Kontent qismiga oʻtish

Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Togʻli Qorabogʻ urushi lavhalari

Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi[a] etnik va hududiy mojaro boʻlib, 1988-yil fevraldan 1994-yil mayigacha janubi-gʻarbiy Ozarbayjondagi Togʻli Qorabogʻ anklavida Togʻli Qorabogʻning koʻpchilikni tashkil etuvchi etnik armanlari (ularni Armaniston qoʻllab-quvvatlagan) bilan Ozarbayjon Respublikasi (uni esa Turkiya qoʻllab-quvvatlagan) oʻrtasida yuz bergan. Urush choʻzilgan sari, sobiq Sovet respublikalari boʻlgan Armaniston va Ozarbayjon Togʻli Qorabogʻning togʻli hududlarida uzoq davom etgan, eʼlon qilinmagan togʻli urushga tortilib bordi, Ozarbayjon esa Qorabogʻ harakatini jilovlashga urindi.

Anklav parlamenti Armaniston bilan birlashish tarafdori boʻlib ovoz berdi va Togʻli Qorabogʻning ozarbayjonlik aholisi boykot qilgan referendum oʻtkazildi; unda 82,2% ishtirok etish darajasida 99,89% mustaqillik tarafdori boʻlib ovoz berdi[1][2]. Armaniston bilan birlashish talabi 1988-yilda nisbatan tinch shaklda boshlandi; keyingi oylar davomida Sovet Ittifoqi parchalangan sari u asta-sekin armanlar va ozarbayjonliklar oʻrtasidagi tobora zoʻravonlashib borayotgan mojaroga aylandi va buning natijasida etnik tozalash sodir boʻldi[3][4], jumladan armanlarga qarshi yoʻnaltirilgan Sumgait (1988) va Boku (1990) pogromlari, shuningdek ozarbayjonliklarga qarshi yoʻnaltirilgan Gugark pogromi (1988) va Xoʻjali qirgʻini (1992).

Ikkala xalq oʻrtasidagi etnikaro toʻqnashuvlar Ozarbayjondagi Togʻli Qorabogʻ avtonom viloyati (TQAV) parlamenti 1988-yil 20-fevralda mintaqani Armaniston bilan birlashtirish uchun ovoz berganidan koʻp oʻtmay boshlandi. Ozarbayjondan ajralib chiqish haqidagi deklaratsiya hududiy mojaroning kulminatsiyasi boʻldi[5]. Ozarbayjon Sovet Ittifoqidan mustaqilligini eʼlon qilib, anklav hukumatiga tegishli vakolatlarni bekor qilganidan soʻng, arman koʻpchiligi Ozarbayjondan ajralib chiqish uchun ovoz berdi va shu jarayonda xalqaro miqyosda tan olinmagan Togʻli Qorabogʻ Respublikasini eʼlon qildi.

Toʻliq miqyosli janglar 1992-yil boshida avj oldi. Turkiya Ozarbayjon tomonida jang qilish uchun yollanma askarlarni yubordi va gumanitar yordamni ham oʻz ichiga olgan holda Armanistonga barcha quruqlik yoʻllarini blokadaga oldi[6]. Yevropada xavfsizlik va hamkorlik boʻyicha kengash (YXHK)ni ham oʻz ichiga olgan qator guruhlarning xalqaro vositachiligi tomonlar ishlashi mumkin boʻlgan yakuniy yechimga olib kelolmadi. 1993-yil boshida arman kuchlari anklavning oʻzidan tashqaridagi yettita ozarbayjonlar koʻpchilikni tashkil etuvchi tumanni egallab oldi va bu mintaqadagi boshqa davlatlarning aralashuvi xavfini tugʻdirdi.[b] 1994-yilda urush yakuniga kelib, armanlar anklavni, shuningdek atrofdagi ozarbayjon hududlarini, eng avvalo Togʻli Qorabogʻni materik Armaniston bilan bogʻlovchi togʻ oʻtish yoʻlagi — Lachin dovonini toʻliq nazoratiga olgan edi. 1994-yil may oyida Rossiya vositachiligida sulh imzolandi.

Mojaro natijasida taxminan 724 ming nafar ozarbayjonlik Armaniston, Togʻli Qorabogʻ va atrofdagi hududlardan quvgʻin qilindi, shu bilan birga Ozarbayjonda yoki Armanistonga chegaradosh hududlarda yashagan 300 000–500 000 nafar armanlar oʻz uylaridan koʻchirildi[7]. Urush tugaganidan soʻng va koʻp yillar davomida Armaniston va Ozarbayjon oʻrtasidagi muntazam tinchlik muzokaralarini YEHXB Minsk guruhi vositachiligida oʻtkazdi, biroq ular tinchlik shartnomasiga olib kelmadi. Natijada Togʻli Qorabogʻ hududi huquqiy noaniqlik holatida qoldi, Artsax Respublikasi esa xalqaro miqyosda tan olinmagan boʻlsa-da, de-fakto mustaqil boʻlib qoldi. Davom etayotgan tangliklar saqlanib qoldi va vaqti-vaqti bilan qurolli toʻqnashuvlar yuz berib turdi. Arman harbiy kuchlari 2020-yildagi Ikkinchi Togʻli Qorabogʻ urushigacha anklavdan tashqaridagi Ozarbayjon hududining taxminan 9%ini bosib turgan edi[c].

Izohlar

  1. ↑ ozarbayjoncha: Birinci Qarabağ müharibəsi, Armanistonda Artsax ozodlik urushi (armancha: Արցախյան ազատամարտ) deb ataladi
  2. ↑ 1993-yilda qabul qilingan toʻrtta BMT xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyasi sobiq TQAV chegaralaridan tashqariga tushadigan hududlardan arman qoʻshinlarini olib chiqishni talab qilgan.
  3. ↑ Jurnalist Tomas de Vaal har bir tuman maydoni, Togʻli Qorabogʻ viloyati maydoni va Ozarbayjonning umumiy maydoni boʻyicha (km²da) quyidagi raqamlarni keltiradi: 1 936 — Kalbajar; 1 835 — Lachin; 802 — Qubadli; 1 050 — Jabroil; 707 — Zangilon; 842 — Agʻdam; 462 — Fuzuli; 75 — eksklavlar; jami 7,709 km2 (2,976 kv mi) yoki 8,9%[8].

Manbalar

  1. ↑ „The Referendum on Independence of the Nagorno Karabakh Republic | NKR“. www.nkr.am. 2021-yil 10-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 10-dekabr.
  2. ↑ „Nagorno-Karabakh: between vote and reality“. openDemocracy. Qaraldi: 2021-yil 10-dekabr.
  3. ↑ Rieff, David (June 1997). "Without Rules or Pity". Foreign Affairs (Council on Foreign Relations) 76 (2). Archived from the original on 2008-07-20. https://web.archive.org/20080720114733/http://www.cilicia.com/armo19e.html. Qaraldi: 13 February 2007. Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi]]
  4. ↑ Lieberman 2006, ss. 284–292.
  5. ↑ Croissant 1998.
  6. ↑ Bonner, Raymond. „War, Blockade and Poverty 'Strangling' Armenia“. The New York Times (1994-yil 16-aprel). 2016-yil 6-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 6-mart. „But Turkey backs the Azerbaijanis, and has sealed its border with Armenia. Turkey will not allow even relief aid across its land to Armenia.“.
  7. ↑ „Gefährliche Töne im "Frozen War"“. Wiener Zeitung (2013-yil 2-yanvar). 2013-yil 11-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.
  8. ↑ de Waal 2003, s. 286.

Adabiyotlar

Havolalar