Marzuban ibn Muhammad
| Marzuban ibn Muhammad | |
|---|---|
| Ozarbayjonning Saloriy hukmdori | |
 Marzuban ibn Muhammadning nomi yozilgan kumush dirham. Ozarbayjon milliy tarixi muzeyi, Boku | |
| Ozarbayjon amiri | |
| Saltanat | 941/2 — 957 |
| Oʻtmishdoshi | Muhammad ibn Musofir |
| Davomchisi |
Justan I ibn Marzuban I Ibrohim I ibn Marzuban I |
| Tugʻilishi | Nomaʼlum |
| Vafoti | 957 |
| Sulola | Saloriylar |
| Otasi | Muhammad ibn Musofir |
| Dini | Islom |
Marzuban ibn Muhammad (957-yilda vafot etgan; Ozarbayjonning Saloriy hukmdori) 941/42–957-yillarda hukmronlik qilgan. Tarom hukmdori Muhammad ibn Musofirning oʻgʻli.
Ozarbayjonni egallab olish
941-yilda Marzuban va ukasi Vahsudan ibn Muhammad onalarining pinhona roziligi bilan boshqaruvdagi qattiqqoʻlligi tufayli koʻplab fuqarolarni ranjitgan otalari Muhammadni taxtdan agʻdarib, qamab qoʻydilar. Vahsudan Muhammadning oʻrniga Tarom hukmdori boʻldi. Biroq Muhammad Ozarbayjon hukmdori Daysam ibn Ibrohim al-Kurdiyning vaziri Abulqosim Jaʼfar ibn Ali bilan aloqa oʻrnatdi. Ozarbayjondan qochib ketgan Jaʼfar Marzubanga xoʻjayinini hokimiyatdan agʻdarib, viloyat boshqaruvini qoʻlga olish imkonini taklif qildi. Jaʼfar, Marzuban va Vahsudanlarning barchasi Ismoiliylar boʻlib, ehtimol Jaʼfarning ularga murojaat qilishining sababi ham ayni shu edi. Har holda, Marzuban bu taklifga rozi boʻlib, Ozarbayjonga bostirib kirdi. Daysamning daylamiy qoʻshinlari Saloriylar tomonga oʻtib ketdi va Marzuban Ardabil hamda Tabrizni egallab oldi. Daysam esa Artsruniylarning Vaspurakandagi mulkiga qochib ketdi.
Marzuban Jaʼfarni vazir etib tayinlagan boʻlsa-da, Jaʼfar tez orada oʻz mavqeidan xavotir ola boshladi. Shu sababli Tabrizga borib, Daysamni ham u yerga kelishga chaqirdi, soʻng shahardagi daylamiy yetakchilarini oʻldirdi. Daysam qaytib keldi va Marzubanning boshqaruvidan norozi boʻlgan kurdlardan sadoqat qasamyodini qabul qildi. Biroq Marzuban va daylamiylar ularni magʻlub etib, Tabrizni qamal qildilar. Marzuban Jaʼfarni Daysamdan voz kechishga koʻndirdi. Jaʼfar qisqa muddatga vazirlikdan chetlatilib, keyinroq yana lavozimiga qaytarildi.
Daysam va uning tarafdorlari Tabriz qulashi arafasida shahardan qochib chiqishga muvaffaq boʻlib, Ardabilga yoʻl oldilar. Marzuban ukasi Vahsudanning yordami bilan shaharni qamal qilib, Daysamning vazirini pora bilan taslim boʻlishga koʻndirdi. Vazir 942 yoki 943-yilda taslim boʻldi. Daysamga Taromdagi Marzubanning qalʼasini boshqarib turishga ruxsat etildi. Ardabil aholisi xiyonati uchun jazolandi. Ulardan ogʻir xiroj undirilib, shahar devorlarini buzib tashladilar.
Marzuban Ozarbayjonning oʻzida hokimiyatini mustahkamlagach, oʻzining taʼsirini shimol va gʻarbga kengaytirishga intildi. Jumladan, Shirvonshohlar davlati yerlariga ham bostirib kirdi. Shirvonshoh dushmanlarni yengdi, biroq oxir-oqibat, Marzubanning vassali boʻlib, xiroj toʻlashga rozi boʻldi[1]. 945-yilda Marzuban Dvin shahrini ham egalladi. Kengayish siyosati samarali boʻldi. Hukmronligining oxiriga kelib Marzuban Kavkaz va Armanistondagi koʻplab mayda knyazlarning vassalligini qoʻlga kiritdi.
Rus va Hamdoniylar bosqini
945-yil bahorida ruslar Ozarbayjonga bostirib kirdi. Ular Kura daryosi boʻylab yuqoriga koʻtarilib, Bardaani egalladilar. Kofir ruslarga qarshi jang qilishga oshufta koʻplab koʻngillilarni oʻz ichiga olgan Marzubanning qoʻshini son jihatdan bosqinchilardan ustun edi. Shunga qaramay, Saloriylar qoʻshini bir necha bor magʻlub boʻldi. Faqat ruslar kasallikdan zaiflashgachgina Marzuban ularni pistirmaga tushirib, 700 nafarini oʻldirishga muvaffaq boʻldi.
Shundan soʻng Marzuban Bardaani qamal qildi. Biroq Hamdoniylar amiri, yaʼni Mavsil hokimi Nosir ud-Davla jiyani al-Husayn ibn Saidni Ozarbayjonni egallash uchun yuborgani haqidagi xabarni oldi. 942-yilda Marzuban bilan Daysam oʻrtasidagi urush vaqtida al-Husaynni xalifa viloyat boshqaruviga tayinlagan va hozirda u oʻz daʼvosini roʻyobga chiqarishni koʻzlayotgan edi. Hamdoniylar Salmosga yetib kelgan va kurdlardan koʻmak olgan edi. Marzuban ruslarni jilovlab turish uchun oz sonli kuch qoldirib, qishki yurishda (945–946) al-Husaynga zarba berdi va uni magʻlub etdi. Oradan koʻp oʻtmay, Nosir ud-Davla al-Husaynni chaqirib oldi, chunki bu vaqtda Buvayhiylar amiri Bagʻdodga qarshi urushga tayyorgarlik koʻrayotgan edi. Ruslar esa imkon qadar koʻp oʻlja va asirlar olib, ketishga qaror qildilar.
Buvayhiylarga asir boʻlishi
Taxminan 948-yilda Marzuban elchisini Jibalning Buvayhid amiri Rukn ud-Davla haqorat qilganidan gʻazablandi va jazo tariqasida Ray shahrini egallashga qaror qildi. Rukn ud-Davla diplomatik yoʻl bilan Marzubanning yurishini choʻzishga muvaffaq boʻlib, ittifoqchilaridan qoʻshimcha kuch toʻplash uchun vaqt yutdi. Qazvinda Marzubanning qoʻshini yengildi va oʻzi asir olindi[2].
Qazvindagi jangdan qochib qutulgan daylamiy zobitlar qamoqda boʻlgan Marzubanning otasi Muhammadning atrofida jamlanishga qaror qildilar. Ular Muhammadni ozod etib, Ardabilni egalladilar, ammo Muhammad tez orada ularni ham ranjitdi va Taromga qochishga majbur boʻldi. Vahsudan otasini qamab qoʻydi. Rukn ud-Davla yuborgan Muhammad ibn Abduroziq boshchiligidagi qoʻshinga qarshi Marzubanning oʻgʻillariga yordam beradi degan umidda Daysamni Ozarbayjonga joʻnatdi. Tez orada Muhammad ibn Abduroziq chekinishga qaror qildi va Daysamga Ozarbayjonni qayta egallash imkonini berdi. Markaziy boshqaruvdagi bu vaqtinchalik zaiflik Ravvodiylar hamda Shaddodiylarga mos ravishda Tabrizning shimoli-sharqidagi va Dvin shahri atrofidagi hududlar ustidan nazorat oʻrnatishga yoʻl ochdi.
Qaytishi va vafoti
953-yilda Marzuban qamoqdan qochib chiqdi va Daysamni hokimiyatdan chetlatish uchun qoʻshin yubordi. Saloriylar qoʻshini Daysamni Ardabil yaqinida yengib, Armanistonga qochishga majbur qildi. 954/5-yilda Marzuban Rukn ud-Davla bilan sulh tuzdi. Rukn ud-Davla Marzubanning qiziga uylangan edi. Shuningdek, Ozarbayjonning boshqa qismlarida ham oʻz hokimiyatini qayta tikladi. Shaddodiylarni Dvindan quvib chiqardi, Ravvodiylar esa yerlarini saqlab qoldi, biroq xiroj toʻlashga majbur boʻldi.
955 yoki 956-yilda Daysam Halabning Hamdoniy amiri Sayf ud-Davla koʻmagida Salmosni egalladi. Darbanddagi qoʻzgʻolonni bostirish bilan band boʻlgan Marzuban qaytib kelib, uni magʻlubiyatga uchratdi. Daysam Vaspurakanga qochdi, biroq u yerdagi podsho Marzubanning tahdidlariga javoban Daysamni Saloriylarga topshirdi. Daysamning koʻzi oʻyilib, qamoqqa tashlandi. Shu tariqa uning Saloriylarga tahdidi barham topdi.
Marzuban 957-yilda vafot etdi. Uning vasiyatnomasida dastlab uch oʻgʻli Justan, Ibrohim va Nosir ketma-ket voris boʻlishi koʻzda tutilgan edi. Keyinchalik fikrini oʻzgartirib, taromlik ukasi Vahsudanni voris etib tayinladi. Biroq avvalgi vasiyatni bekor qilishni unutdi. Natijada, vafotidan soʻng urushlar avj oldi.
Manbalar
- ↑ Madelung 1975, s. 246.
- ↑ Bosworth 1975, s. 234.
Adabiyotlar
- Madelung, W. „Shimoliy Eronning kichik sulolalari“, . Eronning Kembrij tarixi, 4-jild: Arablar bosqinidan Saljuqlargacha. Kembrij: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 978-0-521-20093-6.
- Bosworth, C. E. „Buwayhidlar davrida Eron“, . Eronning Kembrij tarixi, 4-jild: Arablar bosqinidan Saljuqlargacha. Kembrij: Cambridge University Press, 1975 — 250–305-bet. ISBN 0-521-20093-8.
| Oʻtmishdoshi: Daysam |
Sallarid Ozarbayjon hukmdori 941/2–957 |
Vorisi: Justan I ibn Marzuban I |