Al-Hasan ibn Ubaydulloh ibn Tugʻj
| Al-Hasan ibn Ubaydulloh ibn Tugʻj | |
|---|---|
| Falastin noibi | |
|
Mansab davri 968-yil aprel – 970-yil mart |
Abu Muhammad al-Hasan ibn Ubaydulloh ibn Tugʻj (924/5 – 982-yil 19-yanvar) 968—969-yillarda Falastinning qisqa muddatli noibi va ixshidiy shahzodasi. Shu bilan birga, voyaga yetmagan jiyani Abulfavoris Ahmadning vaqtinchalik regenti vazifasini ham bajargan. Misrdan ketganidan soʻng, Suriya janubi va Falastindagi Ixshidiylarga tegishli hududlarda nazorat oʻrnatgan. Bu holat 970-yil mart oyigacha davom etib, soʻngra Fotimiylarga magʻlub boʻlgan va asir olingan. Abu Muhammad 982-yil Qohirada vafot etgan.
Hayoti
Hasan Ixshidiylar sulolasi vakili Ubaydulloh ibn Tugʻjning oʻgʻli boʻlgan. Ushbu sulolaga Ubaydullohning akasi Muhammad ibn Tugʻj al-Ixshid asos solgan[1]. Tarixchi al-Fargʻoniyning Ibn Xallikon tomonidan keltirilgan maʼlumotlarga tayanib taʼkidlashicha, Hasan 924/5-yilda tugʻilgan[2]. Mashhur shoir Mutanabbiy Misrda boʻlganida Hasanga bagʻishlab uzun qasida yozgan[3].
Falastin noibligi davri
968-yil aprel oyida Abulmisk Kafur vafot etgan[4], u 966-yildan boshlab Ixshidiylar davlatining rasmiy hukmdoriga aylangan edi, biroq aslida 946-yilda al-Ixshid vafot etganidan keyin hokimiyat uning qoʻlida boʻlgan. Kofurning oʻlimidan soʻng Hasan Falastin noibi etib tayinlangan. Hasan Falastinda sobiq noib Ohu Muslim bilan toʻqnashib, uni lavozimidan chetlatgan[5][6]. Ushbu bahslar davomida Hasan Fotimiy xalifa al-Muʼizz li-dinillahga maktub yoʻllab, xalifani Kafurning oʻlimidan soʻng turli guruhlar oʻrtasidagi ziddiyatlar tufayli boshqaruv tizimi ishdan chiqqan Misrga[7] yurish qilish hamda mamlakatda tartib oʻrnatishga undagani[6] haqida maʼlumotlar mavjud.
Misrda davom etayotgan tartibsizlik sentyabr oyida qora tanli haram ogʻasi Fanak boshliq ixshidiy amaldorlar vakillarining tashrifiga sabab boʻldi. Ular Hasandan Misrga qaytib, hukumat boshqaruvini vazir Jaʼfar ibn al-Furot qoʻlidan qaytarib olishni soʻrashdi[8]. Hasan dastlab Suriya va Falastin ustidan nazoratni mustahkamlab, oʻz oʻrnini kuchaytirishni xohladi. Shu sababli, Fanakni Damashq noibi etib tayinladi[9]. Darhaqiqat, Hasanning Suriya ustidan hukmronligi koʻp oʻtmay qarmatlar bosqini tufayli inqirozga uchradi. Al-Hasan al-Aʼsam boshchilik qilgan qarmatlar Damashqni qoʻlga kiritib, 28-oktyabr kuni Ramla yaqinida boʻlib oʻtgan jangda Hasanni magʻlubiyatga uchratdi. Shahar ikki kun davomida talon-taroj qilindi. Oxir-oqibat, mahalliy aholi qarmatlarni 125 ming oltin dinor evaziga shaharni tark etishga koʻndirdi[10][11]. Hasan Suriya ustidan nazoratni saqlab qolish maqsadida har yili 300 ming dinor miqdorida oʻlpon toʻlashga majbur boʻldi[9].
Misr regenti
Pulga muhtoj boʻlib qolgan va Ibn al-Furotning qiyin ahvolga tushib qolganidan ruhlangan Hasan Misrga qaytib keldi. Faramadan Nil boʻylab Ravda oroliga qadar bordi. 968-yil 28-noyabr, juma kuni vazir Ibn al-Furot hamrohligida poytaxt Fustat shahriga tantanali ravishda kirib keldi. Keyingi juma namozi xutbasida Hasanning ismi voyaga yetmagan amir Abulfavoris Ahmadning ismidan soʻng tilga olindi. Bu holat Hasanni amalda regent, hatto hamhukmdor boʻlganini anglatar edi[9]. Shu tarzda uning nomi tangalarga ham qoʻshildi. Bu tangalar Ixshidiylar sulolasi zarb etgan soʻnggi tangalar edi. Diqqatga sazovor jihati shuki, Hasanning ismi Abbosiy xalifa al-Mutiyning ismidan keyin, ikkinchi oʻrinda keltirilgan boʻlib, undan soʻng jiyani, rasmiy hukmdor Ahmadning nomi yozilgan[12]. Saroyga joylashib olgan Ahmad oʻz hokimiyatini mustahkamlashga harakat qildi. Uch kundan soʻng Ibn al-Furot va uning bir qator sheriklarini hibsga olib, ularni katta jarimalar toʻlashga majbur qildi[9]. Ibn al-Furotning oʻrniga shaxsiy kotibi al-Hasan ibn Jobir ar-Rayoniyni tayinladi[13].
Hokimiyatining qonuniyligini yanada mustahkamlash maqsadida 969-yil 1-yanvarda amakivachchasi Fotimaga uylandi. Fotima al-Ixshidning qizi boʻlib, Hasan Falastin noibi boʻlgan vaqtdayoq unga unashtirilgan edi[14][15][13]. Rejimni deyarli toʻliq nazorat qilayotganiga qaramay, al-Hasan Misrda tartib oʻrnatishdan umid uzdi. Buning oʻrniga, Misrni oʻz holiga tashlab, kuch va resurslarini Falastin va Suriyadagi Ixshidiy mulklarni saqlab qolishga qaratishni tanladi. 969-yil 22 yoki 24-fevralda Fustatni tark etdi. Oʻzi bilan birga koʻplab viloyat noiblari, maʼmuriy amaldorlar, shuningdek, Shamul qoʻmondonligi ostidagi eng sara ixshidiy qoʻshinlarning bir qismini olib ketdi[10][13]. Al-Hasan ketishidan oldin ozod etilgan Ibn al-Furot rasman oʻz vazifalarini bajarishda davom etdi. Biroq qolgan zodagonlar uni qoʻllab-quvvatlamadi. Shu bilan birga, zodagonlar uning oʻrniga muqobil nomzod taklif etishga ham qodir emas edilar[16].
Falastinga qaytishi
Hasan yoʻqligida Falastinda vaziyat yomonlashgan edi. Qarmatlar yana bir bor Ixshidiylar hukmronligiga tahdid solayotgan bir paytda[17], shimolda, Suriyaning shimoliy qismida Hamdoniylar hokimiyatining qulashi butun mintaqani Vizantiya hujumi uchun ochib berdi. Vizantiya qoʻshinlari Antioxiyani qamal qilib, 969-yil oktyabr oyida shaharni egalladi[18].
Hasan Misrni tark etgach, Javhar as-Siqilliy boshliq Fotimiylar qoʻshini viloyatga bostirib kirib, tezda hududni egallab oldi[19][20]. Misrda Ixshidiylar hukmronligi tugatilgandan soʻng, Hasan Falastin va Suriyada joylashgan sulola mulklarini boshqarishda davom etgan soʻnggi ixshidiy hukmdor boʻldi[21]. Hasan dastlab oʻz qarorgohini shimolga, Damashqqa koʻchirdi. Biroq Fotimiylarning Misrni egallab olganidan xabar topgach, Falastin mudofaasiga rahbarlik qilish uchun Ramlaga qaytdi. Damashq shahri va viloyatini qoʻmondon Shamul ixtiyoriga, Iordan viloyatini esa gʻulom Fatik qoʻliga topshirib ketdi[10][22]. Ramlada 969-yil oktyabr/noyabr oyida qarmatlarning yana bir bosqiniga qarshi kurashdi. Ushbu kurashda yana magʻlubiyatga uchrab, yillik 300 ming dinor oʻlpon toʻlash va noaniq „nikoh aloqalari“ oʻrnatish evaziga sulh tuzishga erishdi. Qarmatlar 30 kundan soʻng qaytib ketishdi. Biroq ularning bir guruhi qolib, Hasanning qoʻshiniga qoʻshildi[10][22][23].
Hasanning qoʻshini Misrdan kelgan Ixshidiy qoʻshinlarining boʻlinmalari hamda qarmatlar bilan kuchaytirilgan boʻlsa-da, 970-yil mart oyida Jaʼfar ibn Falloh Ixshidiylarga jangda zarba berdi. Natijada, Hasan asirga olinib, Fotimiy xalifa al-Muʼizz huzuriga joʻnatildi[10][21][24]. Oxir-oqibat, Hasanni yana Fustatga olib kelishdi. Shundan keyin uning taqdiri qanday kechgani nomaʼlum. Biroq al-Fargʻoniyning maʼlumotlariga koʻra, al-Hasan 982-yil 19-yanvarda vafot etgan[2][25].
Manbalar
- ↑ Bacharach 2006, s. 61.
- ↑ 2,0 2,1 McGuckin de Slane 1868, s. 222.
- ↑ McGuckin de Slane 1868, s. 221.
- ↑ Bianquis 1998, ss. 115–117.
- ↑ Brett 2001, ss. 298–299.
- ↑ 6,0 6,1 Bianquis 1972, s. 63.
- ↑ Bianquis 1998, ss. 117–118.
- ↑ Bianquis 1972, ss. 63–64.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Bianquis 1972, s. 64.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Madelung 1996, s. 35.
- ↑ Bacharach 2006, s. 83.
- ↑ Bacharach 2006, ss. 81–82.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Bianquis 1972, s. 65.
- ↑ Bacharach 2006, ss. 82–83.
- ↑ McGuckin de Slane 1868, ss. 221–222.
- ↑ Bianquis 1972, ss. 65–66.
- ↑ Gil 1997, s. 336.
- ↑ Brett 2001, s. 308.
- ↑ Bianquis 1998, s. 118.
- ↑ Brett 2001, ss. 295–303.
- ↑ 21,0 21,1 Bacharach 2006, s. 84.
- ↑ 22,0 22,1 Brett 2001, s. 311.
- ↑ Bacharach 2006, ss. 83–84.
- ↑ Brett 2001, ss. 311–312.
- ↑ Bacharach 2006, ss. 61, 84.
Adabiyotlar
- Bacharach, Jere L.. Islamic History Through Coins: An Analysis and Catalogue of Tenth-century Ikhshidid Coinage. Cairo: American University in Cairo, 2006. ISBN 9774249305.
- Bianquis, Thierry (1972). "La prise de pouvoir par les Fatimides en Égypte (357‑363/968‑974)" (fr). Annales Islamologiques XI: 49–108.
- Bianquis, Thierry „Autonomous Egypt from Ibn Ṭūlūn to Kāfūr, 868–969“, . The Cambridge History of Egypt, Volume 1: Islamic Egypt, 640–1517. Cambridge: Cambridge University Press, 1998 — 86–119-bet. ISBN 0-521-47137-0.
- Brett, Michael. The Rise of the Fatimids: The World of the Mediterranean and the Middle East in the Fourth Century of the Hijra, Tenth Century CE, The Medieval Mediterranean. Leiden: BRILL, 2001. ISBN 9004117415.
- Gil, Moshe. A History of Palestine, 634–1099. Cambridge: Cambridge University Press, 1997. ISBN 0-521-59984-9.
- Madelung, Wilferd „The Fatimids and the Qarmaṭīs of Baḥrayn“, . Mediaeval Isma'ili History and Thought. Cambridge: Cambridge University Press, 1996 — 21–73-bet. ISBN 0-521-45140-X.
- Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, translated from the Arabic by Bn. William McGuckin de Slane, Vol. III. Paris: Oriental translation fund of Great Britain and Ireland, 1868.