Banu Uqayl
Banu Uqayl (arabcha: بنو عُـقَـيـْل) Sharqiy Arabiston va Iroq tarixida muhim rol oʻynagan qadimgi arab qabilasi. Ushbu qabila Banu Amir qabilalar ittifoqi tarmogʻi boʻlgan Banu Kaʼb guruhiga mansub boʻlgan.
Banu Amir qabilalar ittifoqining asl vatani Arabiston yarim orolining gʻarbiy qismida, Hijoz va Najd oʻrtasidagi chegarada boʻlgan. Uqayl tarmogʻi janubga tomon koʻchib, „al-Aqiq“ (hozirgi Vodiy ud-Davosir) nomli katta vodiyga joylashgan. Keyinchalik ular bu yerlarni Islom paygʻambari Muhammad inʼom etgan, deya davo qilishgan. Abbosiylar xalifaligi davrida Banu Amir aʼzolarining koʻpchiligi Najddan Iroq va Suriya hududlariga koʻchib oʻtgan.
Uqayliylar oxirgi koʻchganlardan biri boʻlib, Furot daryosi qirgʻoqlariga borib oʻrnashgan. U yerda qabila aʼzolarining bir qismi Uqayliylar sulolasiga asos soldi. Bu sulola Mosul va Yuqori Mesopotamiyaning boshqa hududlarini boshqargan, ammo, asosan, koʻchmanchi hayot tarzini saqlab qolgan. Uqayliylar sulolasi qulagach, Uqayliylarning uchta yirik guruhi, Xufaja, Uboda va al-Muntafiq, Quyi Mesopotamiyaga oʻrnashib, hozirga qadar shu hududda yashab kelmoqda.
Tarixchi Ibn Xaldunning maʼlum qilishicha, Uqayl qabilasining Iroqdan kelgani taxmin qilingan yana bir tarmogʻi sharqiy Arabiston choʻllarini, xususan, al-Ahso vohasi atrofidagi hududlarni oʻz nazoratiga olgan. Ushbu qabila ham, Banu Amirning koʻplab guruhlari kabi, qarmatlar bilan ittifoq tuzdilar. Qarmatlar 1076-yilda al-Hasadan kelgan oʻtroq arab qabilasi Uyuniylarga boʻysundirildi. XIII asr oʻrtalarida Uqayliylar urugʻi yetakchilaridan biri Usfur ibn Rashid Uyuniylarni hokimiyatdan chetlatib, 1330-yilgacha hukm surgan Usfuriylar sulolasiga asos soldi. Ushbu suloladan keyin mazkur hududni Qatifda joylashgan shia Jarvoniylar sulolasi oʻz nazoratiga oldi.
Eng qudratli Uqayliy sulolasi esa Jabriylar edi. Baʼzi tarixchilarning fikricha, mazkur sulola Usfuriylarning bir tarmogʻi yoki hech boʻlmaganda ularga yaqin boʻlgan. Sulolaning eng mashhur hukmdori Ajvad ibn Zamilni zamondoshlari „Najd naslidan“ deya taʼriflashgan. Ajvadning akasi XV asr boshlarida Qatifda Jarvoniylarning soʻnggi hukmdorini taxtdan agʻdarib oʻldirgan va sulolani barpo etgan. Jabriylar oʻz qudratining choʻqqisida Fors koʻrfazidagi butun Arab qirgʻogʻini, shu jumladan, Bahrayn orollarini nazorat qilgan va muntazam ravishda Markaziy Arabistonga hujumlar uyushtirgan. Zamondosh olimlardan biri Ajvad ibn Zamilni „Al-Ahso va Qatif hukmdori hamda Najd xalqining yetakchisi“ deya taʼriflagan. Jabriylar 1521-yilda Bahraynni portugallarga boy berganidan koʻp oʻtmay, Arabiston hududida ham ularning hokimiyati quladi. Jabriylarning bir tarmogʻi Ummon hududida qariyb uch asr davomida oʻz faoliyatini davom ettirdi. Jabriylarning taqdiri haqida maʼlumot mavjud emas. Baʼzilar ular Iroqqa ketgan desa, boshqalar esa Jabriylardan soʻng mintaqani oʻz nazoratiga olgan Banu Xolid qabilasining „Jubur“ tarmogʻi aynan Jabriylardir, deb hisoblaydi. Banu Xolid qabilasi ham qisman Uqayliylardan kelib chiqqan, deb hisoblanadi.
Mashhur shaxslari
- Ibrohim ibn Osim al-Uqoyliy – Umaviylar qoʻmondoni va Seyiston noibi
- Isʼhoq ibn Muslim al-Uqayliy – Umaviylar qoʻmondoni va Arminiya noibi
- Laylo al-Axyaliya – Umaviylar davri klassik shoiri
- Muhammad ibn al-Musayyab – Uqayliy amirligi sardori va asoschisi
- Ibn Mulhim – Fotimiylar qoʻmondoni va Halab noibi
Adabiyotlar
- Caskel, W. (1960). "ʿĀmir b. Ṣaʿṣaʿa". in Gibb, H. A. R.. Encyclopaedia of Islam. Volume I: A–B (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_0608. OCLC 495469456. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%CA%BF%C4%80mir+b.+%E1%B9%A2a%CA%BF%E1%B9%A3a%CA%BFa&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Kindermann, H. (2002). "ʿUḳayl". in Bearman, P. J.. Encyclopaedia of Islam. Volume XI: W–Z (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_1273. ISBN 978-90-04-12756-2. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=%CA%BFU%E1%B8%B3ayl&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- Rentz, G. (1965). "D̲j̲abrids". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume II: C–G (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_8483. OCLC 495469475. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=D%CC%B2j%CC%B2abrids&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.