Jaʼfar ibn Falloh
Jaʼfar ibn Falloh (arabcha: جعفر بن فلاح) yoki ibn Faloh Fotimiylar xalifaligi xizmatida boʻlgan Kutama qabilasiga mansub berber lashkarboshisi[1][2]. Ushbu sarkarda 970—971-yillarda Fotimiylarning Suriyani zabt etish uchun dastlabki urinishiga boshchilik qilgan. Ramla va Damashqni qoʻlga kiritgan boʻlsa-da, Vizantiya nazoratidagi Antioxiyaga hujumi muvafaqqiyatsiz yakunlangan. 971-yil iyun oyida esa bosqinchi qarmatlar bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.
Hayoti
969-yil yozida Fotimiylar xalifaligining Javhar as-Siqilliy qoʻmondonligidagi qoʻshinlar Misrni ixshidiy hukmdorlardan tortib oldi. Yagona qarshilik poytaxt Fustat yaqinidagi Ravza orolida joylashgan Ixshidiylar armiya boʻlinmalaridan boʻldi. Biroq, Nil daryosining suvi past boʻlgani sababli Fotimiylarning Kutama berber jangchilari tezda daryodan kechib oʻtib, Ixshidiy qoʻshinlarini qirib tashladilar[3]. Jaʼfar ibn Falloh bu gʻalabaga katta hissa qoʻshgan. U nafaqat daryodan kechib oʻtgan Fotimiylar qoʻshinlariga boshchilik qilgan, balki al-Maqriziyning taʼkidlashicha, Quyi Misrdan kelgan ixshidiylar tarafdorlarining kemasidan qayiqlarni ham egallab olgan. Bu qayiqlar yordamida Fotimiylar daryodan oʻtishga muvaffaq boʻladi[4].
Ayni vaqtda biroz shimolroqda Vizantiya imperiyasi Antioxiyani bosib oldi. Jihod ruhi bilan sugʻorilgan oʻz hukmronligini qonuniylashtirish maqsadida Fotimiylar Vizantiyaning Antioxiyaga yurishi hamda „kofirlar“ tahdidini yangi zabt etilgan hududlarga qaratilgan targʻibotlarining asosiga aylantirishadi. Bular qatoriga adolatli boshqaruvni tiklash vaʼdalari ham kiritilgan edi[5]. Shu sababli, Javhar Ixshidiylarning soʻnggi kuchlari hamon qarshilik qilayotgan Falastinga Jaʼfar ibn Fallohni yubordi[2][6].
Ibn Falloh 970-yil 24-mayda Ixshidiy hukmdor al-Hasan ibn Ubaydulloh ibn Tugʻjni magʻlub etib, asir oldi va Falastin viloyati markazi Ramlani egalladi. Keyin gʻulom Fatik va uning Banu Uqayl badaviy ittifoqchilari egallab turgan Tiberiyaga qarshi yurish qildi. Fatik xiyonat tufayli oʻldirildi. Ibn Falloh esa boshqa badaviy qabilalar, Banu Murra va Banu Fazaradan foydalanib, Uqaylni shimolga, Homs tomonga haydab yubordi. Bu voqealardan xabar topgan Damashq noibi Shamul Fotimiylarga taslim boʻldi[7][8]. Ibn Fallohning Kutama askarlari nufuzli fuqarolar vakillarini haqoratlab, ularni talaganidan soʻng, Damashq aholisi qarshilik koʻrsatishga qaror qildi. Abbosiylar vakili Ibn Abu Yaʼlo hamda Muhammad ibn Asuda ismli shaxslar oʻz hukumatini tuzishga kirishdi. Damashq lashkari shahar devorlari oldiga yetib kelgan Fotimiylar qoʻshinining ilk boʻlinmalarini quvib yubordi. Biroq, noyabr oyida Ibn Falloh oʻzining asosiy kuchlari bilan shahar ostonasiga yetib kelgach, Damashq lashkari shahar devori ortiga chekinishga majbur boʻldi va taslim boʻlishni taklif qildi. Javharning Fustatga nisbatan marhamatiga butunlay zid ravishda, Ibn Falloh Damashqqa haqoratli shartlar qoʻydi. Ayollardan tashqariga chiqib, sochlarini tuproqqa botirgan holatda yoyib oʻtirishni talab qildi. Shaharni bosib olish paytida Kutama qabilasi bozorlarni talon-taroj qilib, uch kun davomida aholi bilan jang olib bordi. Shundan soʻng, Ibn Falloh bir nechta nufuzli fuqarolarni qatl ettirdi. Bu holat vaziyatni vaqtincha tinchitdi. Ibn Falloh shahar ichida qalʼa qurish orqali Damashqni mustahkamladi. Biroq, bu shaharda Fotimiylar va ularning berber qoʻshinlariga nisbatan nafrat toʻliq saqlanib qoldi[9][10].
Damashq taslim boʻlishi bilan Ibn Falloh oʻzining Futuh (Gʻalabalar) ismli gʻulomiga vizantiyaliklarga qarshi vaʼda qilingan jihodni amalga oshirishni buyurdi[11]. Futuh Falastin va janubiy Suriyadan yigʻilgan harbiy kuchlar hisobiga mustahkamlangan ulkan Kutama qoʻshinini toʻplab, 970-yilning dekabr oyida Antioxiyani qamal qilishga kirishdi. Shahar qattiq qarshilik koʻrsatishi natijasida Ibn Fallohning qoʻshimcha kuchlari bilan ham uni egallay olmadilar. Bahorda Vizantiya qoʻshinlari Fotimiylarning bir boʻlinmasini tor-mor qilib, Fotimiylarni qamalni toʻxtatib, chekinishga majbur qildi[12]. Xuddi shu vaqtda Ibn Falloh qarmatlar bosqiniga qarshi kurashishga majbur boʻlayotgan edi. Damashq rahbari Muhammad ibn Asuda va Uqayliylar sardori Zalim ibn Mavhub Suriya sahrosi qarmatlaridan boshpana soʻrab, ularni Fotimiylarga hujum qilishga undagan edilar. Fotimiylar Ixshidiylarning tinchlik uchun yiliga 300 000 oltin dinor oʻlpon toʻlash amaliyotini toʻxtatib qoʻyganlari ham qarmatlarning jahlini chiqargan edi. Qarmatlar mintaqadagi kuchlarning yirik koalitsiyasini oʻz ichiga olgan qasos yurishini amalga oshirdilar. Bu yurishda nafaqat Suriya qarmatlariga Bahrayndagi dindoshlari yordam berdi, balki ular Bagʻdodning buvayhiy hukmdori Izz ud-Davla hamda Mosul Hamdoniylaridan ham koʻmak oldilar. Ularga sobiq ixshidiy gʻulomlar, Banu Kilob qabilasiga mansub badaviylar va Zalimning Uqayliylari ham qoʻshildilar. Ibn Falloh shoshilinch ravishda dushman bilan ochiq sahroda toʻqnashishni tanladi. Natijada, 971-yil avgust oyida sodir boʻlgan jangda magʻlub boʻlib, oʻldirildi. Muhammad ibn Asuda Ibn Falloh qatl etgan Damashq zodagonlari orasida boʻlgan akasi uchun qasos olish maqsadida uning boshini kesdi[2][13][14].
Bu magʻlubiyat Fotimiylarning janubiy Suriya va Falastindagi nazoratiga deyarli toʻliq chek qoʻyilishiga hamda qarmatlarning Misrga bostirib kirishiga yoʻl ochdi. Fotimiylar Fustat yaqinidagi jangda gʻalaba qozonib, qarmatlari Suriyadan quvib chiqarish hamda itoatsiz viloyat ustidan oʻz nazoratlarini qayta tiklashga erishdilar[15][16].
Jaʼfarning oʻgʻli Sulaymon ham 970-yillar oxiridan 990-yillar oxirigacha xizmat qilgan yirik Fotimiy qoʻmondoni boʻldi[17]. Yana bir oʻgʻli Ibrohim ham shunday xizmat qilgan edi[18]. Yana bir oʻgʻli Ali ham 11-asr boshlarida yuqori darajali qoʻmondon boʻlib, Mufarrij ibn Dagʻfal ibn al-Jarroh va uning badaviylariga qarshi kurashda koʻrsatgan xizmatlari uchun Qutb ud-Davla unvoni bilan sharaflangan[19].
Manbalar
- ↑ Bianquis 1998, s. 138.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Kennedy 2004, s. 318.
- ↑ Brett 2001, ss. 297–304.
- ↑ Lev 1979, s. 319.
- ↑ Brett 2001, ss. 295–308.
- ↑ Brett 2001, ss. 311–312.
- ↑ Brett 2001, s. 312.
- ↑ Gil 1997, ss. 336–337.
- ↑ Brett 2001, ss. 312–313.
- ↑ Gil 1997, s. 338.
- ↑ Brett 2001, s. 313.
- ↑ Walker 1972, ss. 431–439.
- ↑ Brett 2001, ss. 313–314.
- ↑ Gil 1997, s. 339.
- ↑ Brett 2001, ss. 314–315, 346.
- ↑ Gil 1997, ss. 339ff..
- ↑ Kennedy 2004, ss. 323, 328.
- ↑ Gil 1997, s. 344.
- ↑ Gil 1997, ss. 367, 383–385.
Adabiyotlar
- Bianquis, Thierry „Autonomous Egypt from Ibn Ṭūlūn to Kāfūr, 868–969“, . The Cambridge History of Egypt, Volume 1: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press, 1998 — 86–119-bet. ISBN 0-521-47137-0.
- Brett, Michael. The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century CE, The Medieval Mediterranean. Leiden: BRILL, 2001. ISBN 9004117415.
- Gil, Moshe. A History of Palestine, 634–1099. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. ISBN 0-521-59984-9.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Lev, Yaacov (1979). "The Fāṭimid Conquest of Egypt — Military Political and Social Aspects". Israel Oriental Studies 9: 315–328. ISSN 0334-4401.
- Walker, Paul E. (1972). "A Byzantine victory over the Fatimids at Alexandretta (971)". Byzantion: Revue internationale des études byzantines (Brussels) 42: 431–440. ISSN 0378-2506.