Kontent qismiga oʻtish

Naime Sulton

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Naime Sulton
Tugʻilishi 5-sentyabr 1876-yil
Dolmabahçe saroyi, Istanbul, Usmoniylar imperiyasi
(hozirgi Istanbul, Turkiya)
Vafoti Tirana, Albaniya
Dafn etilgan joy
Tirana, Albaniya
Turmush oʻrtogʻi
Farzandlari
Toʻliq nomi
turkcha: Fotma Naime Sulton
usmonli turkcha: فاطمه نعیمه سلطان‎‎
Sulola Usmoniylar
Otasi Abdulhamid II
Onasi Bidar Sulton
Dini Islom, sunniylik

Fotma Naime Sulton (usmonli turkcha: فاطمه نعيمه سلطان‎‎; 1876-yil 5-sentyabr — tax. 1945) — Usmoniylar malikasi, Sulton Abdulhamid II va Bidar Sultonning qizi.

Yoshligi

Naime Sulton 1882-yilda 7 yoshida

Fotma Naime Sulton 1876-yil 5-sentyabrda Dolmabahçe saroyida[1] otasi taxtga chiqishidan toʻrt kun oʻtib tugʻilgan[2][1]. Uning otasi Abdulhamid II sulton Abdulmajid I va Tirimüjgan Kadınning oʻgʻli boʻlgan[3]. Onasi Bidar Sulton edi[4][5][6]. Naime Abdulhamid II ning toʻrtinchi farzandi va uchinchi qizi, Bidar xonimning esa eng katta farzandi boʻlgan. Uning oʻzidan ikki yosh kichik Shahzoda Mehmed Abdulqodir ismli ukasi bor edi[7][8].

Abdulhamid uni „Mening taxtga chiqishim ortidan tugʻilgan qizim“ deb atagan, chunki Naime otasi taxtga chiqqanidan toʻrt kun oʻtib tugʻilgan edi. Oʻgay opalari Zekiye Sulton va Oysha Sulton bilan birga u Abdulhamidning eng sevimli qizlaridan biri boʻlgan. Fotma Naimega marhuma xolasi, Tirimüjgan Kadınning birinchi va yagona qizi, Abdulhamid II ning opasi sharafiga shunday ism berilgan. Naimening ota tomondan buvisi Tirimüjgan Kadın kabi koʻzlari yashil boʻlgan[9]. 1877-yilda Abdulhamid 1877-yil 7-aprelda Yıldız saroyiga koʻchgach[10], Naime va sulton oilasining boshqa aʼzolari ham oʻsha yerga joylashgan[11][9].

Naime yoshligida fransuz tili va rasm chizish boʻyicha darslar olgan[12]. U pianino chalishni ham yaxshi koʻrardi. Buni u Oysha Sulton bilan birga Fransua Lombardidan oʻrgangan[13]. Germaniya imperatritsasi Augusta Victoria Istanbulga tashrif buyurganida Naime pianinoda nemis musiqalarini chalib uni xushnud etgan[14].

Misr xedivi Abbos Hilmi posho Naime Sultonning qoʻlini soʻrab kelgan. Biroq Abdulhamid siyosiy sabablar bilan bu nikohni maʼqullamagan va uning oʻrniga saroydagi bir xonimni taklif qilgan[15]. Otasi uni ukasi Mehmed V ning oʻgʻli Shahzoda Mehmed Ziyoyiddinga turmushga berishga qaror qilgan. Ammo bu taklif Mehmed Rishod tomonidan qabul qilinmagan va natijada nikoh boʻlmagan (qizigʻi shundaki, keyinchalik Naimening oʻgʻli Ziyoyiddinning qiziga uylangan)[16].

Birinchi nikohi

1898-yilda Abdulhamid Naimeni Mehmed Kamoliddin beyga turmushga berishga qaror qildi. U G‘ozi Usmon poshoning kichik oʻgʻli boʻlib, onasi avval sulton Abdulaziz haramida boʻlgan Zotigul xonim edi[17][5]. Uning katta oʻgʻli Ali Nuriddin posho Naimening opasi, malika Zekiye Sultonning eri boʻlgan. Naime uchun Ortaköyda joylashgan malika Zekiye xonadonining yonida bir saroy qurilgan. Shu bois bu ikki bino „Egizak saroylar“ deb atalgan[18].

Nikoh 1898-yil 17-martda Ortaköy saroyida boʻlib oʻtdi[19]. Gʻozi Usmon posho malika Naimega tilla toj yuborgan, Abdulhamid esa qizining qaynonasiga Majidiya ordenini taqdim etgan. Bu ordenni hali vazirlarning xotinlaridan hech biri olmagan edi. Keyinchalik Kamoliddin bey posho unvoniga koʻtarildi va Damat boʻldi[20].

Naime Sultonning toʻyi yevropacha tusda boʻlishini istagani uchun oq libos kiygan[21]. Koʻplab eski urf-odatga moyil kishilar uning oq koʻylak kiyganini tanqid qilgan, chunki oʻsha paytgacha barcha malikalar toʻyda qizil kiyim kiyishgan. Ammo Naime oʻzining xohish-istagi va qatʼiy fikri bilan oq libos tanlagan[20].

Ularning nikohini Naimening oʻgay singillaridan biri Oysha Sulton xotiralarida shunday tasvirlagan:

Naime Sultan oʻtirgan haram qabul xonasiga kuyov kirib kelganda marosimga koʻra kelindan turishini soʻradi, ammo malika (odatga binoan) rad etdi. Kuyov iltimos qila boshladi, hatto hayajondan terlay boshladi, lekin Naime Sulton kamida yarim soat davomida oʻrnidan turmadi. Shunda Volida Sulton chaqirildi va u Naimega: „Aziz qizim, iltimos, mening hurmatim uchun tur. Kuyovimizning koʻnglini ogʻritma“, dedi. Nihoyat, Naime Sulton oʻrnidan turdi va „Mashaalloh“ degan hayqiriqlar yangradi, shu paytda Hamidiye marshi chalindi. Kamoliddin posho va haram xizmatchilari boshligʻi uni zoʻrgʻa kelin xonasiga kuzatib borishdi, chunki zinapoyalar mehmonlar bilan toʻlib ketgan, ustiga ustak Naime Sultonning libosi juda ogʻir edi. U kelin xonasida unga ajratilgan burchakka oʻtirdi. Shundan soʻng kuyov tashqariga chiqib, oltin tangalarni socha boshladi. Keyin Sultonning oltinlari, undan soʻng Volida Sultonning oltinlari sochildi. Katta malikalarning bosh xizmatkor ayollari ham oʻz bekalarining nomlarini aytib pastga oltin tangalar socha boshlashdi. Shundan soʻng sulola oilasining ayol aʼzolari kelinning xonasiga kirib, tabriklab uning qoʻlini oʻpdilar. Keyin ziyofat boshlandi va kechgacha davom etdi, mehmonlar asta-sekin tarqala boshlashdi. Kuyov Volida Sultonning qoʻlini oʻpdi. Xufton namozi vaqtida Kamoliddin posho yana haram xizmatchilari boshligʻi tomonidan xotinining xonasiga kuzatib borildi. Kirishdan oldin u oxirgi marta Volida Sulton va malikalarining qoʻllarini oʻpdi. Xona ichida u oltin iplar bilan bezatilgan joynamozda namoz oʻqidi, Naime Sulton esa uni kuzatib turdi. Namoz tugagach, haram boshligʻi eshikni yopdi, yerga egilib taʼzim qildi va bu nikoh Alloh tomonidan muborak qilinishini soʻrab duo qildi.

Ularning birinchi oʻgʻli Sultonzoda Mehmed Johid bey 1899-yil yanvarda tugʻilgan. Soʻngra 1900-yil 12-noyabrda Adile Xonimsulton ismli qizi tugʻilgan[19]. Mehmed Johid Shahzoda Mehmed Ziyoyiddinning qizi Dürriye Sultonga uylangan[22]. Adile esa Shahzoda Mehmed Sayfiddinning oʻgʻli hamda sulton Abdulaziz va Gevheri Kadınning nabirasi Shahzoda Mahmud Shavkatga turmushga chiqqan[23].

Ajrim

Qoʻshni villada yashagan sulton Murod V ning qizi Hadicha Sulton 1901–1904-yillar oraligʻida uch yil davomida Naime Sultonning eri Kamoliddin posho bilan ishqiy munosabatda boʻlgan. Filizten xonimning soʻzlariga koʻra, ular Naimeni oʻldirib, keyin oʻzlari turmush qurishga qaror qilgan. Bu voqea fosh etilgan paytda Naime Sulton betob edi. U erini sevar, erining amakivachchasi bilan xiyonat qilgani uni yanada holdan toydirdi va bir muddat oʻziga kela olmadi. Bu esa ikki oshiq Naimeni zaharlagan degan mish-mishlarni kuchaytirdi. Biroq Naimening dori-darmonlari, atirlari, ichimliklari va ovqatlari tahlil qilinib, ularning tarkibidan hech qanday zahar topilmadi[24].

Koʻplab manbalar Kamoliddin posho bilan Hadicha Sulton oʻrtasidagi bu muhabbat qanday paydo boʻlgani haqida bir xil fikr bildiradi. Unga koʻra, bu ishqiy voqea Hadicha Sulton tuzgan tuzoqdan iborat edi. Otasi yillar davomida Çırağan saroyida qamalib qolgan, oʻzi esa oʻttiz yoshgacha turmushga chiqmagan va keyinchalik sevmagan kishisiga erga tegishga majbur boʻlganligi uchun Hadicha sulton Abdulhamiddan qasos olishni istagan. Qasos olishning eng maqbul yoʻli sultonning sevimli qizining nikohini barbod qilish edi[25].

Biroq Semih Mümtaz (otasi Bursa voliyi boʻlib, unga ichki surgunda boʻlgan Kamoliddin poshoni qoʻriqlash vazifasi yuklatilgan) Naimega zahar berish fitnasi haqida umuman hech narsa demaydi. Aksincha, Hadicha Sulton bilan Kamoliddin posho oʻrtasidagi munosabat bogʻ devori oshirib yoʻllangan sevgi xatlari almashinuvidan iborat boʻlganini, ayniqsa, hissiyotga beriluvchan Kamoliddin poshoning ehtirosli maktublari bunga sabab boʻlganini aytgan. Uning aytishicha, Hadicha Sulton poshoning xatlarini ataylab oʻgʻirlatib, Abdulhamidga oshkor qilgan, bu esa sulton unga tanlab bergan yomon turmush oʻrtoq uchun qasos olish maqsadida qilingan[26].

Yuzaga kelgan mojaro Abdulhamidni gʻazablantirdi. Avval u Naime Sultonni eridan ajratdi. Soʻng Kamoliddin poshoni barcha harbiy unvon va sharaflaridan mahrum qilib, Bursaga surgun qildi. Hadichaning otasi Murod qandli diabetga chalingan edi, u bu ishqiy munosabat haqida eshitgach, qaygʻu zarbasi ortidan koʻp oʻtmay vafot etdi[27].

Ikkinchi nikohi

Naime Sulton surgunda, 1931-yil

1904-yilda Kamoliddin posho bilan ajrashganidan soʻng, Naime 1907-yil 11-iyulda Yıldız saroyida İşkodralı Jaloliddin poshoga turmushga chiqdi. U İşkodralızâde Ali Rizo poshoning oʻgʻli, Mahmud II ning qizi orqali uning avlodidan edi. Shu munosabat bilan u vazir darajasiga koʻtarildi. Bu Naime Sultonning ikkinchi nikohi boʻlgani uchun turli tantanalar oʻtkazilmadi, faqat rasmiy nikoh marosimi boʻlib oʻtdi. Jaloliddin posho Damat etib tayinlandi. Ularning nikohidan farzand dunyoga kelmagan boʻlsa-da, juftlik tinch va doʻstona hayot kechirgan deb aytiladi[19][28][29].

1920-yil oxirlaridan boshlab Anqaradagi hukumat Istanbulda joylashgan ikki razvedka tashkilotini tuzdi. Ular: Müdafaa-i Milliye Grubu (Mim Mim guruhi, Milliy mudofaa guruhi) va Felah guruhi. Birinchi tashkilot Karakol yoki Teşkilatı guruhidan qolganlarni birlashtirgan (bu tashkilot Usmoniylar poytaxtining ikkinchi ingliz bosqini natijasida deyarli tugatilgan), ikkinchisi esa butunlay yangi va alohida tashkil etilgan boʻli, bu guruh sobiq ittihodchilarni kuzatish, qurol va odamlarni yashirincha olib oʻtish hamda maʼlumot toʻplash bilan shugʻullangan[30]. Naime va uning amakivachchasi, sulton Murod V ning qizi Fehime Sulton ushbu tashkilotning faol aʼzolari boʻlgan[31].

Surgun va vafoti

1924-yil mart oyida sulola vakillari surgun qilingach, Naime eri va nabirasi Nermin Sulton bilan birga Italiyaning Genuya shahriga joylashdi. Bu yerda Naimening eri mehmonxonani ijaraga olgan edi[32]. Keyinchalik ular Fransiyaning Nice shahriga koʻchib oʻtishdi. Oʻgʻli ham uning yoniga Nicega joylashdi[32]. Surgunda u turk tilidan saboq berar, nabirasi Bülent Usmonga saroyning hashamatli hayoti haqida hikoyalar aytib berardi. Eri sil kasaliga chalindi. Naime uni qutqarish uchun bor pulini sarfladi, biroq erining ahvoli ogʻir edi va 1940-yilda Fransiyaga natsistlar bosqinidan sal oldin vafot etdi[33][34]. Shu yili Italiya Fransiya tomonidan bosib olinganidan keyin Naime Sulton nabirasi Nermin Sulton bilan birga Fransiyani tark etib, oʻsha paytda Italiya fashistik hukmronligi ostida boʻlgan Albaniyaning Tirana shahriga joylashdi[35].

Erining vafotidan soʻng Naime qashshoqlashib qoldi[35]. Nabirasining aytishicha, u 1945-yilda Ikkinchi Jahon urushi avjiga chiqqan pallada uyi bombardimon qilinishi oqibatida vafot etgan[35]. Boshqa bir manbada esa Naime Albaniyadagi natsistlar konslagerida vafot etgani aytiladi[35]. Bu xabarning toʻgʻri ekani Shahzoda Mahmud Shavkat qizi Nerminni Naime bilan birga yashagan konslagerdan topgani bilan tasdiqlangan[36].

Uning ukasi Abdulqodirning rafiqasi Mislimelek xonim xotiralarida (Abdulqodirdan ajralgach, Naime bilan birga yashagan) Italiya qoʻshinlari ularning uyiga hujum qilib, ularni natsistlar lagerlariga olib ketganini yozgan. Naime oʻsha yerda vafot etgan. Uning vafotidan soʻng Mislimelek askarlardan uni islomiy urf-odatga koʻra dafn etishni soʻragan, ammo ular uning soʻzlari ustidan kulishgan va Naimening jasadini ushlab turishgan. Keyin ular qoʻmondonlarini chaqirishgach, Mislimelek qoʻmondonga uni islomiy urf-odatlarga koʻra dafn etishni iltijo qilib soʻragan va qoʻmondon bunga rozi boʻlgan. Naimega gʻusl qildirilgan, kafanlangan va Albaniyaning Tirana shahrida dafn etilgan[37][19][38].

Shaxsiyati

Kichik singlisi Oysha Sultonning soʻzlariga koʻra, Naime Sulton buvisi Tirimüjgan xonimga oʻxshagan[39]. U nihoyatda noziktabiat, shirinsoʻz va mehribon ayol boʻlgan. Naime atrofidagi yetim cherkas qizlarning turmushga chiqishiga yordam bergan[40]. U musiqani juda sevgan, saroyida soz chaladigan bir necha sozandalar boʻlgan. Naime, shuningdek, sheʼriyat va sanʼatga ham qiziqqan[41].

Mukofotlari

Farzandlari

Ismi Tavalludi Vafoti Izohlar
Damat Mehmed Kamoliddin poshodan
Sultonzoda Mehmed Johid Usmon bey 1899-yil yanvar[43] 1977-yil 30-mart[43] Shahzoda Mehmed Ziyoddin va Ünsiyar xonimning qizi Dürriye Sultonga uylangan. Ularning nikohi 1920-yil 26-martda Yildiz saroyida boʻlib oʻtgan, nikohni shayx ul-islom Haydariyzoda Ibrohim afandi oʻqigan. Uning mahriga 1001 xalta oltin berilgan. Nikoh shartnomasida unga eridan ajrashish huquqi berilgan edi. Ikkalasi 1921-yil 6-noyabrda shayx ul-islom Nuri afandi koʻmagida ajrashgan. Ajrimdan soʻng u Dürriyeninng xolasi Laverans xonimga uylangan va undan Bülent Usmon bey ismli bir oʻgʻil koʻrgan. Bülent Usmon beyning ikki oʻgʻli boʻlgan: Bülent Usmon (1930-yil 2-mayda tugʻilgan) va Koubilay Usmon (1937-yilda tugʻilgan). Bülent Usmonning Rémy Chengiz Usmon (1963-yil 16-noyabrda tugʻilgan) ismli oʻgʻli tugʻilgan, Rémy Chengiz Usmonning esa Sélim Usmon (1992-yil 14-dekabrda tugʻilgan) ismli oʻgʻli boʻlgan. Koubilay Usmonning Shehnaz Usmon (1970-yilda tugʻilgan), Inci Usmon (1972-yilda tugʻilgan) va Orhan Usmon (1975-yilda tugʻilgan) ismli uch farzandi boʻlgan[44].
Adile Xonimsulton 1900-yil 12-noyabr[43] 1979-yil fevral[43] Oʻzidan uch yosh kichik boʻlgan Shahzoda Mahmud Shavkatga turmushga chiqqan. U esa Shahzoda Mehmed Sayfiddin va Nervaliter xonimning oʻgʻli edi. Nikoh 1922-yil 4-mayda Üsküdar saroyida boʻlib oʻtgan va er-xotinga yashashi uchun Kuruçeşme saroyi berilgan. Ularning Hamida Nermin Nezohat Sulton (1923-yil 27-yanvar, Üsküdar saroyi[23]— 1998-yil 7-noyabr, Bagnols-sur-Cèze[45]) ismli qizi boʻlgan. 1924-yil mart oyida sulola vakillari surgun qilingach, ular avval Fransiyaga, soʻng Misrga joylashgan. U yerda ular 1928-yil 28-martda ajrashgan. Ajrimdan soʻng u qayta turmushga chiqib, bir oʻgʻil va ikki qizli boʻlgan[23].

Ommaviy madaniyatda

  • 2017-yilgi „Payitaht: Abdülhamid“ (tarjimasi „Potaxt: Abdulhamid“) teleserialida Naime Sulton obrazini turk aktrisasi Duygu Gürcan ijro etgan[46].

Nasabi

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Bağce 2008, s. 21.
  2. ↑ Brookes 2010, s. 159 n. 25.
  3. ↑ Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 17-bet. 
  4. ↑ Aredba, Rumeysa; Açba, Edadil. Sultan Vahdeddin'in San Remo günleri. Timaş Yayınları, 2009 — 47-bet. ISBN 978-9-752-63955-3. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Uluçay 2011, s. 254.
  6. ↑ Brookes 2010, s. 279.
  7. ↑ Uluçay 2011, s. 247.
  8. ↑ Bağce 2008, s. 18.
  9. ↑ 9,0 9,1 Bağce 2008, s. 23.
  10. ↑ NewSpot, Volumes 13-24. General Directorate of Press and Information, 1999. 
  11. ↑ Oriental Gardens: An Illustrated History. Chronicle Books, 1992 — 21-bet. ISBN 978-0-811-80132-4. 
  12. ↑ Bağce 2008, s. 27.
  13. ↑ Uru, Cevriye. Sultan Abdülhamid'in kızı Zekiye Sultan'in Hayati (1872-1950), 2010 — 6-bet. 
  14. ↑ Bağce 2008, s. 28.
  15. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 689.
  16. ↑ Bağce 2008, s. 38.
  17. ↑ Uru 2010, s. 15.
  18. ↑ Brookes 2010, s. 159.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 25–26-bet. 
  20. ↑ 20,0 20,1 Brookes 2010, s. 160.
  21. ↑ Bağce 2008, s. 47.
  22. ↑ Bağce 2008, s. 55.
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 Bağce 2008, s. 58.
  24. ↑ Brookes 2010, ss. 116, 118 n. 89.
  25. ↑ Bağce 2008, s. 63.
  26. ↑ Brookes 2010, s. 118 n. 89.
  27. ↑ Tezcan, Hülya. 19. Yy Sonuna Ait Bir Terzi Defteri. Sadberk Hanım Müzesi, 1992 — 41-bet. ISBN 978-9-759-54573-4. 
  28. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 691.
  29. ↑ Uluçay 2011, s. 255.
  30. ↑ Stanford Jay Shaw. From Empire to Republic: The Turkish War of National Liberation, 1918-1923 : a Documentary Study. Turkish Historical Society, 2000 — 1046-bet. ISBN 978-975-16-1228-1. 
  31. ↑ Suna Kili'ye armağan: cumhuriyete adanan bir yaşam. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 1998 — 333-bet. ISBN 978-9-755-18124-0. 
  32. ↑ 32,0 32,1 Bağce 2008, s. 98.
  33. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 698.
  34. ↑ Bağce 2008, s. 99.
  35. ↑ 35,0 35,1 35,2 35,3 Bağce 2008, s. 100.
  36. ↑ Bağce 2008, s. 101.
  37. ↑ „Abdülhamid'in geliniydi“. Sabah. Qaraldi: 2025-yil 28-aprel.
  38. ↑ Brookes 2010, s. 285.
  39. ↑ Bağce 2008, s. 102.
  40. ↑ Bağce 2008, s. 103.
  41. ↑ Bağce 2008, s. 104.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 Yılmaz Öztuna. Başlangıcından zamanımıza kadar büyük Türkiye tarihi: Türkiye'nin siyasî, medenî, kültür, teşkilât ve san'at tarihi. Ötüken Yayınevi, 1978 — 165-bet. 
  43. ↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 PAZAN, İbrahim „HANEDAN ALBÜMÜ“ (tr). ibrahimpazan.com. Qaraldi: 2021-yil 14-yanvar.
  44. ↑ Bağce 2008, s. 55-56.
  45. ↑ Bağce 2008, s. 59.
  46. ↑ Payitaht: Abdülhamid (TV Series 2017– ), qaraldi: 2019-01-11

Adabiyotlar

  • Bağce, Betül Kübra. II. Abdulhamid qizi Naime Sulton'in hayoti (tr). Marmara University Institute of Social Sciences, 2008. 
  • Brookes, Douglas Scott. Kanizak, malika va muallima: Usmonli haramidan ovozlar. University of Texas Press, 2010. ISBN 978-0-292-78335-5. 
  • Sakaoğlu, Necdet. Bu mulkning ayol sultonlari: Vâlide sultonlar, hâtunlar, hasekilar, kadınefendilar, sultonefendilar. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6. 
  • Uluçay, Mustafa Çağatay. Podshohlarning ayollari va qizlari. Ankara: Ötüken, 2011. ISBN 978-9-754-37840-5. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Naime_Sulton&oldid=654353" dan olindi