Kontent qismiga oʻtish

Domenico Ottomano

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Domenico Ottomanoning 1668-yilda Balthasar Moncornet tomonidan ishlangan gravyuradagi tasviri

Domenico di San Tommaso (1642-yil 2-yanvarda tugʻilgan — 1676-yil 25-oktyabrda vafot etgan) tugʻilgan paytidagi ismi Usmon, shuningdek, Domenico Ottomano yoki Padre Ottomano nomlari bilan ham tanilgan Dominikanlar ordeniga mansub Usmoniy rohib boʻlib, sulton Ibrohim I ning toʻngʻich oʻgʻli ekani daʼvo qilingan. Usmoniylar imperiyasi haramidagi Zafire xotunning oʻgʻli boʻlgan. Uning aslida ham sulton Ibrohimning farzandi ekanligi noaniqligicha qolmoqda. Bolalik yillarida u va onasi asir olingan va Gospitalyerlar Maltasiga olib ketilgan. Oʻsha yerda tarbiyalanib, nasroniylikni qabul qilgan va Dominikanlar safiga qoʻshilgan. Voyaga yetgach, Papa viloyati va Fransiyada yashagan hamda Italiyadagi boshqa shaharlarga sayohat qilgan. U yerda uning kamtarona monastir hayotini tanlash istagi boʻlgani koʻrinib turgan boʻlsa-da, siyosiy va diniy yetakchilar tomonidan shahzoda sifatida qabul qilingan.

Uning gospitalyerlar tomonidan asir olinishi oqibatida boshlangan Krit urushining soʻnggi bosqichlarida Domenico Ottomano Venetsiya va Rimda tuzilgan ulkan siyosiy rejaning markazida boʻlgan. Bu rejadaKandiya qamali natijasini oʻzgartirish va keng koʻlamli qoʻzgʻolon koʻtarish orqali Usmoniylar imperiyasini nasroniy imperiyasi bilan alishtirish maqsadida Ottomanodan taxtga daʼvogar (soxta sulton) sifatida foydalanish koʻzda tutilgan. 1668–1669-yillarda Ottomano ushbu rejani amalga oshirishga urinish uchun Kandiya va Zantega borgan, biroq sezilarli darajada qoʻllab-quvvatlovga erishmagach, reja barbod boʻlgan. Umrining qolgan qismini Rim va Maltada oʻtkazgan va 34 yoshida vafot etgan.

Shaxsiyati, nasabi va ilk hayoti

Usmonning 1707-yildagi „Theatrum Europaeum“ nashrida chop etilgan gravyuradagi tasviri[1]

Usmon 1642-yil 2-yanvarda Konstantinopolda tugʻilgan. Uning onasi Usmoniylar imperiyasi haramidadan Zafire xotun boʻlgan[2][3]. Ayrim manbalarda uning toʻliq ismi Usmon Ibrohim boʻlgani qayd etilgan[4]. Onasining kelib chiqishi ehtimol gruzin yoki ruslardan boʻlib, saroy bosh ogʻasi Sunbul oʻgʻa tomonidan qul sifatida sotib olingach, Usmoniylar sultoni Ibrohim I ga taqdim etilgan[3][5]. Boshqa manbalarda esa Zafire xotunning asli italiyalik boʻlgani, uning asl ismi Giacoma Beccarini ekani va 1620-yilda Manfredoniyaning talon-toroj qilinishi paytida oʻgʻirlab ketilib, qul qilingani aytiladi. Biroq ushbu talqin ishonchsiz deb hisoblaniladi[6]. Usmonning yoshlik yillari haqidagi tafsilotlar manbalarda turlicha yoritilgan[3]. Zafire xotun sulton Ibrohimning sevimli joriyasi boʻlgani, Usmon esa sultonning toʻngʻich oʻgʻli ekani daʼvo qilingan boʻlsa-da, haqiqatan ham shunday boʻlgan-boʻlmaganligi bahsli va hanuzgacha noaniqligicha qolmoqda[7].

François de Chassepolning „L’histoire des grands visiers“ asarida uning onasining ismi Bassée deb qayd etilgan, shuningdek, uning otasi sulton Ibrohim deyilgan. Biroq John Evelynning „The History of the Three Late, Famous Impostors, viz. Padre Ottomano, Mahomed Bei and Sabatai Sevi“ (1669) asari ushbu maʼlumotni rad etadi[3]. Ayrim manbalarda Zafire xotun saroy ogʻasi tomonidan sotib olinmasidan oldin Usmonga homilador boʻlgani, Ibrohim esa Zafire xotun boʻlajak sulton Mehmed IV ning sut onasi boʻlgan vaqtda unga mehr qoʻygani sababli uning oʻgʻli yosh Usmonga ham bogʻlanib qolgan[8]. Sulton Ibrohim Mehmedga jarohat yetkazgan hodisadan soʻng, 1644-yilda Sunbul ogʻa Makkaga haj qilish vaji bilan Zafire va Usmonni olib haramni tark etgan[3]. Baʼzi manbalarda Zafireninng eri sifatida tasvirlanadigan[8] bu saroy ogʻasi haj amalidan soʻng nafaqaga chiqib, Misrga joʻnamoqchi boʻlgan[9]. Ayrim manbalarda ular Makkada Usmonni sunnat qildirmoqchi boʻlgani ham aytiladi[10].

Gospitalyerlar tomonidan asir olinishi va Maltadagi bolaligi

„Theatrum Europaeum“ nashridan olingan gravyura: 1644-yil 28-sentyabr voqeasi, Usmon Gospitalyer ritsarlari tomonidan asir olingan dengiz jangi

1644-yil 28-sentyabrda Usmon, onasi, Sunbul ogʻa hamda ularning hamrohlar va qullardan iborat karvoni haj yoʻlida Iskandariyaga ketayotgan paytda ularning yirik yelkanli kemasi Rodos yaqinida Gospitalyer ritsarlarining galera eskadroni bilan bir necha soat davom etgan shiddatli dengiz jangiga kirishdi[2]. Bu jangda Sunbul ogʻa halok boʻlganlar orasida edi[3]. Gospitalyerlar kemani qoʻlga kiritdi, Usmon va Zafire esa asir olingan 380 kishidan biri edi. Ular Venetsiyaga qarashli Kandiya qirolligida biroz toʻxtab, soʻng Gospitalyerlar Maltasiga olib ketildi. Dastlab gospitalyerlar Zafire va Usmonning kim ekanligini bilishmagan[2], biroq oradan biroz vaqt oʻtgach, ular sultonning sevimli joriyasi va toʻngʻich oʻgʻli ekani haqidagi xabarlar tarqalgan[7]. Ayrim manbalarda Zafire rol oʻynab, oʻgʻlining sultondan tugʻilganini daʼvo qilgan boʻlishi mumkinligi aytiladi[8]. Yana boshqa manbalarda esa bu daʼvo birinchi boʻlib kemada asirga olingan kishilar tomonidan aytilgani, Usmonning onasi kema qoʻlga olingan paytda vafot etgani va boshqa bir qul uning kiyimlarini kiyib, oʻzini Zafire xotun sifatida koʻrsatgani bayon qilinadi[5].

Maltada Buyuk magistr Giovanni Paolo Lascaris ularni ozod qilishni buyurdi va ular turk tilini biladigan boy savdogar Ignazio Riberaning uyiga joylashtirildi[2].[a] Kemaning qoʻlga olinishi bilan bogʻliq taranglik 1645-yilda Usmoniylar va venetsiyaliklar oʻrtasida oʻnlab yillar davom etgan Krit urushining boshlanishiga olib keldi. Urush Kritni qoʻlga olish uchun olib borilgan boʻlsa-da, dastlabki bosqichlarda Usmoniylarning Maltaga hujum qilishi mumkinligi haqidagi xavotirlar bor edi va xavfsizlik sababli Usmon hamda Zafire Vallettadagi Buyuk magistr saroyi minorasiga koʻchirildi. Xavotirlar pasaygach, ular yana Riberaning uyiga qaytarildi. U yerda ularga oʻzlarining kemadagi hamrohlari xizmat koʻrsatdi, ularga qoʻlga olingan galeondan qaytarib olingan nafis liboslar va devoriy gilamlar berildi. Shuningdek, ona-bola bir rota askari va ikki nafar Gospitalyer ritsari tomonidan qoʻriqlandi. Zafireninng sogʻligi yomonlashib, Maltaga kelganidan koʻp oʻtmay vafot etdi. Usmoniylar Usmonni badal evaziga qaytarib olishga uringanlari, biroq bu urinish rad etilgani ham aytiladi[2]. Ayrim manbalarda gospitalyerlar Usmon uchun badal sifatida asossiz ravishda Rodos orolini (ular ushbu orolni 1522-yilgacha boshqargan) talab qilgani keltiriladi[5].

Bir safar Usmon Lascaris bilan ovqatlanishga taklif qilinganda bola taom oltin laganlarda tortilmaguncha ovqat yemayman deb turib olgan va Buyuk magistr uning istagini bajo keltirgan[2]. Aytishlaricha, Lascaris uning tarbiyasi va taʼlimiga shaxsan qiziqish bildirgan[12]. U va Zafire xotunga hamroh boʻlgan ayollar badal evaziga ozod qilingach, 1654-yil 17-noyabrda Usmon Vallettadagi Dominikanlar ordeni monastiriga yuborilgan va unga taʼlim berish uchun ikki rohib biriktirilgan[2]. Gospitalyer ritsari Raimondo d’Alvito ham unga murabbiy etib tayinlangan[7].

Dinini oʻzgartirishi va rohib sifatidagi hayoti

Domenico Ottomano „Conversion of the Sultanʼs son“ kartinasida tasvirlangan, Dominikan monastiri, Lyublin (muallifi nomaʼlum)

Usmoniylar saroyida Usmon musulmon sifatida tarbiyalangan edi. Maltaga olib kelinganidan keyin u avvaliga oʻz eʼtiqodidan voz kechmadi, biroq 1656-yil boshlariga kelib nasroniylikni qabul qilishga qaror qildi. U 1656-yil 23-fevralda Usmon choʻqintirildi, nasroniy sifatida Domenico di San Tommaso ismini qabul qildi va 1658-yil 4-avgustda konfirmatsiya, yaʼni nasroniylik dinini qabul qilganini tasdiqlovchi marosim oʻtkazildi. U dominikanlarga qoʻshilishga qaror qildi va sinov muddatini oʻtaganidan soʻng 1658-yil 30-oktyabrda Rabatdagi Our Lady of the Grotto cherkovida ordenning maxsus libosini kiydi[2]. Usmon 1659-yil 21-oktyabrda rasmiy qasamyod qildi[12].

1660-yil mart oyida u Maltani tark etib, Neapol shahriga, soʻng Rimga taʼlimini davom ettirish uchun yoʻl oldi. Uni Papa Aleksandr VII qabul qildi va u Minerva kollejida oʻqishni davom ettirdi. Uning borligi xalq orasida katta qiziqish uygʻotdi va u Padre Ottomano (Usmon ota) nomi bilan tanila boshladi[2]. Manbalarda uning uyatchan, kamtar va sodda boʻlgani aytiladi[10]. Koʻrinishidan, u biror-bir qirollik vorisligi huquqini daʼvo qilishdan koʻra uzlatga chekingan monastir hayotini afzal koʻrgan[7]. Ottomano jamoat oldida kamdan-kam koʻrinish bergan[2], biroq Italiya boʻylab sayohat qilib, Florensiya, Ferrara, Bolonya, Modena, Parma, Milan, Turin shaharlariga borgan[10]. Bu jarayonda u koʻplab nufuzli diniy va siyosiy yetakchilar bilan uchrashgan va Yevropaning katolik hududlarida uning sulton Ibrohimning oʻgʻli ekanligiga ishonilgan[7]. 1664-yil avgust oyida Turin shahrida Ottomano gospitalyerlar tomonidan asir olinib, islomdan nasroniylikka oʻtgan marokashlik shahzoda Baldassare Diego Loyola bilan uchrashgan va u bilan doʻstlashgan[7].

1665-yil 27-yanvarda Ottomano Parijga borgan va uni qirol Lyudovik XIV qabul qilgan. U bir necha yil shaharda qolib, Bashorat monastirida yashagan[10]. Taxminan shu vaqtlarda, Aleksandriya pravoslav cherkovining vikari Mauritsio Paleologo va Valaxiya shahzodasi Rákoczining oʻgʻli Gregori Basil Ottomanoga xat yozib, uni siyosiy faollikka undashga uringan[7]. Ayrim manbalarga koʻra, fransuz monarxi ham Usmoniylarning bosh vaziri Ko‘prülüzoda Fozil Ahmad posho bilan yozishib, uni Usmoniylar taxtiga oʻtqazishga uringan, biroq bu ish amalga oshmagan[3].

Kandiya va Zantedagi daʼvogar

Ottomanoning asir olinishi natijasida boshlangan Krit urushi yigirma yil oʻtsa hamki kanuz davom etayotgan edi. Vaziyat shiddatli tus oldi va bosh vazirning shaxsan oʻzi Kandiya shahrini qamal qilish uchun qoʻshin boshlab kelishi mojaroni yanada kuchaytirdi. 1666–1667-yillarda fransuz, papa va venetsiya hukumatlari hamda Dominikanlar ordeni vakillari Ottomanodan siyosiy vosita sifatida qanday foydalanish masalasini oʻzaro muzokara qildilar. Biroq Ottomano bu rejalarining dastlabki bosqichlarida faol ishtirok etmagan. Venetsiyaliklar uni Kandiyaga yordam ekspeditsiyasiga yubormoqchi boʻldi va 1667-yil 27-iyulda Ottomano va uning yordamchisi Ignozzi di Terracusa Venetsiya elchisi Marcantonio Giustinianning daʼvati bilan Parijdan Venetsiyaga joʻnab ketdi[7][10]. Venetsiyaga kelgach, uni doja Domenico II Kontarini qabul qildi[7].

1668-yil yanvar oyida Ottomano Rimga borib, u yerda yangi saylangan Papa Klement IX va bir necha kardinallar bilan uchrashdi. Uchrashuvda uning Papalik harbiy kemasida Kandiyaga (Kritga) borishi haqida qaror qabul qilindi. Ushbu reja boʻyicha Ottomanoning qamaldagi Kandiyada paydo boʻlishi jang taqdirini oʻzgartirishi, yunonlar va turklar orasida keng koʻlamli qoʻzgʻolon koʻtarishi, Usmoniylar imperiyasini beqarorlashtirishi va uning oʻrnida Oʻrta yer dengizining sharqiy qismida xristian imperiyasini barpo etishi kerak edi. Bu ulkan, ammo biroz sodda reja Fransiya va Yevropadagi protestant davlatlarining manfaatlariga zid edi. Ottomanoni sulton Ibrohimning oʻgʻli emas, balki soxta daʼvagar ekanligi haqidagi daʼvolar (birinchi boʻlib Londonda nashr etilgan John Evelynning kitobida paydo boʻlgan) aynan ushbu siyosiy rejani obroʻsizlantirishga qaratilgan edi[7]. Keyin u Rimdan Civitavecchiaga joʻnab, u yerda 1668-yil 19-mayda Neapolga yoʻl olgan S. Pietro nomli Papalik kemasiga chiqdi. Papa eskadroni 5-iyunda Messinada gospitalyer eskadroni bilan uchrashdi va qoʻshma flot 15-iyunda Korfyuga yetib keldi. Korfyuda 10 kun turgach, ularga ayrim venetsiyalik kemalar kelib qoʻshildi va ular Kandiyaga yoʻl oldi. Kandiya tomon suzib, 19-iyul kuni ular oʻsha yerga yetib borishdi[7].

Venetsiyaliklar bosh vazir va boshqa Usmoniylar zobitlariga xatlar yuborib, Ottomanoning kelganini, uning oʻsha paytdagi Usmoniylar imperiyasi sultoni Mehmed IV ning akasi ekanini, shu bois Usmoniylar imperiyasining qonuniy hukmdoriligi haqida maʼlum qildi. Turk tilida varaqalar tayyorlandi va venetsiyalik qoʻmondon Francesco Morozini askarlariga ularni oʻqlarga bogʻlab, Usmoniylar lagerlariga otishni buyurdi. Bundan maqsad raqib askarlarini oʻz tomonlariga ogʻdirish edi[10]. Biroq bu urinishlar samara bermadi. Bosh vazir unga yuborilgan xatni ochib oʻqigan yoki umuman oʻqimagani ham nomaʼlum. Usmoniylar oddiy askarlarning bu maʼlumotdan xabar topishining oldini olishga harakat qilgan boʻlishi mumkin[7].

Shundan soʻng nasroniylar strategiyani oʻzgartirdi. Usmoniylar eʼtiborini Kandiyadan chalgʻitish maqsadida Ottomanodan Morea (Peloponnes yarim oroli) va janubiy Bolqon yarim orollarida qoʻzgʻolon koʻtarish uchun foydalanishga harakat qildilar. Ottomano va Terrakusa 1668-yil noyabr oyining oxirlariga kelib Zantega yetib keldi[7]. Keyingi oylar davomida u faolroq rol oʻynab, qoʻzgʻolon koʻtarish maqsadida maniotlar[10] (Gretsiyadagi jangovar qabila) va boshqa Bolqon vakillari bilan aloqa oʻrnatishga urindi. Shuningdek, Ottomano Rim Kuriyasi (Vatikan), Venetsiya Senati, Gospitalyerlar Buyuk magistri Nicolás Cotoner va boshqa yetakchilarga harbiy yordam soʻrab xatlar yoʻlladi. 1669-yil mart oyida u venetsiyalik zobit va diplomat Annibale Porronega murojaat qildi. Oʻsha yilning may oyida Venetsiya Senati bunday qoʻzgʻolon koʻtarish imkoniyatini muhokama qildi, biroq kengroq geosiyosiy manfaatlar tufayli uni qoʻllab-quvvatlamaslikka qaror qildi[7].

Gospitalyer ritsari Carlo della Lengueglia va Apostol nunsiysi (Vatikan elchisi) Lorenzo Trotti Ottomanoning taklifini qoʻllab-quvvatlab, Venetsiya va Rimdan koʻmak olishga urindi. Biroq venetsiyaliklar iyun oyida bu murojaatni yana rad etdi, avgust oyida esa papalik ushbu rejalarning muvaffaqiyatga erishishiga umuman imkoniyati yoʻqligini bildirdi. Ottomano sentyabr oyiga kelib, Zanteni tark etdi va 10-oktyabrda Venetsiyaga qaytib, Lengueglianing uyida turdi. Oʻsha paytga kelib Kandiya Usmoniylar qoʻliga oʻtgan edi[7]. Venetsiyadan moliyaviy yordam olishga urinishlar ham muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlandi va Ottomano Ankona orqali Rimga qaytishga qaror qildi[10].

Keyingi yillari va vafoti

Ottomano Venetsiyadan Ankonaga ketayotib mingan kema halokatga uchradi va u Raguzada tushib qoldi. Soʻng Ravennaga yetib bordi. U yerda Loreto Bibi Maryam ziyoratgohini ziyorat qildi. Ottomano Rimga papa Klement IX vafot etgan kunning oʻzida qaytdi va shu paytdan boshlab oʻzining siyosiy intilishlaridan voz kechib, ruhoniyga aylandi. U oʻzining ilk katolik ibodatini Rimdagi Avliyo Pavel bazilikasida oʻqidi va keyingi besh yil davomida Rimda yakka holda yashab, Akvinalik Fomaning „Summa Theologica“ asarini oʻrgandi[10].

Ottomano missioner boʻlishni istab, rahbarlaridan uni dunyoning istalgan joyiga, imkoni boʻlsa Armanistonga yuborishni soʻradi[10]. Biroq buning oʻrniga 1675-yil 4-iyulda u Vallettadagi Porto Salvo cherkovi rahbari va Maltadagi dominikanlarning general-vikari etib tayinlandi[2]. Terrakusa hamrohligida Ottomano 1676-yil 28-martda Neapol va Sitsiliya orqali Maltaga qaytdi. Ular kelgan paytda orolda tarixidagi eng halokatli vabo epidemiyasi avjida edi[10]. U kasallikka chalinganlarga yordam berishga urindi, biroq koʻp oʻtmay, oʻzi ham betob boʻlib qoldi. Buyuk magistr Kotoner uni Sengleadagi bir saroyga joylashtirdi va uni oʻzining shaxsiy tabibi nazorat qildi. Ammo Dominico Ottomano 1676-yil 25-oktyabrda 34 yoshida vafot etdi[13]. U Porto Salvo cherkovida tantanali dafn marosimi bilan soʻnggi yoʻlga kuzatildi[12] va oʻsha yerda dafn etildi[13].

Izohlar

  1. ↑ Casa Ribera Vallettadagi Strada San Giorgio ko‘chasining 249/250-uylarida joylashgan edi. Bino Ikkinchi jahon urushi davrida havo bombardimoni oqibatida vayron qilingan[11].

Manbalar

  1. ↑ „Osman, son of Sultan Ibrahim I“. Victoria and Albert Museum.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Ganado, Albert. „The Dominican Father Osman in Malta. An Ottoman prince?“. The Sunday Times of Malta (2019-yil 7-iyul), s. 56–57. 2022-yil 1-noyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Artan, Tülay „Imaginary Voyages, Imagined Ottomans: A Gentleman Impostor, the Köprülüs, and Seventeenth-Century French Oriental Romances“, . Dimensions of Transformation in the Ottoman Empire from the Late Medieval Age to Modernity: In Memory of Metin Kunt. BRILL, 2021 — 54–96-bet. DOI:10.1163/9789004442351_004. ISBN 9789004442351. 
  4. ↑ Zammit, Vincent. Il-Gran Mastri – Ġabra ta' Tagħrif dwar l-Istorja ta' Malta fi Żmienhom – L-Ewwel Volum 1530–1680 (mt). Valletta: Valletta Publishing & Promotion Co. Ltd., 1992 — 219-bet. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Chaudon, Esprit-Joseph. Les Imposteurs démasqués et les Usurpateurs punis (French), 1776 — 323–345-bet. 
  6. ↑ Serricchio, Cristanziano (1987). "Il sacco turco di Manfredonia nel 1620, in una relazione inedita" (Italian). Archivio Storico Pugliese: 197–255. https://emeroteca.provincia.brindisi.it/Archivio%20Storico%20Pugliese/1987/Articoli/IlSaccoTurco.pdf. 
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 Freller, Thomas (2016). "Osman and Muhammad el-Attaz, Muslim princes converted to Christianity and their role in the 'Holy War' against Islam". Miscelánea de estudios árabes y hebraicos (BIBLID) (65): 21–50. ISSN 0544-408X. https://digibug.ugr.es/bitstream/handle/10481/39573/Freller.16.pdf. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Mignot, Vincent; Hawkins, A.. The history of the Turkish, or Ottoman Empire, from its foundation in 1300, to the peace of Belgrade in 1740, 1787 — 96–100-bet. 
  9. ↑ Setton, Kenneth Meyer. Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century. Philadelphia: The American Philosophical Society, 1991 — 111-bet. ISBN 0-87169-192-2. 
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 Petrolini, Chiara „Felice Tempia“, . Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 13 Western Europe (1700–1800). BRILL, 2019 — 923–931-bet. ISBN 9789004402836. 
  11. ↑ Denaro, Victor F. (1959). "Houses in Kingsway and Old Bakery Street, Valletta". Melita Historica 2 (4): 201–215. https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/35718/1/Pages%20from%20Melita%20Historica%20Vol.2%20no.4%201959.pdf. 
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Schiavone, Michael J.. „Biography: Padre Domenico Ottomano“. Times of Malta (2024-yil 2-yanvar). 2025-yil 8-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  13. ↑ 13,0 13,1 Attard, Anton (2008). "P. Domenico Osman OP Mill-Palazz ta' Sultan għal Kunvent tad-Dumnikani". Festi Solenni San Duminku Ta' Guzman, Il-Birgu: 61–64. https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/37248. 

Adabiyotlar

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Domenico_Ottomano&oldid=401261" dan olindi