Mardavij
| Mardavij مرداویج | |
|---|---|
 Mardavijning oltin dinori, 933/34-yilda Nahavandda zarb etilgan. | |
| Tabariston amiri | |
| Saltanat | 930935-yil yanvar |
| Oʻtmishdoshi | Makan ibn Kakiy |
| Davomchisi | Vushmgir |
| Tugʻilishi | tax. 890 |
| Vafoti | 935-yil yanvar |
| Sulola | Ziyoriylar |
| Otasi | Ziyor |
| Onasi | Harusindanning singlisi |
| Dini | Zardushtiylik |
Mardavij (Gilaki/forscha: مرداویج — „hujumkor erkak“; Buyuk Mardavij nomi bilan ham tanilgan) — Ziyoriylar sulolasiga asos solgan eroniy hukmdor, 930-yildan 935-yilgacha hukmronlik qilgan.
Gilonlik mahalliy zardushtiy oilada tugʻilgan Mardavij VII asrda Roshidun xalifaligi zabt etgan va keyinchalik musulmonlar hukmronligi ostida boʻlgan Sosoniylar imperiyasiga oʻxshash mahalliy eroniy zardushtiy imperiyasini barpo etishni koʻzlagan[1]. Dastlab qarindoshi Asfar ibn Shiruya qoʻshinida harbiy faoliyatini boshlagan. Keyinchalik Mardavij Asfarga sotqinlik qilib, uni oʻldirgan va Jibalning katta qismini egallagan. Shundan soʻng Abbosiylar xalifaligidan Hamadon, Dinovar va Isfahonni tortib olishga kirishgan. Soʻngra oʻzini Eron shohi deb eʼlon qilib, Isfahonni poytaxtga aylantirgan.
Keyinchalik daylamiy harbiy yetakchi Makan ibn Kakini magʻlub etib, 932-yilda Tabaristonni egallashga muvaffaq boʻlgan. 934-yilda uning hokimiyati Sheroz[2] va Ahvozgacha[3] boʻlgan hududlarda tan olingan. Biroq Eron imperiyasini qayta tiklash maqsadi 935-yilda oʻz turkiy qullari qoʻlida oʻldirilishi bilan barbod boʻlgan.
Tarixi
Mardavij taxminan 890-yilda Gilonda tugʻilgan. Daxel atrofida kezib yuruvchi, qirollik xonadoni boʻlgan Shahanshohvandlarga mansub Ziyorning oʻgʻli edi. Mardavijning onasi Gilyaniy hukmdor Harusindanning singlisi boʻlgan. Mardavij Argʻich qabilasiga mansub boʻlib, ushbu qabila aʼzolari oʻzlarini Kayxusrav davrida yashagan Gilyan hukmdori Argʻush Farhadandan kelib chiqqan, deb daʼvo qilganlar[4]. Mardavij Eron imperiyasi ulugʻvorligi xotiralari saqlanib qolgan Eron madaniyati taʼsirida ulgʻaygan. X asr arab tarixchisi Masʼudiyning soʻzlariga koʻra, zardushtiy va majusiy boʻlgan daylamiy hamda gilyaniy yetakchilarning koʻpi ateistga aylangan[5]. Mardavij Tabariston, Gilon va Daylam ustidan oʻz hukmronligini oʻrnatgan Alaviylar xizmatiga kirgan koʻplab gilyaniy yetakchilardan biri edi[5].
Hokimiyatga koʻtarilishi
Taxminan 913-yilda Mardavij lohijonlik Asfar ibn Shiruya qoʻshini safiga qoʻshilgan. Asfar Tabaristondagi Zaydiylarga xizmat qilgan. 930-yilda Asfar zaydiy Abu Muhammad Hasan ibn Qosim mulklariga bostirib kirgan. Bosqin chogʻida Mardavij Amol yaqinida Abu Muhammadni qattiq yaralagan va shu bilan Alaviylar qoʻlida oʻldirilgan togʻasi Harusindan uchun qasos olgan. Soʻng Asfarning qoʻshini Rayga yoʻl olib, u yerda daylamiy sarkarda Makan ibn Kakini magʻlub etgan. Makan Daylamga qochib ketgan[6][7]. Asfar Tabaristonni muvaffaqiyatli egallab, Qazvin va Zanjonni ham qoʻlga kiritgan hamda Mardavijni Zanjon hokimi etib tayinlagan. 930-yilda Mardavijga Asfarning ukasi Shirzod bilan birga Tarom, yaʼni Saloriylar hukmdori Muhammad ibn Musofir nazoratidagi poytaxt shaharni egallash buyurilgan. Qamal vaqtida Makan va Muhammadning daʼvati bilan Mardavij Asfarga qarshi isyon koʻtarib, sotqinlik qilgan. Muhammad va Makanning yordami bilan Mardavij Shirzod va uning boshqa qabila aʼzolarini magʻlub etib, oʻldirgan. Soʻng Asfarning odamlari Qazvinga yurish qilgan, biroq Asfar qochishga ulgurgan. Shunday qilib Mardavij Ziyoriylar sulolasiga asos solgan va Asfarning avvalgi hududlari boʻlgan Ray, Qazvin, Zanjon, Abhar, Qum hamda Karajni oʻz ichiga olgan yerlarning hukmdoriga aylangan[4]. Maʼlumotlarga koʻra, Mardavij saroyida „Anushirvon tojini“ kiygan[8].
Hukmronligi
Xuddi shu yili Makan Mardavijni magʻlub etib, Tabaristonni qisqa muddatga qaytarib oladi. Soʻngra Makan Gurgonning katta qismi ustidan hokimiyatini kengaytirib, hatto Gʻarbiy Xurosondagi Nishopurni ham egallaydi. Biroq Somoniylar hukmdori Nasr II bosimi ostida 931-yilda bu hududdan voz kechishga majbur boʻladi[6][4]. 931-yilda Mardavij Makanga qarshi qoʻshin yuboradi, ammo Makan 931-yildagi ilk toʻqnashuvda Mardavij kuchlarini magʻlub etadi. Oxir-oqibat, Makan Nishopurdan Tabaristonga qaytgach, Mardavij shaxsan hujum boshlab, Tabaristonni zabt etadi[6][4].
Endi Mardavij hududlarini tajovuzkorona kengaytirishga kirishib, Hamadonda yashayotgan (magʻlubiyatdan keyin) Asfarga hujum qiladi. 931-yilda Mardavij Asfarni magʻlub etib oʻldirishga muvaffaq boʻladi. Keyin tezda Abbosiylar qoʻl ostida boʻlgan Hamadon, Dinovar va Koshon shaharlarini, oxir-oqibat esa Isfahonni[4] egallaydi. Isfahonni oʻz poytaxtiga aylantiradi. Keyin ukasi Vushmgirni Amol hokimi etib tayinlaydi. Mardavij Bagʻdodni egallash, xalifalikni tugatish, Ktesifonda toj kiyish va Eron imperiyasini tiklashni rejalashtirgan[2].
Mardavij gʻalabasidan koʻp oʻtmay, Ali ibn Buvayh ikki ukasi Hasan ibn Buvayh va Ahmad ibn Buvayh bilan birga Mardavij tarafiga oʻtadi. Bu paytda Mardavij Alborz togʻlari janubiga, Qazvingacha yurish qilishga hozirlik koʻrayotgan edi[9]. Koʻp oʻtmay Mardavij Aliga maʼmuriy boshqaruv uchun strategik ahamiyatga ega, ehtimol hozirgi Bahromobod yaqinida joylashgan Karajni beradi. Ammo Ali Karajga ketayotib Rayda toʻxtaganida, Mardavijning vaziri al-Amid Mardavij Alini yoʻq qilishni rejalashtirayotganini bildiradi. Ali shoshilinch Rayni tark etib, Karajga yetib boradi va shaharni egallab oladi[9]. 933-yilda Mardavij Somoniy hukmdor Nasr II bilan sulh tuzadi. Mardavij Gurgonni Somoniylarga berish va Rayni qoʻlida ushlab turgani uchun xiroj toʻlashga rozi boʻladi[2]. Shundan soʻng Mardavij butun diqqatini gʻarbiy Eronga qaratadi. Qoʻshinlari Ahvozgacha yetib borib zabt etadi va Sherozda boʻlib turgan Alini yana bir bor oʻz hokimiyatini tan olishga majbur qiladi[2]. Soʻng Mardavij qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan oltin taxt, tunika va oltin toj yasatadi. Maʼlumotlarga koʻra, toji sosoniy shohi Xusrav I tojiga aynan oʻxshash boʻlgan. Eng yaxshi sarkardalari uchun bir nechta kumush taxt ham yasatadi[manba kerak].
Oʻlimi
Mardavij 935-yil yanvarida, Navroʻz bayramidan biroz oldin, daylamiy/gilyaniy askarlarni afzal koʻrib turgan bir vaqtda oʻzi yomon muomalada boʻlgan turkiy qullari tomonidan oʻldiriladi[6][2]. Oʻldirilganidan soʻng qoʻshinlarining koʻpchiligi Abbosiylar xizmatiga kiradi, boshqalari esa Buvayhiylar sulolasini barpo etgan va markaziy hamda janubiy Eronda Mardavij mulklarini egallab olgan Aliga qoʻshiladi. Shimoliy Eronda Mardavijning ukasi Vushmgir hokimiyatni egallaydi. Mardavij Gonbad-e Mardavizda dafn etilgan. Bu joy Ray shahrida Amin Abbad Borougʻning shimoli-sharqi hamda Tehron janubida joylashgan[manba kerak].
Merosi
Mardavij islomdan avvalgi eroniy urf-odatlarni saqlab qolishi va targʻib qilishi bilan tanilgan shimoliy Eronning eng mashhur shaxslaridan biri boʻlgan[10]. 1960-yillarda, islomdan avvalgi Eronga qiziqishi yuqori boʻlgan Pahlaviylar davrida, Mardavij bolalar jurnallaridagi hikoyalar va komikslar qahramoni boʻlgan[10].
Manbalar
- ↑ Robinson, Chase F.. The New Cambridge History of Islam: Volume 1, The Formation of the Islamic World, Sixth to Eleventh Centuries (en). Cambridge University Press, 2010-11-04. ISBN 9781316184301. „Later on, Mardavij made threats against Baghdad and the caliphate, declaring his intention to restore the Iranian monarchy and the Zoroastrian religion.“
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Madelung 1975, s. 213.
- ↑ Bosworth 2010.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Madelung 1975, s. 212.
- ↑ 5,0 5,1 Madelung 1969, s. 88.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Nazim 1987, s. 164.
- ↑ Madelung 1975, s. 211.
- ↑ Busse 1975, s. 273.
- ↑ 9,0 9,1 Busse 1975, s. 254.
- ↑ 10,0 10,1 Bromberger 2011.
Adabiyotlar
- Madelung, W. „Shimoliy Eronning kichik sulolalari“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Bosworth, C. E. „ZIYORIDLAR“. Encyclopaedia Iranica, Online Edition (2010).
- Nazim, M. (1987). "Mākān b. Kākī". in Houtsma, Martijn Theodoor. E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume V: L–Moriscos. Leiden: BRILL. 164–165 b. ISBN 90-04-08265-4. https://books.google.com/books?id=iJQ3AAAAIAAJ&pg=PA164.
- Busse, Heribert „Buyidlar davrida Eron“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 250–304-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Madelung, W. „GĪLĀN iv. Ilk islom davrida tarix“. Encyclopaedia Iranica, Online Edition. Qaraldi: 2016-yil 27-fevral.
- Madelung, W.. Buyidlar tomonidan „Shohonshoh“ unvonining qabul qilinishi va „Deylam hukmronligi (Davlat al-Daylam)“. Journal of Near Eastern Studies, vol. 28, no. 2, 1969 — 84–108-bet. DOI:10.1086/371995. ISBN 0857731815.
- Bromberger, Christian (2011). "GILĀN xv. Shaxsiyat haqidagi ommabop va adabiy tasavvurlar". Encyclopaedia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-xv-identity.