbida toʻqnashdi. Anushtakin Nasrni chekinish hamda qoʻshinlarini qayta toʻplashga majbur qildi[28]. Anushtakin Mirdosiylar nazoratidagi Hama shahrini bosib olib, shimolga tomon yurishni davom ettirdi[28]. Ikki tomon 1038-yil 22-mayda Hama shahrining shimoli-gʻarbida joylashgan Latmin yaqinidagi Tell al-Fas nomli tepalikda yana toʻqnashdi[28]. Jang avjiga chiqqan mahalda Nasrning ukasi va ayni paytda raqibi boʻlgan Muʼizz ud-Davla Timal Nasr qarorgohini tark etib, shaharni egallab olish maqsadida Halabga yoʻl oldi[36]. Bu holat Nasr kuchlarini zaiflashtirib, magʻlubiyat va Nasrning oʻlimiga olib keldi. Nasrning boshi Anushtakinga topshirildi. Tanasi esa Hama qalʼasi darvozalariga osib qoʻyildi[37].

Nasrning vafotidan xabar topgan Timal Halabda oʻzini himoyasiz his etib, qoʻshimcha kuch toʻplash maqsadida Yuqori Mesopotamiyaga yoʻl oldi[38]. Timalning amakivachchasi Muqallid ibn Komil Halab qalʼasi boshqaruvini oʻz zimmasiga oldi. Shahar esa ularning qarindoshi Xalifa ibn Jobir al-Kilabiy ixtiyoriga topshirildi[38]. Anushtakin qoʻshinlarining bir qismi shaharni qamal qildi. Bir necha kundan soʻng, 19-iyun kuni, Halab aholisi roziligi bilan Xalifa Fotimiylar lashkariga shahar darvozalarini ochib berdi[38]. Anushtakin 22-iyun kuni Halabga yetib kelib, bir necha kun davomida Muqallid bilan qalʼani topshirish boʻyicha muzokara olib borib, kelishuvga erishdi[38]. Shundan soʻng, Mirdosiylarning barcha qoʻshinlari va amaldorlarini shahardan quvib chiqardi[39]. Shu bilan Suriyadagi barcha shahar va viloyat hokimlari Damashqdagi Anushtakinga boʻysundilar[40]. Mirdosiylar Yuqori Mesopotamiyadagi mulklari, yaʼni Raqqa, Balis va ar-Rahba shaharlarini saqlab qoldilar[41]. Anushtakinning Halabni zabt etishi butun Suriya hududining birinchi va soʻnggi marta yagona Fotimiy hokim nazorati ostiga oʻtganini anglatardi[42]. Al-Jarjaraiy oʻzi qarshi boʻlgan Anushtakinning Suriyani zabt etishini Fotimiylarning toʻgʻridan-toʻgʻri hukmronligi qayta tiklanishi emas, balki Fotimiylar Suriyani butunlay qoʻldan boy berishining boshlanishi, deya talqin qildi[41]. Shunday boʻlsa-da, Qohiradagi markaziy hukumat Anushtakinga yon berib, xalifa al-Mustansir unga Halab shahri hokimligini topshirdi[41].

Faoliyatining keyingi yillar va qulashi

Anushtakin Damashqdan qochgach, Halab qalʼasiga (rasmda) yashiringan. U ayni shu qalʼada vafot etgan va u yerda 600 ming oltin dinorlik xazina qoldirgan.

Anushtakin qalʼada uch oy yashagach, Halabni tark etib, Damashq tomon yoʻl oldi. Qalʼani oʻz gʻilmoni Sabuktakin va Fatikka ishonib topshirdi. Shahar boshqaruvini esa Banujtekin ismli boshqa gʻulomga topshirdi[41]. Anushtakin butun mamlakat boʻylab tartib va xavfsizlikni tikladi. Bu ish asosan Suriya aholisi Anushtakin boshqaruvini qoʻllab-quvvatlashi uchun amalga oshirildi[40]. Anushtakin hukmronligi davrida Halabdagi ichki vaziyat haqida maʼlumotlar mavjud emas. Biroq, Zakkarning yozishicha, Anushtakinning shahar aholisi orasida obroʻ-eʼtibori yuqori boʻlgan[43]. Bundan tashqari, Anushtakin shimoliy Suriya va Onadoʻlidagi arab qabilalari bilan nikoh orqali siyosiy aloqalarni mustahkamladi. Kilab amiri Mansur ibn Zugʻaybning qiziga uylandi hamda oʻgʻlining Mayyafarikinning Marvoniy amiri Nasr ud-Davla qiziga uylanishini qoʻllab-quvvatladi[40]. Shuningdek, ANushtakin koʻp sonli turkiy gʻulomlarni jalb etish hamda 1040/41-yilda Furot daryosidagi Qalʼat Davsarni qoʻlga kiritish orqali oʻz harbiy qudratini yanada mustahkamladi[40][44].

Damashqdagi Fotimiy qoʻshinlarning ayrim askarlari gʻilmonning koʻplab yollanishidan norozi boʻlib, al-Jarjaraiyga shikoyat qildilar. Bu holat Anushtakinning qoʻshinlarini jiddiy tashvishga solgan edi[40]. Al-Jarjaraiy Anushtakinni chetlatish uchun bahona qidirayotgan va Damashq qoʻshinlarining noroziligidan foydalangan holda unga qarshi fitna uyushtirgan edi[40]. Al-Jarjaraiy qoʻshinga Anushtakindan noroziligini bildirdi va ularga qanday harakatlanish boʻyicha koʻrsatmani kutishni buyurdi. Shu bilan birga, Suriyadagi safdoshlari orasidan sekin-asta tarafdorlar toʻplashni buyurdi[40]. Koʻp oʻtmay, al-Jarjaraiy Suriyadagi barcha Fotimiylarning mahalliy va viloyat hokimlariga Anushtakinning vakolatlarini chetlab oʻtib, toʻgʻridan-toʻgʻri Qohiraga hisobot berishni maxfiy ravishda buyurdi[40]. Soʻngra Timalga maktub yoʻllab, Halab hokimligi qaytarilganini maʼlum qilib, Timalni shaharni kuch bilan egallashga undadi[45]. Anushtakin oʻziga qarshi uyushtirilayotgan fitnalardan bexabar edi[43]. 1041-yil oxirida al-Jarjaraiy ataylab Anushtakinni gʻazablantirish maqsadida uning bosh kotibi Abu Saidni ishdan boʻshatib, oʻziga topshirishni talab qildi[43]. Gʻazablangan Anushtakin vazirning Damashqdagi vakilini huzuriga chaqirtirib, uni kaltaklatdi va tahqirladi[43]. Zakkarning taʼkidlashicha, Anushtakinning bu harakati „aslida oʻz mustaqilligini eʼlon qilish“ edi[43].

Keyingi kunlarda Anushtakin Fotimiy qoʻshinlarga toʻlovlarni toʻxtatdi. Faqat xalifaga emas, balki oʻziga sodiq boʻlgan askarlar bundan mustasno edi[43]. Bu voqea Damashqdagi Fotimiy qoʻshinlari orasida isyonga sabab boʻldi. Ushbu zobitlar al-Jarjaraiy bilan til biriktirgan edi[43]. Shahar boʻylab tartibsizlik boshlanib, Anushtakin saroyi hujumga uchradi va talon-taroj qilindi[11][43]. Bu voqealar natijasida Anushtakin oʻzining 300 nafar gʻilmoni bilan qochishga va Baʼlabakdan boshpana izlashga majbur boʻldi[43][46]. Baʼlabakdan boshpana berish rad etilgach, shimoldagi Hama shahriga yoʻl oldi. Biroq, u yerdan ham boshpana ola olmadi[43]. Biroq, Kafartabning (Hamadan shimoli-gʻarbda joylashgan) Banu Munqiz amiri Anushtakinga himoya taklif qilib, xavfsiz tarzda Halabga kuzatib qoʻydi[43]. Anushtakin Halab qalʼasiga yashirindi[47]. Shundan soʻng, al-Jarjaraiy Anushtakinni al-Mustansirga xiyonat qilgani uchun ogʻir jazoga munosib xoin deb atadi[43]. Manbalardagi maʼlumotlarga koʻra, ogʻir charchoqda azob chekayotgan Anushtakin xoinlik ayblovidan chuqur ruhiy tushkunlikka tushgan[48]. Kasalligining ogʻirlashishi natijasida 1042-yil yanvar oyida qalʼada hushidan ketib, vafot etgan[47]. Bir oydan soʻng, Timal shaharda Mirdosiylar hukmronligini qayta tiklab, Damashqqa hokim tayinladi. Shu bilan Suriyaning maʼmuriy yaxlitligi barham topdi[47].

Nomaʼlum sabablarga koʻra, 1057-yilda al-Mustansir Anushtakinni sharaflab, jasadini Halabdan Quddusga koʻchirib, dafn etishni buyurdi[11][49]. Quddus diniy muqaddasligi tufayli Tuluniylar davridan (IX asr) boshlab Suriya va Misr hukmdorlari uchun tantanali dafn marosimlari oʻtkaziladigan joy boʻlib kelayotgan edi[49][50]. Mazkur voqea munosabati bilan davlat dafn marosimi oʻtkazilib, Fotimiy amaldorlarga Anushtakinning tobuti Quddus yoʻlidagi shaharlarda oʻtayotganda unga hurmat koʻrsatish buyurildi[11].

Homiylik faoliyati va mahalliy aloqalari

Anushtakin faoliyati davomida bir qator manbalardan katta boylik toʻplagan[13]. Bular orasida Falastin va Damashqdagi daromad keltiradigan mulklari, Misrdagi soliq tushumlari, damashqlik boy savdogarlar bilan tuzilgan tijorat bitimlari, Suriya dengiz savdosiga jalb etilgan shaxsiy kemalari hamda Halabni zabt etish natijasida qoʻlga kiritilgan oʻljalar bor edi[13]. Anushtakinning boyligi koʻp sonli turk gʻulomlarini sotib olib, oʻqitishga imkon bergan[46]. Anushtakin Buxoroda tugʻilgan, Halab shahrining hanafiy qozisi orqali Movarounnahrning musulmon hududlarida islomiy madrasalar, masjidlar va koʻpriklar barpo etish uchun koʻp miqdorda mablagʻ sarflagan[13]. Bu holat Anushtakinning oʻz ota-bobolari yurtiga qiziqishidan dalolat. Al-Maqriziyning taʼkidlashicha, bu ishlar qisman oʻrta osiyolik quldan Suriyadagi qudratli hokimga aylanganini namoyish qilish uchun qilingan edi[13]. Ibn al-Qalanisiyning taʼkidlashicha, Anushtakin vafot etgan vaqtda Halab qalʼasida 600 ming oltin dinor va 200 ming dinor qiymatiga teng gʻalla qoldirgan ekan[13]. Anushtakin faoliyati davomida vulat al-atraf (chegara hududlari sardorlari) bilan yaqin aloqalar oʻrnatdi[51]. Bu atama Damashq, Tiberiya va Halabning gʻarbidagi togʻli hududlarda istiqomat qiluvchi koʻplab gʻayri-ortodoksal musulmon qabilalariga nisbatan ishlatilgan[51][52]. Tarixchi Kamol Salibiyning fikricha, Anushtakinning togʻli qabila boshliqlari bilan yaxshi aloqalari „mazkur hududlardagi qabila dehqonlari orasida al-Hakimga nisbatan alohida eʼtiqod shakllanishiga zamin yaratgan boʻlishi“ ehtimolga yaqin. Qabila dehqonlari deganda esa darziylar nazarda tutilgan[51]. Ibn al-Qalanisiyning soʻzlariga koʻra, Anushtakin „mumkin boʻlgan barcha usullar orqali zodagonlar va oddiy xalqqa mehr va hurmat koʻrsatish orqali oʻz obroʻsini oshira olgan“[51]. Badaviy qabilalar bilan nikoh orqali munosabatlarni mustahkamlash siyosatini olib bordi[35]. Shu maqsadda Kalblik Rofe ibn Abillaylning, Tayylik Vahb ibn Hassonning va Kilablik Mansur ibn Zugʻaybning qizlariga uylandi. Suriyadagi zodagonlar orasida qizi Anushtakin bilan turmush qurganlar Husom ad-Davlal-Bajnakiy ismli zodagon bor edi. Sarim ad-Davla ZulFadilatiy ismli boshqa bir zodagonning oʻgʻli esa Anushtakinning qizi bilan turmush qurgan edi[53]. Anushtakinning Jarrohiy xotinidan bir oʻgʻli, boshqa xotinlarida esa toʻrtta qizi boʻlgan[53]. Anushtakinning Fotimiylar saroyidagi kanizaklardan ham qizlari boʻlgan[53].

Izohlar

  1. ↑ Anushtakinning tugʻilgan yili haqida biror ishonchli manbada maʼlumot mavjud emas[3].
  2. ↑ Ittoqdagi Jarrohiylar boshliq Tayy qabilasi Falastinni Misr chegaralarigacha, Mirdosiylar boshliq Kilab qabilasi Halab va Anah oraligʻidagi hududni, Kalb qabilasi esa Damashq mintaqasini nazorat qilishi belgilangan edi[6].

Manbalar

  1. ↑ Stern, Samuel Miklós. Fāṭimid Decrees: Original Documents from the Fatimid Chancery. Faber & Faber, 1964 — 30-bet. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Lev 2003, p. 55.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Zakkar 1971, p. 130.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 Kennedy 2004, p. 289.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Lev 1991, p. 85.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Salibi 1977, p. 100.
  7. ↑ Zakkar 1971, p. 129.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Lev 2003, p. 45.
  9. ↑ Lev 2003, pp. 58–59.
  10. ↑ Lev 2003, pp. 44–45.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Lev 2003, p. 54.
  12. ↑ Lev 2003, pp. 54–55.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Lev 2003, p. 56.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Zakkar 1971, p. 131.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Gil 1997, p. 388.
  16. ↑ Lev 2003, pp. 45–46.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Lev 2003, p. 48.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Lev 2003, p. 49.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Gil 1997, p. 389.
  20. ↑ Lev 2003, pp. 48–49.
  21. ↑ Gil 1997, p. 390.
  22. ↑ Lev 2003, pp. 49–50.
  23. ↑ Lev 2003, p. 50.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Lev 2003, p. 51.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 25,6 Lev 2003, p. 52.
  26. ↑ Rustow 2008, p. 191.
  27. ↑ Gil 1997, p. 398.
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 28,6 28,7 28,8 Zakkar 1971, p. 124.
  29. ↑ Canard, Marius (1991). "D̲j̲arrāḥids". in Lewis, B.. The Encyclopedia of Islam. II: C–G (new nashri). Leiden and New York: Brill. p. 484. ISBN 90-04-07026-5. 
  30. ↑ Cappel, Andrew J. „The Byzantine Response to the 'Arab (10th–11th Centuries)“, . Presence of Byzantium: Studies Presented to Milton V. Anastos in Honor of his Eighty-Fifth Birthday. A. Hakkert, 1994 — 125–126-bet. ISBN 9789025610722. 
  31. ↑ 31,0 31,1 31,2 Zakkar 1971, p. 122.
  32. ↑ Zakkar 1971, pp. 121–122.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 Zakkar 1971, p. 123.
  34. ↑ Zakkar 1971, pp. 123–124.
  35. ↑ 35,0 35,1 35,2 35,3 Smoor 1985, p. 198.
  36. ↑ Zakkar 1971, pp. 124–125.
  37. ↑ Zakkar 1971, p. 125.
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 Zakkar 1971, p. 132.
  39. ↑ Zakkar 1971, p. 133.
  40. ↑ 40,0 40,1 40,2 40,3 40,4 40,5 40,6 40,7 Zakkar 1971, p. 135.
  41. ↑ 41,0 41,1 41,2 41,3 Zakkar 1971, p. 134.
  42. ↑ Zakkar 1971, pp. 132–133.
  43. ↑ 43,00 43,01 43,02 43,03 43,04 43,05 43,06 43,07 43,08 43,09 43,10 43,11 Zakkar 1971, p. 136.
  44. ↑ Heidemann, Stefan „The Citadel of Raqqa and Fortifications in the Middle Euphrates Area“, . Muslim Military Architecture in Greater Syria: From the Coming of Islam to the Ottoman Period. Leiden: Brill, 2006 — 132-bet. ISBN 90-04-14713-6. 
  45. ↑ Zakkar 1971, pp. 135–136.
  46. ↑ 46,0 46,1 Lev 2003, p. 58.
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 Zakkar 1971, p. 137.
  48. ↑ Zakkar 1971, pp. 136–137.
  49. ↑ 49,0 49,1 Bianquis, Thierry „Autonomous Egypt from Ibn Tulun to Kafur, 868-969“, . The Cambridge History of Egypt, Volume 1. Cambridge University Press, 1998 — 103-bet. ISBN 9780521068857. 
  50. ↑ Burns, Ross. Damascus: A History. Routeledge, 2005 — 139-bet. ISBN 9781134488506. 
  51. ↑ 51,0 51,1 51,2 51,3 Salibi 1977, pp. 100–101.
  52. ↑ Salibi 1977, pp. 85–86.
  53. ↑ 53,0 53,1 53,2 Cortese, Delia; Calderini, Simonetta. Women and the Fatimids in the World of Islam. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006 — 65-bet. ISBN 9780748617333. 

Adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Anushtakin_ad-Dizbariy&oldid=290681" dan olindi