Nasr II (Somoniy)

Nasr II
Nasr II tangalari, 933/4-yilda Nishopurda zarb ettirilgan.
Somoniylar davlati amiri
Saltanat	914-yil 23-yanvar — 997-yil 6-aprel
Oʻtmishdoshi	Ahmad
Davomchisi	Nuh I
Tugʻilishi	906-yil
Vafoti	6-aprel, 943-yil (38 yosh)
Farzandlari	Nuh I
Sulola	Somoniylar
Otasi	Ahmad
Dini	Ahl as-Sunna val-Jamoa

Nasr ibn Ahmad yoki Nasr II (Somoniy) ― 914–943-yillarda Movarounnahr hukmdori. Somoniylar sulolasi vakili.

Biografiyasi

Hukmronlikka kelishi

Nasr II 906-yilda Somoniyning nabirasi Ahmad ibn Ismoil (907–914-yillarda hukmronlik qilgan) oilasida tugʻilgan. Nasr II 914-yil yanvarida otasi oʻldirilgandan keyin sakkiz yoshida amir boʻldi. Vazir Abu Muhammad Jayhoniy (914–922-yillarda) Somoniylar saltanatining hukmdori (amiri) bo‘ldi va Jayhoniy vazir etib tayinlandi. Nasrning yoshligi tufayli Jayhoniy imperiyaning amalda hukmdoriga aylandi.

Deyarli darhol davlat ichida bir qator qoʻzgʻolonlar koʻtarildi, eng yirigi Samarqandda uning amakisi Ishoq ibn Ahmad boshchiligidagi qoʻzgʻolon edi.  Ishoqning oʻgʻillari qoʻzgʻolonda qatnashdilar; bir oʻgʻli Abu Solih Mansur Xurosonning Nishopur va boshqa bir qancha shaharlarini oʻz nazoratiga oldi. Oxir-oqibat, Ishoq magʻlub boʻldi va general Hamuya ibn Aliga taslim boʻldi, Abu Solih Mansur Nishopurda vafot etdi.

Mansurning oʻrniga isyonchi sarkarda Husayn ibn Ali al-Marvaziy oʻtirdi. Sarkarda Ahmad ibn Sahl al-Marvaziyga qarshi yuborilgan va 918-yilda uni qoʻlga olishga muvaffaq boʻlgan, faqat oʻzi qoʻzgʻolon koʻtargan. Ibn Sahl ham 919-yilning oxirlarida Hamuya ibn Alidan magʻlub boʻldi.  Ahmad jangda asirga olinib, Buxoroda qamoqqa tashlangan va 920-yilda vafotigacha shu yerda qoldi.

Xuroson, Transoxiana va Toxaristan xaritasi

Biroq Nasrning taxtga chiqishi Somoniylar davlatining chekka hududlarida beqarorlikni keltirib chiqardi. Abbosiylar oxirgi marta Sistonni tiklashga muvaffaq boʻlishdi, Ray va Tabaristonni esa Alid Hasan al-Utrush egallab olishdi. Viloyatlarni tiklay olmaganiga qaramay, Somoniylar koʻp sonli mahalliy Dailam va Giliy boshliqlarini ishga oldilar va u yerdagi kurashlarda faol qatnashdilar. 921-yilda Dailam lashkarboshisi Lili ibn an-Nu'mon boshchiligidagi Zaydidlar Xurosonga bostirib kirishdi, ammo Simjuriy sarkardasi Simjur ad-Davati tomonidan magʻlubiyatga uchradilar.

Ismoillikni qabul qilishi hamda vafoti

930-yillarda Somoniylar saroyi Muhammad ibn Ahmad an-Nasafiy boshchiligidagi ismoiliy missionerlik tarmogʻining doimiy diniy oʻzgartirish harakatlari obyektiga aylandi.  Bu voqealar keyingi sunniy manbalarda tasvirlangan. Anʼanaviy rivoyatlar Ibn an-Nadimning “Kitob al-Fihrist” va Nizom al-Mulkning “Siyosatnomasi” ga asoslanadi, biroq 1990-yilda nashr etilgan at-Sa’alibiyning shahzodalar uchun koʻzgusi “Adab al-muluk” ham juda muhim maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.

937/8-yilda ismoiliylar bir qancha yuqori martabali somoniy amaldorlarini, jumladan, Nizom al-Mulkning soʻzlariga koʻra, Nasrning saxovatli hamrohi Abu Bakr an-Naxshabiy, uning shaxsiy kotibi Abu Ashʼat, qoʻshin boshligʻi Abu Mansur ash-Shagʻoniy, palata boshligʻi Aytosh, Iloq hokimi Hasan Malik va saroy boshligʻi ( vakīl khāșş ) Ali Zarradlarni oʻz tomonlariga ogʻdirgan.

Ismoiliy missionerlari ularning koʻmagi bilan Nasrning oʻzi, shuningdek, uning vaziri Abu Ali Muhammad al-Jayhoniyning dinni qabul qilishiga muvaffaq boʻldilar. At-Taalabiyning hikoyasiga koʻra, Nasr kasal boʻlib, yaqinlashib kelayotgan oʻlimidan qoʻrqib, ismoiliy ta'limotini qabul qilgan.  Bu somoniylar saroyida ismoiliylar hukmronligi davrini boshlab berdi, bu yerda ularning missionerlari ochiq va’z qilishdi.  Ismoiliy kotibi Abu at-Tayyib al-Mus'abi hatto 941/42-yilda al-Jayhoniydan keyin vazir boʻlgan koʻrinadi. Uning xizmat muddati qisqa boʻlib, bir necha oy davom etgan boʻlsa-da, uning vorisi ham ismoiliy edi.

Bu voqealar sunniy tuzumi, xususan, Somoniylar turkiy askarlari orasida norozilik uygʻotdi. Nizom al-Mulk rivoyat qilgan voqeaga koʻra, ular toʻntarish uchun fitna uyushtira boshlaganlar, hatto oʻzlarining qoʻmondonlaridan biriga taxt taklif qilishgacha borganlar. Nizom al-Mulkning yozishicha, amirning oʻgʻli Nuh I (hukmronligi  943—954-yillar) bu fitnadan shamol olib, otasini oʻz foydasiga taxtdan voz kechishga koʻndiradi.

Tarixchi Samuel Miklos Stern taʼkidlaganidek, Nizom al-Mulk hisobidagi “afsonaviy unsurlarni haqiqiy faktlardan ajratib olish qiyin”, ayniqsa Fihrist Harbiy fitna haqida gapirmaydi, lekin Nasr oʻz dinini qabul qilganidan «tavba» qiladi  va at-Sa'alibiyning qayd etishicha, hatto Nasrning oʻgʻli foydasiga taxtdan voz kechishi ham yoʻq.  Zamonaviy olimlarning fikricha, Nasr 943-yilning 6-aprelida vafotigacha oʻz taxtida qolgan va u ismoiliy sifatida vafot etgan boʻlsa kerak, lekin uzoq davom etgan kasallik uni davlat ishlarini undan ham ertaroq tark etishga majbur qilgan.

At-Sa’alibiyning yozishicha, Nasr vafoti va Nuh taxtga o‘tirgandan so‘ng ismoiliylar yangi amirni ham o‘z diniga qaytarishga harakat qilishgan, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchragan.  Ibn an-Nadimning yozishicha, Nuh ismoiliylar magʻlubiyatga uchragan ochiq diniy munozara oʻtkazgan, ammo at-Sa'alibiyning ta'kidlashicha, bu shaxsiy majlisda sodir boʻlgan va an-Nasafiyning keyingi soʻrovi jamoatchilik muhokamasi rad etildi.  Koʻp oʻtmay Nuh ismoiliylarga qarshi hujum boshladi — Nizom al-Mulkning soʻzlariga koʻra, qoʻshinlar Buxoro va uning atrofidagi ismoiliy tarafdorlarini yetti kun davomida oʻldirishgan — bu hujumda an-Nasafiy va uning koʻplab tarafdorlari halok boʻlgan. Oʻrta asrlardagi ismoiliylarga qarshi tizimli tozalash manbalarining ta'siriga qaramay, bunday boʻlmagan koʻrinadi, chunki bir qancha ismoiliy amaldorlar, jumladan Ali Zarrad va Abu Mansur ash-Shagʻoniy Nuh davrida oʻz oʻrnida qolishgan.

Madaniy ishlari

Nasr II vazirlari Somoniylar saroyini madaniyat markaziga aylantirishga yordam berishdi. Jayhoniy muallif sifatida tanilgan va geografik asar yozgan.  Bu mavzuga boʻlgan qiziqishi uning Buxoroga koʻp joydan geograflarni taklif etishiga sabab boʻlgan. Olimlar, astronomlar va boshqalar ham shaharga oqib kelishdi. Amir san'atga qiziqib, ziyolilar va yozuvchilarga homiylik qilgan.

Somoniylar shajarasi

Somoniylar sulolasi

Ahmad I (819 - 864) Buxoro Amirlari Nosir I (864 - 879) Ismoil (879 - 888) Nosir I (888 - 892) Moveraunnahr hukmdorlari Nosir I (875 - 888) Ismoil (888 - 907) Ahmad II (907 - 914) Nosir II (914 - 943) Nuh I (943 - 954/5) Abdulmalik I (954/5 - 961/2) Nosir III (961/2) Mansur I (961/2 - 976/7) Nuh II (976/7 - 997) Mansur II (997 - 999) Abdulmalik II (999) Ismail II (999 - 1004/5)

Havolalar

• Frye, R.N. „The Sāmānids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 136–161-bet. ISBN 0-521-20093-8. 
• Bosworth, C. Edmund (1984). "AḤMAD B. SAHL B. HĀŠEM". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 6. London et al.: C. Edmund Bosworth. 643–644 b. http://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-b-14. 
• Houtsma, M. Th. First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936. Brill, 1993 — 579–1203-bet. ISBN 9789004097964. 
• Bosworth, C. Edmund. The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041: The Persian Text of Abu Sa'id 'Abd Al-Hayy Gardizi. I.B.Tauris, 2011 — 1–169-bet. ISBN 9781848853539.