Kontent qismiga oʻtish

Shirvonshohlar davlati

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shirvonshohlar davlati
861–1538
1311-yildagi Kavkaz xaritasi, o‘ng tomonda Shirvon joylashgan
1311-yildagi Kavkaz xaritasi, o‘ng tomonda Shirvon joylashgan
Capital Shemaxa (dastlabki)
Boku (keyingi)
Common languages Fors (saroy, adabiyot, sulolaviy)
Arab (dastlabki sulolaviy)
Religion
Sunniylik Islom
Government Gubernatorlik, keyinchalik monarxiya
• 861–?
Haysam ibn Xolid (birinchi)
• 1535–1538
Shoxrux (oxirgi)
Historical era O‘rta asrlar va Ilk yangi davr
• Established
861
• Disestablished
1538

Shirvonshohlar davlati (shirvonshoh, soʻzma-soʻz tarjimasi — „Shirvon shohi“)[1] 861-yildan 1538-yilgacha (hozirgi Ozarbayjon hududidagi) Shirvon hukmdorlari boʻlgan. Ularning davlati oʻz davrida yoki undan koʻp oʻtmay yozilgan manbalarda Shirvon podsholigi[2] (forscha: پادشاهی شروان‎‎[3]; arabcha: مملكة شروان‎‎[4]) deb tilga olinadi. Birinchi hukmron sulola asl kelib chiqishi bilan arab, keyinchalik esa forslashgan Yazidiylar boʻlib, ular keyinroq Kasroniylar (shuningdek, Xoqoniylar deb ham atalgan) nomi bilan mashhur boʻlgan. Ikkinchi hukmron sulola esa Yazidiylar/Kasroniylarning uzoq qarindoshlari boʻlgan Darbandiylar edi.

Shirvanshohlar 861–1538-yillarda, yaʼni islom olamidagi eng uzoq umr koʻrgan sulolalardan biri sifatida hukmronlik qilganlar. Baʼzi davrlarda ular mustaqil boʻlishgan, koʻpincha esa qoʻshni imperiyalar ustuvorligini tan olishga majbur boʻlishgan. Sulola ayniqsa madaniyatni qoʻllab-quvvatlashi bilan tanilgan. Masalan, 12-asrda ularning davlati fors adabiyoti uchun markazga aylangan, bu yer Xoqoniy, Nizomiy Ganjaviy, Falakiy Shirvoniy va boshqa mashhur shoirlarning Vatani boʻlgan. 1382-yilda Shirvonshohlar taxtini Ibrohim I (h. 1382–1417) egallab, Darbandiylar sulolasi hukmronligi boshlangan.

Shirvonshohlar davlati 15-asrda, Xalilulloh I (h. 1417–1463) va Farrux Yosor (h. 1463–1500)ning uzoq yillik hukmronliklari davrida gullab-yashnadi. 1500-yilda Farrux Yosor Safaviylar yetakchisi Ismoil I qoʻshinlari tomonidan magʻlub etilib, oʻldirildi. Ismoil Shirvonshohlarni safaviylar vassali sifatida saqlab qoldi. Bu holat 1538-yilda, Shoh Tohmasp I (h. 1524–1576) Shirvonshoh Shohruxni uning doimiy sadoqatsizligi tufayli lavozimidan olguniga qadar davom etdi. Shundan soʻng Shirvon Safaviylar davlatining viloyatlaridan biriga aylantirildi va Shirvonshohlar hukmronligiga barham berildi.

Tarixi

Shirvonning oʻzagi boʻlgan hudud Kavkaz togʻ tizmasining eng sharqiy choʻqqilari hamda ulardan pastga tushib, Kur daryosi va uning irmogʻi Araz daryosi qirgʻoqlarigacha choʻzilgan yerlardan iborat edi. Shunday qilib, Shirvon janubda Muqan, shimoli-gʻarbda Shaki, gʻarbda Arron, shimolda esa Layzon[a] bilan chegaradosh boʻlgan. Shirvonshohlar oʻz tarixlari davomida Layzon, shimolda Quba, Maskat va Bob al-Abvob (Darband), janubda esa Boku ustidan ham nazorat oʻrnatishga intilganlar[6].

Shirvonshoh unvoni, islom paydo boʻlishidan avvalgi davrga borib taqaladi. Ilk musulmon geografi Ibn Xurdodbeh (913-yilda vafot etgan)ning yozishicha, birinchi Sosoniy hukmdori Ardashir I (h. 224–242) Shirvonning mahalliy hukmdoriga ushbu unvonni bergan. al-Balazuriy ham arablarning sharqiy Kavkazga qilgan birinchi yurishi chogʻida Shirvonshoh va unga qoʻshni boʻlgan Layzanshoh arab lashkarboshi Salmon ibn Rabia al-Bahiliyga (650-yilda vafot etgan) boʻysunganini qayd etadi[7][8]. Shirvonshoh atamasi boshqa shakllarda ham transliteratsiya qilinadi: masalan, Shirvon shoh[7], Sharvanshoh[9]. va Sharvonshoh[10].

Dastlabki Shirvonshohlar haqidagi maʼlum maʼlumotlarning aksariyati 17-asr Usmonli tarixchisi Munejjimboshi (1702-yilda vafot etgan)ning arab tilida yozilgan Jomiʼ ad-duval (soʻzma-soʻz tarjimasi — „Xalqlar majmuasi“) asarida saqlanib qolgan. U manba sifatida hozirda yoʻqolgan arabcha Tarix Bob al-Abvob ('Darband tarixi') kitobidan foydalangan. Bu asar rus sharqshunosi Vladimir Minorskiy tomonidan batafsil tahlil qilinib, tarjima qilingan[8].

Izohlar

  1. ↑ Biroq, Layzon oʻrta asr islom davrida, hatto taxminan undan avval ham Sosoniylar imperiyasi (224–651) tarkibida Shirvonning tumani sifatida xizmat qilgan[5].

Manbalar

Adabiyotlar