Abulfazl ibn al-Amid
| Abulfazl ibn al-Amid | |
|---|---|
| Tavalludi |
912 Qum, Eron |
| Vafoti |
970-yil 8-dekabr Isfahon, Eron |
| Kasbi | Shoir, davlat arbobi |
| Ijod qilgan tillari | Arabcha |
| Janr | Proza, sheʼriyat |
Abulfazl Muhammad ibn Abu Abdulloh al-Husayn ibn Muhammad al-Kotib, otasiga nisbat berilib Ibn al-Amid ham deyilgan (970-yilda vafot etgan), fors[1] davlat arbobi boʻlib, Buvayhiylar hukmdori Rukn ud-Davlaning 940-yildan 970-yilda vafotigacha 30 yil davomida vaziri boʻlgan. Oʻgʻli, Abulfath Ali ibn Muhammad, shuningdek, Ibn al-Amid, lavozimiga voris boʻlgan.
Biografiyasi
Abulfazl past tabaqadan chiqqan edi[2]. Qumlik bugʻdoy savdogarining oʻgʻli boʻlib, otasi Xurosonda kotib lavozimida xizmat qilgan va amid darajasiga koʻtarilgan. 933-yilda Abulfazl Vushmgirning vaziri boʻlgan[3]. Keyinchalik otasi Somoniylar tomonidan asirga olingan[2]. Otasi taxminan 935-yilda Isfahonda suiqasd natijasida oʻldirilgan[3].
Abulfazlning nomi ilk bor 940-yilda tilga olingan. Oʻsha paytda Rukn ud-Davla uni juda qadrlagan va oʻziga vazir etib tayinlagan. 948-yilda esa Abulfazl Rukn ud-Davlaning oʻgʻli Adud ud-Davlaning murabbiyi boʻlgan[2]. Taxminan 955-yilda Abulfazl otasining sobiq hukmdori Muhammad ibn Makanning oʻgʻli Rukn ud-Davla hududlariga yurish qilib, Isfahon va Ray kabi muhim shaharlarni egalladi. Bu bosqin paytida Abulfazl Muhammad qoʻshinini toʻxtatishga harakat qildi, biroq magʻlub boʻldi. Ikkinchi jangda Adud ud-Davla yordamida[4] ularni tor-mor keltirib, yoʻqotilgan hududlarni qayta egalladi va Muhammadni asir oldi. Taxminan shu davrda yana bir daylamiy harbiy sarkarda Ruzbahan Mu’izz ud-Davlaga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Uning ukasi Bullaka esa Adud ud-Davlaga qarshi Sherozda bosh koʻtardi. Biroq Abulfazl bu qoʻzgʻolonlarni bostirishga muvaffaq boʻldi. 960-yillarda mashhur olim Ibn Miskavayh Raydagi kutubxonada Abulfadlning bosh kutubxonachisi lavozimida xizmat qilgan[5].
966-yilda Abulfazl Xurosondan kelgan gʻoziylarning hujumi paytida yaralandi. Ular Jibalning katta qismini talon-toroj qilib, Raydagi yirik kutubxona tomon yoʻl oldilar. Kutubxonani Ibn Miskavayh saqlab qola oldi[5]. Rukn ud-Davla esa ularni ortga qaytarishga muvaffaq boʻldi[6]. Keyingi yili Rukn ud-Davlaning buyrugʻi bilan Abulfazl Ozarbayjonni zabt etdi va Saloriylar hukmdori Ibrohim I ibn Marzuban I ni yana hudud boshligʻi lavozimiga qayta tikladi. Abulfazl Rukn ud-Davlani Ibrohimni taxtdan tushirib, hududda bevosita buvayhiylar boshqaruvini oʻrnatishga undadi. Biroq Rukn ud-Davla bu maslahatni qabul qilmadi[7]. 970-yilda Abulfazl kurd hukmdori Hasanvayhga qarshi yurishga yuborildi. Biroq bu vazifani ado etishga ulgurmay vafot etdi. Abulfazlning oʻrniga oʻgʻli Abulfath vazir lavozimiga tayinlandi[8]. Abulfath Hasanvayh masalasini hal etishga muvaffaq boʻldi[6].
Asarlari
Abulfazl olim sifatida juda yuqori obroʻga ega boʻlgan va adabiy doira homiysi sifatida tanilgan. Uning ilm-fanga qoʻshgan muhim hissalaridan biri „Shaharlar qurilishi“ nomli asari boʻlib, unda qurilish usullari hamda qurilishni rejalashtirish masalalari bayon etilgan. Mazkur asar qoʻlyozma holida Turkiyaning Istanbul shahridagi arab va islom kutubxonalaridan birida saqlanadi.
Manbalar
- ↑ The Cambridge History of Iran., Repr., London: Cambridge U.P., 1975 — 585-bet. ISBN 978-0-521-20093-6.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Kennedy 2004, s. 230.
- ↑ 3,0 3,1 Cahen 1971.
- ↑ Donohue 2003, ss. 68–69.
- ↑ 5,0 5,1 Bosworth 2002.
- ↑ 6,0 6,1 Zetterstéen 1987, s. 360.
- ↑ Madelung 1975, s. 236.
- ↑ Bosworth 1975, s. 269.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. „Iran under the Buyids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 250–305-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Bosworth, C. Edmund (2002). "MESKAVAYH, ABU ʿALI AḤMAD". Encyclopaedia Iranica. London et al.: C. Edmund Bosworth. http://www.iranicaonline.org/articles/meskavayh-abu-ali-ahmad.
- Cahen, Claude (1971). "Ibn al-ʿAmīd". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 703–704 b. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Ibn+al-%CA%BFAm%C4%ABd&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Donohue, John J.. The Buwayhid Dynasty in Iraq 334 H./945 to 403 H./1012: Shaping Institutions for the Future. Leiden and Boston: Brill, 2003. ISBN 90-04-12860-3.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Madelung, W. „The Minor Dynasties of Northern Iran“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Zetterstéen, K.V. (1987). "Ibn al-′Amīd". E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, Volume III: E–I′timād al-Dawla. Leiden: BRILL. p. 360. ISBN 90-04-09789-9. https://books.google.com/books?id=xd5VonTOppMC&pg=PA360.