Gondvana yomgʻir oʻrmonlari
| UNESCO Jahon madaniy merosi | |
|---|---|
 Lamington milliy bogʻidagi Box Logs sharsharasi, Kvinslend | |
| Location | Yangi Janubiy Uels va Kvinslend shtatlari, Avstraliya |
| Kriteriya | Natural: viii, ix, x |
| Manba | 368 |
| Kiritilgan vaqti | 1986 (10- sessiya) |
| Extensions | 1994 |
| Maydon |
370,000 ga (1,400 kv mi)
|
| Type | Milliy meros (landshaft) |
| Designated | 2007-yil 15-may |
| Reference no. | 105135 |
| Klass | Tabiiy |
| Type | Shtat merosi (landshaft) |
| Designated | 1999-yil 2-aprel |
| Reference no. | 1002 |
| Turi | Yovvoyi tabiat |
| Kategoriya | Tabiiy |
Avstraliyaning Gondvana yomg‘ir o‘rmonlari (inglizcha: Gondwana Rainforests of Australia), ilgari Markaziy sharqiy yomg‘ir o‘rmonlari qo‘riqxonalari (inglizcha: Central Eastern Rainforest Reserves) nomi bilan tanilgan, Jahon merosi obyekti bo‘lib, Yangi Janubiy Uelsning shimoli-sharqida va Kvinslendning janubi-sharqida joylashgan umumiy maydoni taxminan 370,000 ga (910,000 akr) bo‘lgan 41 ta yomg‘ir o‘rmoni qo‘riqxonasini o‘z ichiga oladi. Ushbu hudud 1986-yilda Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan va 1994-yilda kengaytirilgan. Gondvana yomg‘ir o‘rmonlari, shuningdek, Avstraliya Milliy meros ro‘yxati va Yangi Janubiy Uels meros reyestriga ham kiritilgan[1][2]:30.
Gondvana yomg‘ir o‘rmonlarida Gondvana superkontinentining ajralishidan oldingi davrlarga borib taqaladigan o‘simlik va hayvon turlarining bir qatori bo‘lib, ularning ba’zilari faqat shu hududda uchraydi. Bularga paporotniklar, ignabargli daraxtlar va gullovchi o‘simliklarning ilk namunalari kiradi. Ushbu hududni tashkil etuvchi qo‘riqxonalar Gondvanadan ajralish vaqtida Avstraliyaning katta qismini qoplagan yomg‘ir o‘rmonlarining saqlanib qolgan so‘nggi namunalaridan hisoblanadi. Gondvana yomg‘ir o‘rmonlari dunyodagi eng muhim subtropik yomg‘ir o‘rmonlari bo‘lib, ular dunyodagi deyarli barcha Antarktika buk daraxtlariga xos salqin mo‘tadil yomg‘ir o‘rmonlarini o‘z ichiga oladi[3][4][1].
Tarixi
Avstraliya taxminan 40 million yil avval Gondvana superkontinentidan ajralib chiqqan, o‘sha paytda materikning katta qismi yomg‘ir o‘rmonlari bilan qoplangan edi. Materik shimolga siljigan sari bu o‘rmonlar qisqara boshladi va 1788-yilga kelib, Avstraliyaning atigi 1% hududi yomg‘ir o‘rmonlari bilan qoplangan edi[3][4]. Bu o‘rmonlardan Avstraliya aborigenlari turli maqsadlarda, shu jumladan marosimlar o‘tkazish joyi, oziq-ovqat va boshpana manbai hamda Yevropa mustamlakachiligidan boshpana sifatida foydalangan[5]. Yevropaliklar tomonidan mustamlaka qilingandan so‘ng, Avstraliyaning qolgan yomg‘ir o‘rmonlari keskin darajada kesilgan, bu esa 1788-yilda mavjud bo‘lgan o‘rmonlarning yana 75% qismi yo‘q qilinishiga olib kelgan[3][4].
1986-yilda Markaziy sharqiy yomg‘ir o‘rmonlari qo‘riqxonalari Jahon merosi qoʻmitasining o‘ninchi sessiyasida Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Hudud tabiiy obyektlar uchun tanlov mezonlarining 8-mezoni (muhim davom etayotgan geologik jarayonlarni ko‘rsatishi), 9-mezoni (muhim davom etayotgan ekologik va biologik jarayonlarni ko‘rsatishi) va 10-mezoniga (tabiatni muhofaza qilish nuqtai nazaridan muhim tabiiy yashash muhitlarini o‘z ichiga olishi) javob beradi deb topilgan. 1994-yilda Jahon merosi hududi chegaralari kengaytirilib, uning umumiy maydoni 35% ga oshirildi. 2007-yilda hudud nomi Avstraliyaning Gondvana yomg‘ir o‘rmonlari deb o‘zgartirildi[3][6]. 2010-yilda Avstraliya ushbu hududni yana kengaytirishni o‘zining Nomzodlar ro‘yxatiga qo‘shdi[3][7].
Avstraliyaning Gondvana yomg‘ir o‘rmonlari 2007-yil 15-mayda Avstraliya Milliy meros ro‘yxatiga va 1999-yil 2-aprelda Yangi Janubiy Uels meros reyestriga kiritilgan[1][2]:30. Har yili hududga taxminan 2 million kishi tashrif buyuradi va ko‘plab qo‘riqxonalarda sayyohlar uchun infratuzilma hamda piyoda yurish yo‘laklari yaratilgan[3][1][8]. Gondvana yomg‘ir o‘rmonlari, asosan, Kvinslend bog‘lari va yovvoyi tabiat xizmati hamda Yangi Janubiy Uels milliy bog‘lari va yovvoyi tabiat xizmati tomonidan boshqariladi[2]:30.
Xususiyatlari va konservatsiyasi
Gondvana yomg‘ir o‘rmonlarini tashkil etuvchi qo‘riqxonalar 200 dan ortiq noyob va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar makoni bo‘lib, xaltalilar, qushlar, ilonlar va qurbaqalarning katta populyatsiyalari uchun yashash muhiti hisoblanadi[1]. Hududda taxminan 45 tur qurbaqa, 110 tur sudralib yuruvchi va 270 tur qush qayd etilgan[9]. Gondvana yomg‘ir o‘rmonlarida muhofaza ahamiyatiga ega o‘simlik turlariga Cryptocarya, Tasmannia va Endiandra jinslari kiradi[10]. Hudud, shuningdek, yo‘qolib ketgan ikki vulqon qoldiqlarini ham o‘z ichiga oladi: Tweed Shield vulqoni — dunyodagi eng yaxshi saqlangan eroziya kalderalaridan biri sifatida ta’riflanadi — va Ebor vulqoni[3][11]:iv.
Gondvana yomg‘ir o‘rmonlari 2019—2020-yillardagi Avstraliya o‘rmon yong‘inlari mavsumida jiddiy zarar ko‘rdi, bu hududning taxminan 53% yer maydoniga ta’sir ko‘rsatdi[4][12][2]:4. Notamacropus parma, Hastings daryosi sichqoni, atrichornis rufescens va eidothea hardeniana yong‘inlardan eng ko‘p zarar ko‘rgan turlar qatoriga kiradi[2]:20–21. Gondvana yomg‘ir o‘rmonlariga davom etayotgan tahdidlar qatoriga begona o‘simliklar va invaziv turlar, jumladan, austropuccinia va osteospermum moniliferum, patogenlar hamda iqlim oʻzgarishi kiradi[3][12][10].
Joylari
Xaritalar
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Gondwana Rainforests of Australia“. Yangi Janubiy Uels meros reyestri. Iqlim oʻzgarishi, energetika, atrof-muhit va suv departmenti. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Gondwana Rainforests of Australia State of Conservation Update (Report). Qishloq xoʻjaligi, suv va atrof-muhit departamenti. 2020. https://www.dcceew.gov.au/parks-heritage/heritage/publications/gondwana-rainforests-state-conservation-update-april-2020. Qaraldi: 31 March 2026.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 „Gondwana Rainforests of Australia“. UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Kooyman, Robert M.; Watson, James; Wilf, Peter (2020). "Protect Australia's Gondwana Rainforests". Science 367 (6482). https://archive.org/details/science_2020-03-06_367_6482/page/1083.
- ↑ McIntyre-Tamwoy, Susan (2008). "Archaeological Sites & Indigenous Values: The Gondwana Rainforests of Australia World Heritage Area". Archaeological Heritage 1: 42-49. https://researchonline.jcu.edu.au/2070/.
- ↑ „Extension and Change of Name: Central Eastern Rainforest Reserves - Extension of the Australian East Coast Temperate & Subtropical Rainforest Park (Australia)“. UNESCO World Heritage Centre (1994). Qaraldi: 2026-yil 1-aprel.
- ↑ „The Gondwana Rainforests of Australia World Heritage Area (extension to existing property)“. UNESCO World Heritage Centre. Qaraldi: 2026-yil 1-aprel.
- ↑ „Gondwana Rainforests of Australia World Heritage Area (Queensland Section)“. Atrof-muhit, turizm, ilm-fan va innovatsiya departmenti. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- ↑ McGinley, Mark. „Central Eastern Rainforest Reserves, Australia“. Yer ensiklopediyasi. United Nations Environment Programme: World Conservation Monitoring Centre (2008-yil 9-dekabr). 2009-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 1-iyul.
- ↑ 10,0 10,1 „Gondwana Rainforests of Australia“. Australian Heritage Database. Iqlim oʻzgarishi, energetika, atrof-muhi va suv departmenti. Qaraldi: 2026-yil 31-mart.
- ↑ Hunter, R. John. „World Heritage and Associative Natural Values of the Central Eastern Rainforest Reserves of Australia“. Yangi Janubiy Uels milliy bog‘lari va yovvoyi tabiat xizmati. Yangi Janubiy Uels hukumati (2004). 2011-yil 31-martda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ 12,0 12,1 „Gondwana Rainforests of Australia - State of Conservation“. UNESCO World Heritage Centre (2025). Qaraldi: 2026-yil 31-mart.