Asfar ibn Shiruya
Asfar ibn Shiruya (gilyancha/forscha: اسفار بن شیرویه; 931-yilda vafot etgan) — eronlik gilyaniy harbiy sarkarda, X asr boshlarida Shimoliy Eronda, ayniqsa, Tabariston va Jibal hududlarida faoliyat yuritgan. Tabariston Alaviylari oʻrtasidagi taxt uchun kurashlarda muhim rol oʻynagan hamda 928—930-yillar oraligʻida qisqa muddat Tabariston va shimoliy Jibal hukmdori sifatida oʻz hokimiyatini oʻrnatishga muvaffaq boʻlgan.
Ismi
Asfar Kaspiyboʻyi tillaridagi mahalliy nom boʻlib, oʻrta fors tilidagi „asvar“ soʻzidan kelib chiqqan va „otliq“ yoki „suvoriy (otliq askar)“ maʼnolarini anglatadi. Bu soʻzning yangi forscha shakli „savar“ hisoblanadi[1].
Tarjimai holi
Yoshligi va oilasi
Lahijanda tugʻilgan Asfar gilyanlarning Varudavand urugʻiga mansub boʻlib[b], Shiruya (Sheroe) ismli kishining oʻgʻli edi[1]. Uning Sherzod ismli ukasi boʻlgan. Asfar shunday muhitda voyaga yetganki, unda „Eron madaniyati va Sosoniylar imperiyasining shon-shuhrati haqidagi xotiralar ular orasida barhayot boʻlgan bir muhitda voyaga yetgan“. Koʻplab gilyanlar va daylamiylar singari, Asfar ham musulmon emas edi. Aksincha, eronparast millatchi boʻlib, arablar hukmronligidan nafratlanar va qadimgi Eron imperiyasiga mahliyo edi[1]. X asr arab tarixchisi al-Masʼudiyning yozishicha, zardushtiylik va qadimgi eroniy butparastlik eʼtiqodiga amal qilgan koʻplab daylamiy va gilyan yetakchilari keyinchalik dinsizlik qarashlariga oʻtgan edilar[2]. Asfar Alaviylar Tabariston, Gilon va Daylam ustidan hukmronlikni oʻrnatganidan keyin ularning xizmatiga kirgan koʻplab gilyan lashkarboshilaridan biri boʻlgan[2].
Hokimiyatga erishuvi
Asfarning nomi ilk bor 917-yilda Hasan al-Utrushning (h. 914–917) vafotidan keyin Tabaristonda yuzaga kelgan taxt vorisligi mojarolari munosabati bilan tilga olingan. Oxir-oqibat, Hasan ibn Qasam („ad-Doiy as-Sagʻir“ — „Kichik daʼvatchi“ nomi bilan mashhur) bu kurashda gʻolib chiqqan. Aynan shu davrda Somoniylar davlati oʻz hokimiyatini Movarounnahr va Xurosondan Shimoliy Eronga kengaytirishga intilayotgan edi. Ular bu hududlarda hukmron boʻlgan Zaydiy shialigiga qarshi chiqib, uning oʻrniga sunniylikni qoʻllab-quvvatlash siyosatini yuritganlar[1].
Hukmronligi va qulashi
Shundan soʻng Asfar oʻz hukmronligini Ray, Qazvin va Jibalning boshqa hududlariga kengaytirdi. Dastlab bu yerlarda Somoniylar vakili sifatida faoliyat yuritgan boʻlsa kerak. Biroq keyinchalik oʻzini mustaqil hukmdor deb eʼlon qildi. Rayda podshohlik ramzlarini qabul qilib, Somoniylar amiri Nasr II hamda Abbosiylar xalifasi al-Muqtadirning (h. 908–932) hokimiyatini mensimay qoʻydi. Manbalarga koʻra, Asfar Qazvin aholisining koʻp qismini qatl ettirgan, bozorlarni yoqib yuborgan, masjidlarni vayron qilgan, muazzinlarni oʻldirtirgan hamda namoz oʻqishni taqiqlagan. Bundan tashqari, shahar aholisiga va boshqa mamlakatlardan kelgan savdogarlarga ham jon soligʻi (jizya yoki bosh soligʻi) joriy qilib, katta miqdorda boylik toʻplagan[1]. Asfar, shuningdek, oʻz hamyurti va yaqin qoʻmondoni Mardavijni Zanjon hokimi etib tayinlagan.
930-yilda Asfar Mardavij va oʻz ukasi Sherzodga Saloriylar hukmdori Muhammad ibn Musofirning poytaxti Taromni egallashni buyurdi. Qamal davom etayotgan paytda Mardavij Makan va Muhammad ibn Musofirning undovi bilan Asfarga xiyonat qilib, unga qarshi bosh koʻtardi. Muhammad va Makanning koʻmagida Sherzod hamda Varudavand urugʻining boshqa aʼzolarini magʻlub etib, qatl qildi. Shundan soʻng Mardavij Asfarning qarorgohi boʻlgan Qazvin sari yurish boshladi. Biroq Asfar qochishga muvaffaq boʻldi. Natijada, Mardavij Asfarning sobiq hududlarini egallab, Ziyoriylar sulolasiga asos soldi va uning birinchi hukmdoriga aylandi[3].
Asfar Xuroson tomon quvib yuborildi va shu sababli Daylamdagi Alamut qal’asida yigʻib qoʻygan ulkan xazinasini tashlab ketishga majbur boʻldi. Bayhaqqa yetib borgach, Alamutdagi boyligini qaytarib olish maqsadida ortga qaytdi. Biroq Qazvin yaqinidagi Daylam hududida joylashgan Tolaqonga kirganida Mardavij qoʻshinlari tomonidan qurshab olinib, ehtimol 931-yilda oʻldirib yuborilldi[1][4].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bosworth 1987, ss. 747–748.
- ↑ 2,0 2,1 Madelung 1969, s. 88.
- ↑ Madelung 1975, s. 212.
- ↑ Pellat & Cahen 2012.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. (1987). "ASFĀR B. ŠĪRŪYA – Encyclopaedia Iranica". Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 7. 747–748 b. http://www.iranicaonline.org/articles/asfar-b.
- Madelung, W. (1969). "The Assumption of the Title Shāhānshāh by the Būyids and "The Reign of the Daylam (Dawlat Al-Daylam)"". Journal of Near Eastern Studies 28 (2): 84–108. doi:10.1086/371995. ISBN 978-0857731814. https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1969-04_28_2/page/84.
- Madelung, W. „The Minor Dynasties of Northern Iran“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 198–249-bet. ISBN 978-0-521-20093-6.
- Pellat, Ch; Cahen, Cl (2012). "Ibn ʿAbbād". The Encyclopedia of Islam, Second Edition. BRILL. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_3024. ISBN 9789004161214.