Kontent qismiga oʻtish

Avstraliya aborigenlari

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Avstraliya aborigenlari
Fayl:Australian Aboriginal Flag.svg
Avstraliya aborigenlari bayrogʻi. 1995-yilda Torres boʻgʻozi orollari bayrogʻi bilan birga Avstraliya bayrogʻi deb tan olingan.
Hozirgi joylashuv areali va aholi soni
Jami: 944 171 (2021)
Avstraliya aholisining 3.7%
 Avstraliya
Til Bir necha yuzlab Avstraliya aborigen tillari, ularning koʻplarida hozir gapirilmaydi, Avstraliya ingliz tili, Avstraliya aborigencha ingliz tili, Kriol
Dini 51% dunyoviy yoki boshqa maʼnaviy eʼtiqodga ega yoki diniy eʼtiqodga ega emas; 41% xristianlik; va 1% anʼanaviy aborigen dinlari[1].
Fayl:Hut Eastern Arrernte Basedow.jpg
1923-yilda Shimoliy hududning Arltunga tumanidan boʻlgan sharqiy arrernte erkagi. Uning kulbasi kirpi oʻti bilan bezatilgan.
Fayl:186 Aboriginal dwellings w480.jpg
1923-yilda Shimoliy hududdagi Hermannsburg missiyasida aborigen oilalari uchun turar joylar

Avstraliya aborigenlari — Torres boʻgʻozi orollarining etnik jihatdan ajralib turadigan aholisini hisobga olmaganda, Avstraliya qitʼasi va uning koʻplab orollarining turli xil mahalliy xalqlari.

Insonlar Avstraliyaga birinchi marta 50 000—65 000 yil oldin koʻchib oʻtgan va vaqt oʻtishi bilan 500 tagacha lingvistik va hududiy guruhlarni tashkil etgan[2]. Aborigenlar bir vaqtlar kontinental shelfning katta hududlarida yashagan, keyinchalik Golotsen muzliklararo davrining boshida muzlikdan keyingi dengiz sathining koʻtarilishi natijasida bu hududlarni suv bosgan, qirgʻoq landshaftlarini qayta shakllantirgan va Tasmaniyani materikdan ajratib qoʻygan[3]. Aborigenlar qitʼada keng tarmoqlarni saqlab qolgan va baʼzi guruhlar Torres boʻgʻozi orollari va zamonaviy Indoneziyaning Makassar xalqi bilan munosabatlarni saqlab qolgan.

Ming yilliklar davomida aborigenlar murakkab savdo tarmoqlarini, madaniyatlararo munosabatlarni, qonunlarni va dinlarni rivojlantirgan[2][4], bu esa dunyodagi eng qadimgi davom etib kelayotgan madaniyatlardan ayrimlarini tashkil qiladi[5]. Avstraliyaning Yevropa tomonidan mustamlaka qilinishi davrida aborigen xalqi 250 dan ortiq turli tillarda gaplashgan[6], turli darajadagi texnologiyalarga ega boʻlgan va turli xil aholi punktlarida yashagan. Tillar (yoki lahjalar) va til bilan bogʻliq odamlar guruhlari „Mamlakat“ deb nomlanuvchi hududlar bilan bogʻliq boʻlib, ular bilan chuqur maʼnaviy aloqaga ega.

Zamonaviy aborigen eʼtiqodlari anʼanaviy eʼtiqodlar, mustamlakachilikning buzilishi, keyingi muhojirlar tomonidan qitʼaga olib kelingan dinlar va zamonaviy muammolar bilan shakllangan[7][8][9]. Yarimdan sal koʻprogʻi dunyoviy yoki boshqa maʼnaviy eʼtiqodlarga ega yoki hech qanday diniy eʼtiqodga ega emas; taxminan 40% xristian; va taxminan 1% anʼanaviy aborigen diniga amal qiladi[10]. Anʼanaviy madaniy eʼtiqodlar raqslar, hikoyalar, qoʻshiqlar va sanʼat orqali uzatiladi va ulashiladi, ular zamonaviy kundalik hayot va Orzu qilish deb nomlanuvchi qadimgi ijodning ontologiyasini birgalikda toʻqib chiqaradi.

Aborigen guruhlarining genetik tarkibini oʻrganish davom etmoqda, ammo dalillar ularning qadimgi Osiyo xalqlaridan genetik merosga ega ekanligini koʻrsatmoqda. Avstraliya aborigenlari va papuanlar taxminan 37 000 yil oldin genetik jihatdan ajralib turgan boʻlsa-da, bir xil paleokontinental Sahulda yashagan. Avstraliya aborigenlari keng tarqalgan, murakkab genetik tarixga ega, ammo faqat soʻnggi 200 yil ichida boshqalar tomonidan yagona guruh sifatida taʼriflangan va oʻzlarini identifikatsiya qila boshlagan. Aborigenlarning oʻziga xosligi vaqt va joy oʻzgarishi bilan oʻzgarib borgan, oilaviy nasl-nasab, oʻz-oʻzini ANGLASH va jamiyat tomonidan qabul qilinishi turlicha ahamiyatga ega boʻlgan.

2021-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, Avstraliya aholisining 3,7% ni tashkil etuvchi 944 171 aborigen bor[11]. Bugungi kunda aborigenlarning 80% dan ortigʻi uyda ingliz tilida, taxminan 77 000 kishi esa uyda oʻzining mahalliy tilida gaplashadi. Torres boʻgʻozi orollari aholisi bilan birga, aborigenlar kengroq Avstraliya hamjamiyatiga nisbatan bir qator jiddiy sogʻliq va iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelishadi.

Manbalar

  1. ↑ „2021 Census of Population and Housing, Aboriginal and Torres Strait Islander Peoples Profile, Table I01“. Australian Bureau of Statistics (2022). Qaraldi: 2025-yil 19-oktyabr.
  2. ↑ 2,0 2,1 Berndt, Ronald M.; Tonkinson, Robert (2023). "Traditional sociocultural patterns". Britannica. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.. https://www.britannica.com/topic/Australian-Aboriginal/Traditional-sociocultural-patterns. <!--->
  3. ↑ Morrison, Patrick; O'Leary, Michael; McDonald, Jo (2023). "The evolution of Australian island geographies and the emergence and persistence of Indigenous maritime cultures". Quaternary Science Reviews 308. doi:10.1016/j.quascirev.2023.108071. 
  4. ↑ Berndt, Ronald M.; Tonkinson, Robert (2023). "Australian Aboriginal peoples". Britannica. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.. https://www.britannica.com/topic/Australian-Aboriginal. <!--->
  5. ↑ Tonkinson, Robert (2011), „Landscape, Transformations, and Immutability in an Aboriginal Australian Culture“, Cultural Memories, Knowledge and Space, Dordrecht: Springer Netherlands, 4-jild, 329–345-bet, doi:10.1007/978-90-481-8945-8_18, ISBN 978-90-481-8944-1
  6. ↑ „Community, identity, wellbeing: The report of the Second National Indigenous Languages Survey“. AIATSIS (2014). 2015-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 18-may.
  7. ↑ Cox, James Leland. Religion and non-religion among Australian Aboriginal peoples. London: Routledge, 2016. ISBN 978-1-4724-4383-0. OCLC 951371681. 
  8. ↑ Harvey, Arlene; Russell-Mundine, Gabrielle (18 August 2019). "Decolonising the curriculum: using graduate qualities to embed Indigenous knowledges at the academic cultural interface". Teaching in Higher Education 24 (6): 789–808. doi:10.1080/13562517.2018.1508131. ISSN 1356-2517. https://www.tandfonline.com/doi/10.1080/13562517.2018.1508131. 
  9. ↑ Fraser, Jenny (25 January 2012). "The digital dreamtime: A shining light in the culture war" (en). Te Kaharoa 5 (1). doi:10.24135/tekaharoa.v5i1.77. ISSN 1178-6035. https://ojs.aut.ac.nz/te-kaharoa/index.php/tekaharoa/article/view/77. 
  10. ↑ „2021 Census of Population and Housing, Aboriginal and Torres Strait Islander Peoples Profile, Table I01“. Australian Bureau of Statistics (2022). Qaraldi: 2025-yil 19-oktyabr.
  11. ↑ „Estimates of Aboriginal and Torres Strait Islander Australians“. Australian Bureau of Statistics (2023-yil iyun).

Havolalar

Vikiomborda „Avstraliya aborigenlari“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.
Tashqi videofayllar
Aboriginal people (Mewite people) hunting a kangaroo YouTubeda // Archaeology News, 26 Nov. 2024
  • Deep Time, an ABC News Story Lab production that covers many aspects of Aboriginal history, mythology, and places
  • AIATSIS—Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies website
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Avstraliya_aborigenlari&oldid=303924" dan olindi