Daysam ibn Ibrohim al-Kurdiy
Daysam ibn Ibrohim (yoki Daysam), shuningdek, Daysam ibn Ibrohim al-Kurdiy (taxminan 957-yilda vafot etgan) kurd qoʻmondoni boʻlib, Sojiylar sulolasi qulaganidan keyin yuzaga kelgan hokimiyat uchun kurash davrida, 938—955-yillar oraligʻida vaqti-vaqti bilan Ozarbayjonni boshqargan.
Hayoti
Daysam xorijiy boʻlib, onasi kurd va otasi esa arab[1][2] yoki kurd[3] boʻlgan. Sojiylar hukmdori Yusuf ibn Abil Soj xizmatida boʻlgan davrida mashhurlikka erishgan[4]. Kurdlar yordami bilan 938-yilda Ozarbayjonni egallashga muvaffaq boʻldi. Biroq Ozarbayjondagi mavqei tez orada ilgari Ziyoriylar xizmatida boʻlgan giliy Lashkariy ibn Mardiyning tahdidi ostida qoldi. Lashkariy boshchilik qilgan gilalik va daylamiylar qoʻshini Daysamni Ozarbayjondan siqib chiqardi. Biroq Daysam Ziyoriy hukmdor Vushmgir yordamida viloyatni qayta qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻldi[4].
941 yoki 942-yilda Daysamning vaziri Abulqosim Jaʼfar ibn Ali unga qarshi fitna sabab Saloriylarning Tarumdagi saroyiga qochdi. U yerda Marzuban ibn Muhammadni (h. 941/2–957) Daysamdan Ozarbayjonni tortib olishga undadi. Daysam Marzubanning qoʻshini bilan jang maydonida toʻqnashdi. Biroq Daysam qoʻl ostidagi daylamiy yollanma askarlari (ularni tartibsiz kurd qoʻshinlarining kuchini muvozanatlashtirish uchun yollagan edi) Saloriylar tomoniga oʻtib ketdi. Daysam Arzruniylarning Vaspurakan shohi saroyiga qochishga majbur boʻldi[3]. Jaʼfar ibn Ali Ozarbayjonni egallagan Marzubanning vaziriga aylandi. Biroq Jaʼfar tez orada oʻz mavqei borasida xavotirga tushdi. Tabrizga borib, Daysamni viloyatga qaytishga taklif qildi. Daysam shaharga kelgach, kurdlar uni qoʻllab-quvvatladi. Biroq uning qoʻshini Marzubandan magʻlub boʻldi va Saloriylar Tabrizda Daysamni qamal qildilar. Shu paytda Jaʼfar yana Daysamni tark etdi. Daysam Tabrizdan qochib chiqib, Ardabilga yetib bordi. Marzuban uni taʼqib qilib, Ardabilni ham qamal qildi. Oxir-oqibat, Daysamning yangi vaziri (Saloriylar pora bilan oʻziga ogʻdirgan) uni taslim boʻlishga koʻndirdi. Marzuban Daysamga nisbatan yumshoqlik koʻrsatib, iltimosiga binoan Tarumdagi qal’asini unga topshirdi[5].
949-yilda Marzubanni Buvayhiylar asir olgach, Abu Mansur Muhammad boshchiligidagi Buvayhiylar qoʻshini Ozarbayjonni egallash uchun yuborildi. Marzubanning ukasi Vahsudan ibn Muhammad Saloriylar manfaatlarini himoya qilish uchun Daysamni Ozarbayjonga yubordi. Abu Mansur Muhammadning yaqinlashuvi Daysamni Arronga chekinishga majbur qildi. Biroq Abu Mansur Muhammad muvaffaqiyatsizlikka uchragach, ortga qaytdi va bu Daysamga viloyatni yana egallash imkonini berdi. 953-yilda Marzuban Buvayhiylar asirligidan qochib, oʻz hududlarini qayta tiklashga kirishdi. Daysam Ardabil yaqinida Saloriylar qoʻshinidan magʻlub boʼlgach, daylamiy sarkardalar uni tark etdi. Daysam Armanistonga qochdi va u yerda nasroniylar qoʻlloviga erishdi. Bir yil oʻtib Armanistondan haydab chiqarildi va Bagʻdodga yoʻl oldi. U yerda Buvayhiylar hukmdori Muizz ud-Davla uni hurmat bilan qabul qildi[6].
Buvayhiylar Saloriylar bilan sulh tuzgach, Daysam Ozarbayjonni qayta egallashda ularga suyanib boʻlmasligini anglab yetdi. Shu sababli Hamdoniylar tomoniga oʻtdi. Sayf ad-Davla (Halab) yordamida 955/956-yillarda Salmosni Hamdoniylar nomidan egalladi. Biroq Marzuban uni shahardan siqib chiqardi[oydinlashtirilsin] va Daysam yana Vaspurakandagi Arzruniylar huzuriga boshpana izlab bordi. Arzruniylar shohi Marzuban tahdidi ostida qolgani sababli Daysamni qoʻlga olib, Saloriylarga topshirdi. Daysam koʻr qilinib, qamoqqa tashlandi. U 957-yilda Marzubanning vafotidan soʻng oʻldirildi[7].
Manbalar
- ↑ Vladimir, Minorsky. Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin. p. 113.
- ↑ [[1] „DAYSAM“] (en-US). Encyclopaedia Iranica. — „Daysam is described as the son of a Kurdish mother and an Arab father who had been a partisan of the Kharijite Hārūn Wāzeqī at Mosul during the caliphate of al-Moʿtażed (279-89/892-902).“. Qaraldi: 2025-yil 10-iyun.
- ↑ 3,0 3,1 Madelung 1975, s. 232.
- ↑ 4,0 4,1 Bosworth 1994, ss. 172–173.
- ↑ Madelung 1975, s. 233.
- ↑ Madelung 1975, s. 234.
- ↑ Madelung 1975, s. 235.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. Edmund (1994). "Daysam". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume VII/2: Dastūr al-Afāżel–Dehqān I. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 172–173 b. ISBN 978-1-56859-020-2. https://www.iranicaonline.org/articles/daysam.
- Madelung, Wilferd „Minor dynasties of northern Iran“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–250-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Minorsky, Vladimir. A History of Sharvān and Darband in the 10th-11th Centuries. Cambridge: W. Heffer & Sons, Ltd., 1958.