Kontent qismiga oʻtish

Shahidlar xiyoboni (Boku)

Koordinatalari: 40°21′24″N 49°49′42″E / 40.35667°N 49.82833°E / 40.35667; 49.82833
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shahidlar xiyoboni
Ozarbayjon davlat hukumati
Fayl:Martyrs' Lane common view.JPG
Yodgorlikdan qabristonning ko‘rinishi.
nil
Kavkaz yurishi, Mart voqealari, Qora yanvar va Birinchi Tog‘li Qorabog‘ urushida halok boʻlganlar xotirasiga bagʻishlangan.
Tashkil etilgan 1990-yil 21-yanvar
Joylashuvi 40°21′24″N 49°49′42″E / 40.35667°N 49.82833°E / 40.35667; 49.82833
Boku, Ozarbayjon
 yaqinida
Umumiy dafnlar soni 15,000
Millatlar kesimida dafn etilganlar
Urushlar kesimida dafn etilganlar
Statistika manbasi: Qora yanvar qurbonlari

Shahidlar xiyoboni (ozarbayjoncha: Şəhidlər Xiyabanı) – ilgari Kirov parki nomi bilan tanilgan, Ozarbayjonning Boku shahridagi qabriston va yodgorlik majmuasi. Xiyobon 1990-yilgi Qora Yanvar voqealarida Sovet Armiyasi tomonidan oʻldirilganlar hamda 1988—1994-yillardagi Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushida halok boʻlganlarga bagʻishlangan.

Tarix

Birinchi jahon urushi yakunlanib borayotgan kunlarda Rossiyadagi fuqarolar urushi sababli Bokuda janglar boshlangan. Rossiya imperiyasi qulagach, toʻrtta guruh hududni nazorat qilish uchun kurash olib bordi. Bular – bolsheviklar, mensheviklar, armanlar va ozarbayjonlar edi. Janglarda koʻplab odamlar, jumladan, Bokuning ruslar qoʻliga oʻtishiga yoʻl qoʻymaslik uchun yuborilgan kichik Britaniya qoʻshini aʼzolaridan ham halok boʻlgan[1]. Shahhidlar xiyoboni dastlab 1918-yilgi Mart voqealari qurbonlari uchun moʻljallangan musulmon qabristoni boʻlgan[2][3].

Bolsheviklar hokimiyatga kelganidan soʻng qabriston butunlay vayron qilingan va jasadlar olib tashlangan[4], ular bu yerda koʻngilochar bogʻ yaratgan va taniqli bolsheviklar yetakchisi Sergey Kirovning haykalini oʻrnatgan[5]. Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng[2], haykal va koʻngilochar bogʻ inshootlari olib tashlangan[6] va bu joy milliy qahramonlarni dafn etish joyi sifatida qayta tiklangan[7].

Keyinchalik yodgorlik 1988-yil fevraldan 1994-yil maygacha Ozarbayjonning janubi-gʻarbiy qismidagi Togʻli Qorabogʻning kichik anklavida, Armaniston tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Togʻli Qorabogʻ etnik armanlari va Ozarbayjon Respublikasi oʻrtasida boʻlib oʻtgan Birinchi Qorabogʻ urushida halok boʻlgan erkaklarning jasadlarini dafn etish uchun ishlatilgan[2].

Loyihalash

Qabristonda taxminan 15 ming kishi dafn etilgani taxmin qilinmoqda. U shahar janubidagi Kaspiy dengiziga qaragan tepalikda joylashgan. U Ozarbayjon mustaqilligi uchun jon fido qilganlar ziyoratgohi hisoblanadi va har yili minglab ziyoratchilarni oʻziga jalb qiladi[8].

Yodgorliklar

Fayl:Аллея шахидов 20 января 2024.jpg
Shahidlar xiyoboni 2024-yil 20-yanvar

Abadiy alanga yodgorligi Shahidlar koʻchasida joylashgan boʻlib, Ozarbayjon prezidentlari va boshqa rasmiy shaxslar tomonidan tez-tez ziyorat qilinadi[9].

Shahidlar xiyobonida 1918-yilda Boku jangi paytida bolsheviklar va arman qoʻshinlari bilan jangda halok boʻlgan 1130 turk askarining yirik yodgorligi boʻlgan Boku turk shahidlari yodgorligi ham joylashgan. Yodgorlik yonida turklar tomonidan qurilgan shahidlar masjidi ham bor[10]. Yodgorlikda qizil granit bilan qoplangan olti burchakli blok mavjud; har bir yuzida Turkiya milliy bayrogʻiga asoslangan sof oq marmar yarimoy yulduzi mavjud. U 1999-yil sentyabr oyida Turkiya sobiq prezidenti Süleyman Demirel va Ozarbayjon prezidenti Haydar Aliyev tomonidan rasmiy marosimda ochilgan[11].

Turk yodgorligidan uncha uzoq boʻlmagan joyda xuddi shu mojaro paytida halok boʻlgan britaniyalik askarlarni eʼtirof etuvchi kichik devor bor[4][1].

Mangu olov yodgorlik majmuasi

Fayl:Dmitry Medvedev in Azerbaijan 3 July 2008-8.jpg
Prezident Dmitriy Medvedev „Mangu olov“ yodgorligi yonida

„Mangu olov“ yodgorligini tashkil etish taklifi 1994-yilda ilgari surilgan. Keyinchalik Ozarbayjon parlamenti Prezident Aliyevning tashabbusi bilan ozarbayjonlik shahidlar xotirasiga milliy yodgorlik oʻrnatishga kelishib oldi. Aliyev loyihani shaxsan oʻzi nazorat qilgan. Qora yanvarning besh yilligiga bagʻishlangan koʻrgazma davomida Prezidentga uchta, jumladan, haykaltarosh Umar Eldarovning taklifi taqdim etilgan, u yana bir nechta takliflarni soʻradi. Arxitektor Elbay Gasimzade tomonidan ishlab chiqilgan taklif tanlovda gʻolib chiqqan. 1998-yil 5-avgustda Prezident Aliyev Shahidlar xiyobonida 2 milliard AZN mablagʻ evaziga „Mangu olov“ yodgorligini oʻrnatish toʻgʻrisida buyruq chiqargan.

Yodgorlik 1998-yil 9-oktyabrda tantanali ravishda ochilgan. Ushbu yodgorlik majmuasi oltin hoshiyali shisha gumbaz ostidagi, sakkiz qirrali yulduz shaklidagi poydevorga oʻrnatilgan maqbaradan iborat. 2007-yilda „Mangu olov“ ustunlari balandlatilib, sakkiz burchakli yulduz va sakkiz qirrali koʻzguning ayrim qismlari tilla suvi bilan qoplangan.

Mashhur dafnlar

Shahidlar xiyoboniga kiraverishdagi birinchi qabr Qora yanvar oyida vafot etgan er-xotin Fariza va Ilhom Allohberdiyevga tegishli. Ilhom Sovet qoʻshinlari tomonidan otib oʻldirilgan va Fariza erining oʻlimini eshitgach, oʻz joniga qasd qilgan[12][13]. Qabr sadoqat va muhabbat ramziga aylangan[14]. Qabristonda Birinchi Qorabogʻ urushi paytida halok boʻlgan jurnalistlar Chingiz Mustafayev va Salatin Askerovaning qabrlari ham bor[15].

Gallereya

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „History denies Baku heroes a memorial“. The Times (2003-yil 14-yanvar). Qaraldi: 2010-yil 25-mart.[sayt ishlamaydi]
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 „Şəhidlər xiyabanı ziyarət edilib“ (az). islammektebi.org (2010-yil 18-yanvar). 2011-yil 26-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  3. ↑ „Baku Attractions: Martyrs Lane“. simplebaku.com (2010). 2008-yil 28-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  4. ↑ 4,0 4,1 Peuch, Jean-Christophe „Azerbaijan: Planned British War Memorial Raises Hackles“. NetNative. Payvand's Iran News (2003-yil 20-sentyabr). 2008-yil 10-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  5. ↑ „ru:Память об утратах и азербайджанское общество“ (ru). sakharov-center.ru (2010). 2011-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  6. ↑ Kerimov, Faig. „What Happened to Kirov’s Statue?“ AZER.com in Azerbaijan International, Vol. 9:2 (Summer 2001), pp. 40-42.
  7. ↑ Reza with Betty Blair. „Black January—Baku 1990: Behind the Scenes—A Photojournalistʼs Perspective“.[sayt ishlamaydi] AZER.com at Azerbaijan International, Vol. 10:4 (Winter 2002), pp. 58-63.
  8. ↑ „Qara Yanvar: Tragedy of January 20 Remembered“. zerbaijan.com (2010). Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  9. ↑ „ru:На Аллее Шехидов в Баку вновь зажегся Вечный огонь05.11.2007 20:35“ (ru). mirtv.ru (2007-yil 11-may). 2013-yil 17-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  10. ↑ „Azerbaijan closes Turkish mosque in Baku: Report“. Sitemiz AA, CÄ°HAN ve Reuters abonesidir (2009-yil 26-aprel). 2009-yil 28-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  11. ↑ „Memorial for Turkish Martyries and territorial planning project, Baku-Azerbaijan 1999“. utm.com.tr (2010). 2019-yil 2-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-mart.
  12. ↑ Yanvarskiy terror proarmyanskoy sovetskoy vlasti i nepokolebimost geroizma azerbaydjanskogo naroda (Wayback Machine saytida 2010-02-15 sanasida arxivlangan) (ruscha)
  13. ↑ Allaxverdiev Ilgam Ajdar ogli, 1962 goda rojdeniya (ruscha)
  14. ↑ V Azerbaydjane vspominayut jertv tragedii 20 yanvarya 1990 goda (ruscha)
  15. ↑ Təsisçilər Şurası (Wayback Machine saytida 2011-09-04 sanasida arxivlangan) (ozarbayjoncha)

Havolalar

Vikiomborda „Shahidlar xiyoboni (Boku)“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Shahidlar_xiyoboni_(Boku)&oldid=773816" dan olindi